Кіріспе

Мысырлық литургиялық күнтізбесі
+ Бүгінгі күн [] Жүйелік күн Григориан күнтізбесі Копт күнтізбесі

Копт күнтізбесі, сондай-ақ Александрия күнтізбесі деп аталады, Копт Православие шіркеуі қолданатын және Мысырдағы шаруалар қолданатын литургиялық күнтізбе. Бұл күнтізбе 1875 жылдың 11 қыркүйегінде Григориан күнтізбесі қабылданғанға дейін Мысырда салық есебі үшін пайдаланылды. Бұл күнтізбе ежелгі Мысыр күнтізбесіне негізделген. Ежелгі күнтізбенің жылдардың өтуіне алып келетін кемшілігін (ол жыл сайын 365 күннен тұратын, нәтижесінде маусымдар төрт жыл сайын бір күнге ығысып қалатын) болдырмау үшін, Птолемей III тұсында (б.з.д. 238 жылғы Каноп жарлығы) ежелгі Мысыр күнтізбесіне реформа енгізілді, ол әр төртінші жылы бір күнді қосудан тұрды. Алайда, бұл реформаға Мысыр дін қызметкерлері қарсы болды және реформа б.з.д. 25 жылға дейін қабылданбады, сол кезде Рим императоры Август Мысырға бұл күнтізбені ресми күнтізбе ретінде енгізді (бірақ бастапқыда, яғни б.з.д. 25 жылдан бастап б.з. 5 жылына дейін, ол Юлиан күнтізбесінің бастапқы нұсқасымен синхронды болмады, себебі олар жылдарды дұрыс есептемегендіктен, асығыс жылды үш жылда бір рет қосып жіберді). Бұл реформаланған күнтізбені ежелгі Мысыр күнтізбесінен ажырату үшін, оны копт немесе Александрия күнтізбесі деп атайды. Оның жылдары мен айлары Эфиопия күнтізбесімен сәйкес келеді, бірақ сандары мен атаулары әртүрлі. Григориан күнтізбесінен айырмашылығы, копт күнтізбесі 400 жылда үш рет асығыс жылды өткізіп жібермейді, сондықтан ол төрт жылдық асығыс жыл циклі бойынша Юлиан күнтізбесімен синхронды болып қалады.

Копт жылы

Копт жылы ежелгі Мысыр азаматтық жылының жалғасы болып табылады, үш маусымға бөлінгенін сақтайды, әр маусымда төрт айдан. Копт литургиясында үш маусымды еске түсіретін арнайы дұғалар бар. Бұл күнтізбе бүкіл Мысырдағы шаруалар әртүрлі егіншілік маусымдарды қадағалау үшін әлі де қолданылады. Копт күнтізбесі 13 айдан тұрады: 30 күндік 12 ай және жыл соңындағы 5 күндік (кіші жылдары 6 күндік) бір ай. Копт кіші жылы Юлиан күнтізбесімен бірдей ережелерге сәйкес келеді, сондықтан Юлиан кіші жылына дейінгі қосымша айда әрқашан 6 күн болады. Жыл Нейруз мерекесінде басталады, ол Мысыр жыл санағының бірінші айы – Тут айының бірінші күні. 1900 жылдан 2099 жылға дейін ол Григориан күнтізбесінің 11 қыркүйегімен (кіші жыл алдында 12 қыркүйекпен) сәйкес келеді, ал кез келген жылда Юлиан күнтізбесінің 29 тамызымен (кіші жыл алдында 30 тамызбен) сәйкес келеді. Копт жылдары 284 жылдан бастап есептеледі, сол жылы Диоклетиан Рим императоры болды, оның билігі христиандарды, әсіресе Мысырда азаптаулармен және жаппай өлімдермен ерекшеленді. Копт жыл санамын алу үшін Юлиан жыл санамынан 283 (Юлиан жаңа жылына дейін) немесе 284 (одан кейін) санын шығарыңыз.

