Кіріспе

Таң құдайы – протоиндоеуропа мифологиясындағы таң құдайы, немесе протоиндоеуропа мифологиясындағы таң құдайының реконструкцияланған протоиндоеуропалық атауы. Оның кейінірек қалыптасқан дәстүрлердегі мінездемесінің тұрақтылығы және Ригведадағы Ушас құдайының маңыздылығы оның протоиндоеуропалықтар тарапынан ең маңызды құдайлардың бірі саналғанын көрсетеді. Оның атрибуттары кейінірек, әсіресе Балтық күн құдайы Сауледегідей, күн құдайларының атрибуттарымен араласып қана қоймай, басқа мифологиялардағы әйел құдайларға да әсер етті.

Этимология

Индоевропа тілінде таң аты деп аталатын , сөздік түбірден ("жарқырау", "қызылша жарық", "жалын") және оған қосылған жұрнақтан туындаған. Осы түбір "алтын" деген сөздің де негізінде жатыр, , латын тілінде aurum, прус тілінде ausis және литва тілінде áuksas сөздерінде сақталған. Таңды метеорологиялық құбылыс ретінде білдіретін сөз Балто-славян *auṣ(t)ro (литва тілінде aušrà 'таң', 'таңғы жарық', протославян *ȕtro 'таң', 'таң', көне шіркеу славян тілінде za ustra 'таңда'), санскрит тілінде uṣar ('таң') немесе ежелгі грек тілінде αὔριον ('ертең') сөздерінде сақталған. "Шығыс" деген мағынаны білдіретін туынды сөз, , латыш тілінде àustrums ('шығыс'), авеста тілінде ušatara ('шығыс'), италия тілінде (латын тіліндегі auster 'оңтүстік жел, оңтүстік' сөзімен салыстырыңыз), көне шіркеу славян тілінде ustrŭ ('жаз') және герман *austeraz (ескі норвег тілінде austr, ағылшын тілінде east, орта жоғарғы неміс тілінде oster) сөздерінде көрініс тапқан. Осы түбір Балтық тілдерінде солтүстік-шығыс желдің атауларында да сақталған сияқты: литва тілінде aūštrinis және латыш тілінде austrenis, austrinis, austrinš. Сондай-ақ, Гилфагиннингте төрт тарапты қорғайтын төрт гномның бірі ретінде сипатталған және ортағасырлық герман әдебиетінде кездесетін ежелгі норвегиялық Austri және Austrvegr ('Шығыс жолы') да осымен байланысты.

Эпитеттер

Таңмен байланысты жиі қолданылатын эпитет – «Аспан құдайының қызы». Осы формулалық тіркестен туындаған сәйкес сөздер келесі дәстүрлерде кездеседі: Ригведада «Жаратылыстың қызы» (Ушасқа берілген эпитет ретінде), шамамен Гомерге дейінгі грек тілінде «Зевстің қызы» (Эоспен байланысты болуы мүмкін), литвалық фольклорда «Құдайдың қызы» (Күн қасиеттісіне берілген эпитет). Сонымен қатар, солтүстік албандық халық сенімдерінде таң қасиеттісі Пренде аспан құдайы Зождің қызы деп есептеледі.

Мәңгілік қайта тууы

Таң құдайы кейде қартаюсыз бейнеленеді, ал оның келуі мәңгілік қайта туу ретінде сипатталады. Ол ἠριγένεια ("ерте туған", "таңертең туған") деген эпитетпен Ежелгі гректердің "Илиадасында" Эос ретінде, ал Ежелгі Үндістанның "Ригведасы" Диаустың қызы Ушастың, күннің күймесін жүргізетін құдайлық жылқы егіздері Ашвиндердің күшімен туғанын айтады.

