Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Saxifragaceae (саксифрагтар) тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы.
Genus of flowering plants in the family Saxifragaceae (saxifrages)
a plant genus
Saxifraga – Saxifragaceae тұқымдасының ең ірі туысы, шамамен 473 түрі бар холарктикалық көп жылдық өсімдіктерді қамтиды, саксифрагтар немесе тасжапырақтар деп белгілі. Латын тіліндегі saxifraga сөзі сөзбе-сөз "тас бұзушы" дегенді білдіреді, латынша saxum ("тас") + frangere ("бұзу") сөздерінен құралған. Көбінесе бұл тастарды қиратуға емес, несептегі тастарды (бүйрек немесе көпіршік тастары) емдеу үшін қолданылғанын көрсетеді деп есептеледі.
Saxifraga is the largest genus in the family Saxifragaceae, containing about 473 species of holarctic perennial plants, known as saxifrages or rockfoils. The Latin word saxifraga means literally "stone breaker", from Latin [[:wikt:saxum ("rock" or "stone") + [[:wikt:frangere ("to break"). It is usually thought to indicate a medicinal use for treatment of urinary calculi (known as kidney or bladder stones), rather than breaking rocks apart.
Сипаттама
Саксифрагиялардың көпшілігі – кішкентай көпжылдық, екіжылдық (мысалы, S. adscendens) немесе біржылдық (мысалы, S. tridactylites) шөптесін өсімдіктер. Олардың тамырлық немесе сабақтық жапырақтары жерге жақын, көбінесе розетка түрінде өседі. Жапырақтарының жиегі көбінесе тілімделген; олар шырынды, ине сияқты және/немесе түкті болуы мүмкін, бұл булануды азайтуға көмектеседі.
Most saxifrages are small perennial, biennial (e. g. S. adscendens) or annual (e. g. S. tridactylites) herbaceous plants whose basal or cauline leaves grow close to the ground, often in a rosette. The leaves typically have a more or less incised margin; they may be succulent, needle like and/or hairy, reducing evaporation.
Экология
Саксифрагалар Арктикалық-альпілік экожүйелердің әдеттегі тұрғындары болып табылады және Солтүстік жарты шардың қоңыржай аймақтарынан тыс жерлерде сирек кездеседі; осы туыстың көп бөлігі субарктикалық климатта таралған. Көптеген түрлер мұздық ортада өседі, мысалы, S. biflora Альп тауларында теңіз деңгейінен біршама биіктікте, немесе Шығыс Гренландия саксифрагасы (S. nathorstii). Бұл туыс Шығыс және Батыс Гималайдың альпілік бұталары мен шалғындарында да көптеп кездеседі. Әдетте саксифрага таудың биік бөлігіндегі жартастардың арасында өсетін кішкентай өсімдік ретінде танымал болғанымен, көптеген түрлері мұндай ортада өспейді және ылғалды шалғындарда өсетін ірі (бірақ әлі де нәзік) өсімдіктер болып табылады. Саксифраганың түрлі түрлері кейбір көбелектер мен мотылдардың күшіктерi үшін тамақ ретінде қолданылады, мысалы, Фоб Аполлоны (Parnassius phoebus). Чарльз Дарвин саксифраганы күнбағыс тұқымдасына (Droseraceae) жатқызып, қате пікір білдірген. Ол жабысқақ жапырақты дөңгелек жапырақты саксифраганы (S. rotundifolia), үшқұлақты саксифраганы (S. tridactylites) және Пиреней саксифрагасын (S. umbrosa) протокарниворлық өсімдіктер деп санап, тәжірибелер жүргізді, олардың нәтижелері оның байқауларын растады, бірақ осы мәселе оның заманынан бері толығымен зерттелмеген сияқты.
Saxifrages are typical inhabitants of Arctic–alpine ecosystems, and are hardly ever found outside the temperate parts of the Northern Hemisphere; most members of this genus are found in subarctic climates. A good number of species grow in glacial habitats, such as S. biflora which can be found some above sea level in the Alps, or the East Greenland saxifrage (S. nathorstii). The genus is also abundant in the Eastern and Western Himalayan alpine shrub and meadows. Though the archetypal saxifrage is a small plant huddling between rocks high up on a mountain, many species do not occur in such a habitat and are larger (though still rather delicate) plants found on wet meadows. Various Saxifraga species are used as food plants by the caterpillars of some butterflies and moths, such as the Phoebus Apollo (Parnassius phoebus). Charles Darwin – erroneously believing Saxifraga to be allied to the sundew family (Droseraceae) – suspected the sticky leaved round leaved saxifrage (S. rotundifolia), rue leaved saxifrage (S. tridactylites) and Pyrenean saxifrage (S. umbrosa) to be protocarnivorous plants, and conducted some experiments whose results supported his observations, but the matter has apparently not been studied since his time.