Рождество күні

Копттық Рождество Юлиан күнтізбесінде 25 желтоқсан деп белгіленген күні тойланады, бұл күнді қазіргі уақытта Грегориан күнтізбесі 7 қаңтармен сәйкес келеді (осы күні Рождество көптеген Шығыс православие елдерінде, мысалы, Ресейде де тойланады). Римдік Гипполит (170–236) өзінің «Даниялға түсініктемесінде» Мәсіхтің туғанын өте ерте айтқан: «Иеміздің алғашқы келуі, яғни Жас денеде, ол Бейт-Лехемде дүниеге келді, қаңтар айының алтыншысынан сегіз күн бұрын, сәрсенбі күні, Августтың билігінің қырық екінші жылында, Адамнан 5500 жыл өткен соң болды». «Кейбір ерте деректердің бірі – Кесария епископы Теофил (115–181): «Иеміздің туған күнін 25 желтоқсан күні тойлауымыз керек, ол қай күніне тура келсе де». Алайда, 25 желтоқсанды барлық шіркеулер 367 жылы мойындады. Оған дейін Шығыс шіркеуі 6 қаңтарда «Епифания» атымен туған күнді тойлаған. Иоанн Златоуст 387 жылы Антиохияда айтқан сөзінде, Исаның туған күнінің дұрыс мерзімі он жыл бұрын Шығысқа қалай жеткенін айтады. Александриялық Дионисий осы таңдаудың мистикалық негіздемелерін баяндады. 25 наурыз – жаратылыс күні деп есептелген. Бұл ортағасырлық Юлиан, немесе Ескі стильдегі күнтізбедегі жылдың бірінші күні және номиналды көктемгі күн мен түннің теңелуі (Юлиан күнтізбесі оны түзетусіз қабылдаған, Канопус жарлығы кезінде бұл теңелу нақты болған). Исаның Ескі стильдегі күнтізбеде Жаңа жыл күні туылғаны үшін 25 наурыз – Аян мейрамы деп танылды, одан тоғыз ай өткен соң, 25 желтоқсанда Мәсіхтің туғанын тойлауға болады. 25 желтоқсанды таңдаудың тағы да практикалық себептері болуы мүмкін. Бұл таңдау қысқы күн тоғысының (Римдік Sol Sticia, 21, 22 және 23 желтоқсанда күннің оңтүстікке қарай жылжып, содан кейін солтүстікке бұруының үш күндік тоқтауы) айналасындағы халықтық пұтқа табынушылық мерекелерін христиандық мерекемен алмастыруға көмектесер еді. 274 жылы император Аврелиан 25 желтоқсанда «Жеңілмеген Күннің туған күні» мерекесін жариялап, Sol Invictus құдайына құрмет көрсеткен. Сонымен қатар, сол кезде жылдың осы уақытында маусымның жалпы көңілсіздігіне қарсы тұру үшін қуанышты мерекелер қажет болды. 16 ғасырға дейін 25 желтоқсан Копт күнтізбесінің 29 Кояк күнімен сәйкес келді. Бірақ 1582 жылы Грегориан күнтізбесі енгізілгеннен кейін 25 желтоқсан Юлиан және Копт күнтізбелерімен салыстырғанда 10 күн ертерек болды. Сонымен қатар, Грегориан күнтізбесі күннің ұзақтығын дәл анықтау үшін 400 жылда 3 ауыспалы күнді қысқартады. Осының салдарынан Копт Рождествосы Грегориан күнтізбесі ауыспалы күнді қысқартқан сайын (б.з. 1700, 1800 және 1900 жылдары) бір күнге ығысады. Сондықтан Ескі күнтізбе қолданушылар (Юлиан және Копт күнтізбелерін пайдаланатындар) қазір Рождествоны 7 қаңтарда тойлайды, ал Жаңа күнтізбе қолданушылар (Грегориан күнтізбесін пайдаланатындар) Рождествоны 25 желтоқсанда тойлайды, арада 13 күн айырма бар. 2101 жылдан бастап Копт Рождествосы Грегориан күнтізбесі бойынша 8 қаңтарда тойланатын болады.

Пасха күні

Никейдің бірінші кеңесі (325) Александрия шіркеуіне хат жолдады, онда «бұрын еврейлердің дәстүрін ұстанған Шығыстағы барлық бауырларымыз енді римдіктермен, сіздермен және Пасханы бастапқыдан бері тойлап келе жатқандардың бәрімен бірге Пасханың ең қасиетті мейрамын тойлаулары тиіс» делінген. Никей кеңесінде Александрия патриархының міндеттерінің бірі Пасханың күнін анықтау және оны басқа христиан шіркеулеріне хабарлау болды. Бұл міндет Александриядағы білім деңгейіне байланысты осы лауазым иесіне жүктелді. Бұл күнді анықтау ережелері күрделі, бірақ Пасха – Александрияда 21 наурызда немесе одан кейін болатын солтүстік көктемгі күн мен түннің теңелуінен кейінгі толық айдан кейінгі алғашқы жексенбі. Юлий Цезарь күнтізбені реформалағанда, солтүстік көктемгі күн мен түннің теңелуі 25 наурызда болды, бірақ Никей кеңесінен кейін көп ұзамай бұл күнді қолдану тоқтатылды. Байқалған қарама-қайшылықтың себебі көбінесе назарға алынбады (нақты тропикалық жыл 3651/4 күндік Юлиан жылмен толыққандай тең емес, сондықтан күн мен түннің теңелуі Юлиан күнтізбесінде өзгеріп отырады). Католик шіркеуі мен Православ шіркеуі арасында мерекелердің күндері әртүрлі. Соңғы жылдары осы күндерді біріктіруге бірнеше әрекеттер жасалды. Кейбір адамдар осы әрекеттердің сәттілігіне күмәнмен қарайды. Шығыс Православ шіркеулері Юлиан күнтізбесін, ал Католик шіркеулері Григориан күнтізбесін пайдаланады. Копт Папасы Тавадрос және Католик Папасы Франциск Пасханы бір күні тойлау туралы ұсынысқа келісті. Папа Тавадрос Пасханы сәуір айының екінші жексенбісінде тойлауды ұсынды.