Түстер

Таңның кең таралған ерекшелігі – оның 'шағылысуы'; ол көбінесе "жарық сыйлаушы" деп сипатталады. Таң құдайымен байланысты әртүрлі сөздер, шын мәнінде, 'шағылысу', 'жарық беру' мағынасын білдіретін ежелгі Proto Indo European түбірінен туындаған. Ведалық Ушас – бханти Усаса ("Таңның шағылысы"), авесталық Уша – уши бāmя ("шағылысқан таң"), ал грек Эос – φαινόλις ("жарық сыйлаушы"), φαεσίμβροτος ("өлместерге шағылыс"), немесе λαμπρο φαής ("жарқын шағылыс") деп аталады, бұл Орфик гимнінде Таңға қатысты айтылған. Таң әдетте табиғи түстермен байланысты: алтын, шафран, қызыл немесе аққызғылт. Ригведада Таң "алтын түсті" (híraṇya varṇā), Овидийдің "Аморестегі" "алтын сары" (flāua), ал Гомердің формуласында "алтын таққа отырған" (χρυσόθρονος) деп сипатталады. Латвия халық әндерінде Сауле және оның қызы алтын жіппен тоқылған шаль киеді, ал Сауле алтын аяқ киім киеді, бұл Сапфоның Эосты "алтын сандал" (χρυσοπέδιλλος) деп сипаттауымен үйлеседі. Эос Гомер поэмаларында "шафран киген" (κροκόπεπλος) делінеді, ал Ушас қызыл (көк қызыл) киімдер мен "жасыл алтыннан" жасалған жамылғы киеді. Индуистік құдай алыстан жарқырап тұрған қызыл таң ретінде бейнеленеді; "аттай қызыл", ол "қызыл сәулелерді" атып жібереді, "қызыл аттарды көлігіне жегіп" немесе "қызыл сиырларды баулайды" Самаведада. Сафран, қызыл және күлгін түстерді латын ақыны Овидий таң сипаттағанда қолданады. Мысалы, "Энеидада" Аврора өзінің "гүлді көлігінде" (in roseis bigis) биік аспаннан "жасыл түсті" (fulgebat lutea) түсіп келе жатқанда, теңіз немесе толқындар қызылға боялады (rubescebat). Овидий оның "күлгін қолы" (purpurea manu) мен "шафран шашы" (croceis Aurora capillis) туралы айтады. "Метаморфозда" Таң "шафран доңғалақтарында" қозғалады, ал "Фасти" поэмасында "Мемнонның шафран анасы" (Memnonis lutea mater) Аврора қызғылт аттарға мініп келгені (in roseis equis) және "қызғылт шаммен" (cum roseam lampada) түннің жұлдыздарын қуатынын айтады. "Алтын есек" романында Апулей Аврораның "қызыл әшекейімен" (poenicantibus phaleris Aurora roseum) аспанда ұшып бара жатқандығын суреттейді. Ежелгі грек ақыны Нонн өзінің "Дионисиака" поэмасында Таңды "гүлмен безендірілген" (ῥοδοστεφέος, rhodostephéos) деп атайды. Лукрецийдің "De Rerum Natura" кітабының V кітабында латын құдайы Матер Матута "гүлді таңды таратады" (roseam Matuta auroram differt), ал автор күннің шығуын, яғни түстердің қызылдан алтынға ауысуын таңертең (aurea cum primum matutina rubent radiati lumina solis) поэтикалық сипаттаған. Орфик гимнінде (77/78) Эос құдайы "қызылға боялған" немесе "қызарып" (ἐρυθαινομένη) тұр деп айтылады. Литва дәстүрінде күн бату кезінде таудан төмен қарай домалап түсетін "алтын доңғалақ" немесе "алтын шеңбер" ретінде бейнеленеді. Латвия жұмбақтарында және әндерінде Сауле қызыл түспен байланысты, бұл күннің "отты жағын" көрсететіндей: күн бату мен күн шығу, пішіндеріне қарай, гүлдесте мен гүлге теңестіріледі. Ресей фольклоршысы Александр Афанасьевтың айтуынша, славян дәстүріндегі Таң бейнесі әртүрлі: ол серб халық әнінде судағы күміс тақта отырған қыз ретінде суреттелген, оның аяқтары сары, ал қолы алтын; орыс мақалында Зорья құдайы "қызыл қыз" (krasnaya dyevitsa) деп шақырылады; басқа бір әңгімеде "қызыл қыз" Зорья алтын креслода отырып, күміс диск немесе айна ұстайды (күн ретінде танылады); тағы бір нұсқада ол Буян қаласындағы қызыл қызған тасқа (Алатыр) отырып, қызыл жібек тоқиды, немесе "гүлді саусақты" Зорья алтын инесімен аспанды қызыл және "қан қызыл" түстермен жабылған жіппен тоқиды. Ол "Ақ әлемнің шетінде" орналасқан алтын патшалықта тұратын, алтын елік пен күміс қайықпен теңізде жүзіп жүрген алтын шашты әдемі патшайым ретінде бейнеленеді.

Қозғалыстар

Көбінесе билеуші ретінде сипатталады: Ушас "биші сияқты" (nṛtūr iva) кестеленген киімдерді киеді, Эос шығыстағы үйінің айналасында "би орындары" (χοροί) бар, Сауле күміс төбеде алтын аяқ киіммен билеп жүргендей бейнеленген, ал оның балтық құдайы Аушрине жаздың алғашқы күні халық үшін тасқа би билейді. Болгария дәстүріне сәйкес, Иван күні күн билеп, "қылыштарды айналдырып, жарқыратады" (жарық сәулелерін жібереді), ал Литвада Күн (әйел ретінде танылады) күйеуі Айға қарай көлікпен келеді, "билеп, отты ұшқындар шашыратып" жолға шығады. Таңертеңгі күн сәулесінің бейнесі ретінде жайылған қол да ежелгі үнді-еуропалық тегінен болуы мүмкін. Гомердің "күлді қарулы" (ῥοδόπηχυς) және "күлді саусақты таң" (ῥοδοδάκτυλος Ἠώς) сипаттамалары, сондай-ақ Бакхилидтің "алтын қарулы" (χρυσοπαχύς) формуласы семантикалық тұрғыдан "алтын қолды" (híraṇyapāṇi) және "кең қолды" (pṛthúpāṇi) ведалық формулаларымен салыстырылады. Олар латыш поэзиялық әндерімен де ұқсас, онда Күн құдайының саусақтары "алтын жүзіктермен жабылған" дейді. Мартин Л. Весттің пікірінше, "күл" бөлігі гректердің қосымшасы болып көрінеді. Таңның тағы бір қасиеті – ол "жарқырап тұрады" немесе "алыстан жарқырайды" – бұл белгі грек құдайы Еврифессада ("жарқырап тұрады") және санскрит поэзиялық тіркесінде urviyắ ví bhāti ("Ушас жарқырайды / кеңінен жарқырайды") кездеседі.

Тұрғын үй

Таң құдайының тағы бір жалпы қасиеті – оның мекені, әдетте мұхиттағы аралда немесе кейде шығыс үйінде орналасқан. Грек мифологиясында Эос «жердің шетіндегі Океанос ағысының ар жағында» өмір сүреді деп сипатталады. Гомердің «Одиссея» поэмасында Одиссей өз оқырмандарына Аэа аралының «алғашқы таңның мекені, оның биелейтін жайлаулары және күннің тууы» екенін айтады. Славян халық әдебиетінде Зорялардың мекені кейде Буян (немесе Буян) деп аталады, ол мұхит аралы – жұмақ, онда Күн өз қызметкерлерімен – Солтүстік, Батыс және Шығыс желдерімен бірге тұрады. Авестада Ушидам («Таң үйі») деп аталатын мифтік шығыс тауына сілтеме жасалған. Ясналарда Ушидарна деп аталатын тау да айтылады, бұл «таңғы шақ» (есім ретінде) немесе «қызыл жарықтармен жарылған» (сын есім ретінде) дегенді білдіруі мүмкін. Литва аңызында Жозеф есімді адам аспанда пайда болатын Аушринге ғашық болып, «екінші күнді» табуға шығады, ол шындығында теңіздегі аралда тұратын және шашы Күнге ұқсайтын қыз болып шығады. Балтық халық әдебиетінде Сауле теңіздің соңында, шығыста орналасқан күміс қақпалы сарайда тұрады делінеді. Халық әндерінде Сауле түнде «ақ теңіз көбігіндегі» күміс бесікте жатып, көлдің түбіне ұйықтап кетеді.

Тасымалдаушы

Таң көбінесе бір түпкі көлік жүргізіп отырғандай сипатталады, бәлкім бастапқыда арба немесе оған ұқсас тасымалдаушы болған, әрі ол күйме емес, себебі күйме технологиясы Синташта мәдениетінде (б.з.д. 2100–1800 жж.) кейін пайда болды, ол әдетте Индо-Иран халықтарымен байланысты. "Одиссеяда" Эос бір рет күймеші ретінде көрінеді, ал Ведалық Ушас қызыл өгіздерді немесе сиырларды жекелейді, бұл таңғы жарықта көрінетін қызыл бұлттар немесе сәулелердің бейнелі метафорасы болуы мүмкін. Көлік Виргилийдің "Энеидасында" бига немесе қызыл төрт атты күйме ретінде, грек эпостық поэзиясы мен ваза суреттеріндегі классикалық сілтемелерде немесе алтын қызыл аттар тартқан жарқыраған күйме ретінде бейнеленген. Албандық халық сенімдері бойынша, таң қызы Пренде көктегі күймесін қарлығаштар тартады, оларды "Пулат е Зоиш" деп атайды – "Қызырдың құстары", олар күймемен аяз (Йлбери) арқылы байланысады, сонымен қатар халық оны "Брези" немесе "Қызырдың белдігі" (Шока е Зоиш) деп те атайды. Сауле, таң құдайымен біріктірілген күн құдайы, сондай-ақ мыс дөңгелектері бар арба, "жасыл мыс күйме" немесе шаршамайтын аттар тартқан алтын күйме, немесе балық сүйектерінен жасалған "әдемі кішкентай шана" (kamaņiņa) жүргізеді. Сауле күйеуі Айға бара жатқанда жарқыраған көлігін жүргізіп отырады, немесе алтын қайықпен. Латвия халық әнінде Сауле кешке ағашқа шамыраған тәжін іліп, алтын қайыққа мініп кетеді.

Жылқылар

Таң аттары бірнеше үнді-еуропалық поэзиялық дәстүрлерде де еске алынады. Гомердің "Одиссеясында" Эос аттары Лампос және Фаэтон есімді екі жылдам жылқы ретінде сипатталған, ал Бакилид оны «ақ атты таң» (λεύκιππος Ἀώς) деп атайды. Көлік кейде алтын қызыл аттармен тартылатын болады. Веда дәстүрінде Таң аттарының түсі «ақшыл қызыл, қызғылт, сары, қызғылт сары» деп сипатталады. Балтық күн құдайы Сауленің жылқылары ақ түсті екені айтылады; ол Әлемдік теңіз арқылы түнгі саяхатын бастағанда, оның күймесі қайыққа айналады және «Күн оның жылқыларын жүзіп жүргізеді», бұл «ол жылқыларын теңізде жуу үшін тоқтайды» дегенді білдіреді. Зерттеушілер латыш тіліндегі «дайналарда» кездесетін «geltoni žirgeliai» немесе «dzelteni kumeliņi» («алтын» немесе «сары» аттар) тіркестерінің қайталамалы поэтикалық мотив болып көрінетінін көрсетеді.

Аспанның есігін ашқан

Көбінесе ол әкесі – көктің есіктерін немесе қақпаларын ашатын болып бейнеленеді: балтық жырларында піе Dieviņa namdurēm ("Құдай үйінің есіктерімен") Сауле Алланың ұлының жылқыларына ашуға шақырылады, бұл лексикалық тұрғыдан Ушас өзінің жарығымен ашатын Веда тіліндегі dvā́rau Diváḥ ("Көк есіктері") сөзімен салыстырылады. Тағы бір параллельді Эос үйінің "жарық есіктерімен" (θύρας φαεινάς) жүргізуге болады, оның артында ол өзінің сүйіктісі Титонды жасы ұлғайғанда және Хомердің Афродитаға арналған гимнінде сияқты қырылдайды. Сондай-ақ, Ноннның "Дионисикасында" Таң құдайы ұйқысын тастап, Кефалостың демалысын қалдырып, "күн шығысының қақпаларын ашу" (ἀντολίης ὤιξε θύρας πολεμητόκος Ἠώς) үшін шақырылады. Басқа да индоевропалық дәстүрлерде басқа да көріністер болуы мүмкін. Славян халық әдебиетінде таң құдайы Зоря Утренняя күндіз әкесі Дажбогтың, славян Күн құдайының сарайының қақпаларын ашады. Оның әпкесі Зорья Вечерняя, қараңғылық құдайы, күн батқанда оларды жабады. Эддалардағы Дெல்லிнгр туралы бір мәтінде, скандинавиялық жарық құдайының алдында, бір гном "Дெல்லிнгрдің есіктерінде" (fyr Dellings durum) дұға немесе сиқырлы сөздер айтады, бұл, көрінетіндей, "таңда" дегенді білдіреді. Зерттеулерге сәйкес, литвалық халық әдебиеті жарық құдайлары Вакарин мен Аушринеге ұқсас екі қызмет атқаратынын көрсетеді, бұл славяндық Зорясқа ұқсас (бірақ есік бейнесі жоқ): Вакарин, Кеш жұлдызы, күн құдайы Сауле үшін төсек жасайды, ал Аушрине, Таң жұлдызы, ол келесі күндік сапарға дайындалғанда оған от жағады.

Жарық әкелуші

Индоевропалық мифтерде ол жиі жарық әкелуге құштар емес ретінде бейнеленеді және осы үшін жазаланады. Бұл тақырып куәландырылған дәстүрлерде кеңінен таралған: Эос пен Аврора кейде төсегінен көтерілуге ықылассız болады, Ушас күнді алдын алуға тырысқаны үшін Индрамен жазаланады, ал Аусеклис әрдайым таңертең тұрмайтын, себебі оның алтын бөлмеде немесе Германияда барқыт юбка тігумен айналысқаны айтылады. Құдай Егіздер көбінесе Таңды сулы қауіптен құтқарады, бұл тақырып олардың күн атқыштары рөлінен пайда болған.

Поэтикалық және литургиялық формула

Формулалық поэзияның көрінісі прото-индоевропалық тілде ("таң атты") кездеседі, ол литва тіліндегі aušta және aũšti, латыш тіліндегі àust, авеста тіліндегі usaitī немесе санскрит тіліндегі ucchāti сөздерінде куәландырылған. "Нұрлы таң" поэтикалық формуласы Индо-Иран дәстүрінде де кездеседі: санскрит тіліндегі uchantīm usásam және жас авеста тіліндегі usaitīm uṣ̌ā̊ŋhəm. Сондай-ақ, бір рет қолданылған uşád bhiḥ (инструменталь, көпше түр) сөзі де куәландырылған. Бұл түбірдің басқа қалдықтары зороастриялық таңғы Хошбам дұғасында және түн ортасы мен таң арасында оқылатын Ушахин гах (күткен сағат) дұғасында кездеседі. Парсы тарихи және қасиетті әдебиетінде, атап айтқанда, Бундахишнде, Каянид әулетінің тегі туралы тарауда, әкесінің кісі өлтіру ниетінен қашып, "Фредонның даңқымен" жер аударылған Франаг ханшайым, өзінің тұңғыш ұлы Кай Апивехті "Ошебамға" беруге уәде береді. Ошебам, өз кезегінде, Франагты құтқарады. Зам туралы Яштта, кең пейілді Жердің періштесі, мынадай сөздер келтірілген: upaoṣ̌ā̊ŋhə ("гүлді таңда орналасқан"), "белгілі емес *upa uṣ̌āhu 'таңғы жарықта' деген сөзден туындаған гипостатикалық шығару". Арнайы ән, зориле ("таң"), colindători (румындық дәстүрлі әншілер) тарапынан жерлеу рәсімдерінде орындалған, олар таңның асықпауын немесе өлгендердің осы дүниеден кетуіне кедері келтіруді өтінген. Бұл сөз славян тілінен шыққан, ал румын тіліндегі le сөзі "таң" мағынасын білдіреді. Стефан Циммер Уэльс әдеби тіліндегі ym bronn y dyd ("күннің құшағында") деген өрнектің көкпар құдайының құшағын ашқан ежелгі формула болуы мүмкін деп болжайды.

Мұра

Ғалымдар римдік Аурелий (алғашқыда Аузелий, сабинше "күн") және этрус күн құдайы Усилдің (болжам бойынша, Оско-Умбрия текті) үнді-еуропалық тілдегі "таң" сөзімен байланысты болуы мүмкін екенін айтады. Белорусь дәстүріндегі Аўсень (Аусень) атты тұлға, көктемнің басталуымен байланысты, осы түбірмен туыс деп есептеледі, ал оның туындылары орта ғасырлардағы атау ғылымында (ономастика) сақталған. 12 ғасырға жататын француз тіліндегі некролог, Окситаниядағы Мойсактан, германдық текті құрама есімдерді тіркейді, олар ауру (мысалы, Ауральдус) және аустр (мысалы, Аустремоний, Аустринус, Аустрис) түбірлерін қамтиды. Франк тектес есімдер Сен-Жермен-де-Пре аббаттығының "полиптигінде" кездеседі, онда aust (кейде host немесе ost) және austr (немесе ostr > француз тіліндегі out) сөздері қолданылған. Галисиядағы германдық жеке есімдер мен аус, астр және ауст (> ost) префиксі бар Иберия топонимдері де осы түбірдің орта ғасырға дейін сақталғанын көрсетеді. Кульхвич пен Ольвен туралы Мабиногион ертегісінде Гваурдур есімді кейіпкер айтылады. Стефан Циммер бұл атаудың таң құдайының қалдығы немесе "көктемнің түсі" деген мағынаны білдіретінін болжайды, себебі "гваур" сөзі "түс, реңк, көлеңке" мағынасын да білдіреді. Атау Кану Анеиринде де Гвардур, Гуаруд, Гуаурдур, (Г)варедур немесе (Г)валедур түрлерінде кездеседі. Бұлардың барлығы орта уэльс тіліндегі gwawr ("таң"; сонымен қатар "батыр, ханзада") сөзінен туындаған. Тіл білімі маманы Ранко Матасовичтің сөзіне сүйенсек, соңғысы протокельт *warī ("күн шығысы, шығыс", орта ирланд тіліндегі fáir) сөзінен шыққан, ол PIE түбірінен ("көктем") дамиды. Албандық халық сенімдерінде Пренде, соңғы уақыттарға дейін Солтүстік Албанияда құдайы ретінде қастерленген, таң құдайы болып есептеледі, оның аты PIE-де "жарықты әкелуші" деген мағынаны білдіреді, содан грек тіліндегі Περσεφάττα, Περσεφόνη (Персефона) нұсқасы дамиды. Албан фольклорында Пренде Afër dita деп те аталады – албан тілінде "күнге жақын", "күн туып келеді" немесе "таң" деген мағына беретін сөз тіркесі, ол Венера планетасын атау үшін қолданылады: (h)ylli i dritës, Afërdita 'жарық жұлдызы, Afërdita' (яғни Венера, таңғы жұлдыз) және (h)ylli i mbrëmjes, Afërdita (яғни Венера, кешкі жұлдыз). Албан тіліндегі afro dita 'таңды шақыру' императивті түрі протоалбан тіліндегі 'күннің/таңның жарықтығын шақыру' дегенге дейін жетеді, PIE-ден. Тіл білімі маманы Вацлав Блажек албан сөзі (h)yll ('жұлдыз') түпнұсқалық этимологиясын 'таң' түбірінен табады, атап айтқанда 'таңғы жұлдыз' арқылы, бұл 'таң' > 'таңғы жұлдыз' > 'жұлдыз' семантикалық эволюциясының табиғи екенін көрсетеді.

Әсерлер

Майкл Витцельдің айтуынша, шинто дінінде құрметтелген таңғы жарық құдайы Узуме, Веда дінінің ықпалында болған. Антрополог Кевин Туайт грузин құдайы Далидің де Индоевропалық таңғы құдайлармен бірнеше ұқсастықтары бар екенін ұсынды. Индоевропалық таңғы құдайдың мифологиялық ұрпағы грек махаббат және құштарлық құдайы Афродита болуы мүмкін. Ғалымдар оның әкесі (Зевс немесе Уран) сияқты аспан құдайларымен байланысы және қызыл және алтын түстермен байланысы негізінде ұқсастықтарды көрсетеді. "Илиада" да Афродита бір адамнан жарақаттанып, анасының (Дионаның) құшағында көңіл тыныштығы іздейді. Диона Зевстің әйел серігі ретінде қарастырылады және этимологиялық тұрғыдан алғанда, прото-индоевропа тілінің түбірінен шыққан деп саналады.