Кіріспе

Боливиялық жазушы және тарихшы Алкидес Аргедас Диас (15 шілде 1879 жылы Ла-Пас қаласында туған – 6 мамыр 1946 жылы Чулуманиде қайтыс болған) – боливиялық жазушы және тарихшы. Оның әдеби шығармалары, ХХ ғасырдың бірінші жартысында Боливияның қоғамдық ой-санасына терең ықпал еткен, ұлттық идентичность, нәсілдердің араласуы және жергілікті халықтар мәселелеріне арналған. Оның ең маңызды еңбегі – "Қола тобы" ("Raza de bronce") (1919) – боливиялық әдебиеттің ең ықпалды туындыларының бірі және индигенизмнің алға басушысы саналады.

Саяси және дипломатиялық рөлдері

Фруктуозо Аргуедас пен Сабина Диас ұлы Аргуедас Аякучо мектебінде оқыды, содан кейін Сан-Андрес университетінде заң және саясаттану (1904) және Ла-Пастағы әлеуметтануды меңгерді. Ол студент кезінде әртүрлі басылымдарда жұмыс істеді, алғашқыда перулік «El Comercio» газетінде, сосын «El Diario», қысқа ғұмырлы «Revista de América» және «El Mundial» газеттерінде мақалалар жазды, ал 1915 жылы «El Debate» газетінің бас редакторының орынбасары болды. Дипломат ретінде ол 1910 жылы Боливияның Париждегі өкілдігінің екінші хатшысы қызметін атқарды, онда Рубен Дарио және Франсиско Гарсия Кальдеронмен танысты, ал бұрынғы президент Исмаэль Монтес оның басшысы болды. Кейін ол Лондонға жіберілді. Боливияға оралғаннан кейін 1916 жылы Боливияның Либералдық партиясынан депутат болып сайланды және 1918 жылы Ұлттар Лигасының құрылуына Боливия өкілі ретінде қатысты. Ол сондай-ақ 1922 жылы Парижде бас консул, ал 1929 жылы Колумбияда толық өкілетті министр болды, онда президент Эрнандо Силесті сынағандықтан қызметтен алынды (1930). Ол кейбір саяси басшылықтарға сынды көзқарас сақтап, осы себепті қызметтен алынып, жер аударылды, тіпті сол кездегі президент Герман Буш оған шапалақ соқты. Ол Ла-Пас департаментінен сенатор болып сайланды және ақырында Либералдық партияны жетекке алды. Президент Энрике Пеньяранда басқару кезінде ол 1940 жылы Ауыл шаруашылығы, отарлау және көші-қон министрі, ал 1941 жылы Венесуэлаға толық өкілетті министр болып тағайындалды.

Жазушы

Аргедас – Боливияның ең танымал жазушыларының бірі. Оның шығармалары боливиялық қоғам мен оның табиғи халқы арасындағы қарым-қатынасты көбінесе сын көзбен бейнелейді. Әлеуметтік талдауға толы кітаптары арқылы ол елдің үнемі қақтығыс жағдайына шешім іздеді. Ол ой-пікірге қосқан маңызды үлесі – мәдениеттер арасындағы қақтығыстар, метистің күрделілігі және жергілікті халық пен креолдық/метистік әлемдер арасындағы кейде зорлық-зомбылыққа толы қарым-қатынас – кейіннен басқа да ой ағымдары, соның ішінде индигенизм тарапынан қабылданып, бірақ басқаша көзқараспен қарастырылды. Оның алғашқы әдеби туындылары студенттік кезеңіне дейін барып жетеді, ал алғашқы жарық көрген кітабы – 1903 жылы жарияланған «Писагуа» романы болды. Одан кейін «Вата Вара» (1904) романын жазды. Романдық шығармашылығы «Vida criolla» (1912) романымен жалғасып, «Raza de bronce» романымен аяқталды. Оның 1909 жылы Барселонада жарық көрген «Pueblo enfermo» («ауру адамдар» немесе «ауру қала») эссесі Латын Америкасы әдебиетіндегі маңыздылығын нығайтып, Мигель де Унамуно және Амадо Нерво сияқты көрнекті жазушылардан мақтау алды. Алайда, бұл туынды Боливияда дау тудырды, ал Франц Тамайо оның идеяларына «Pedagogía de la educación nacional» кітабы ретінде жинақталған редакциялық мақалалар сериясында сынды пікір білдірді. Аргедас жергілікті мәселелерге қатысты ұстанымын «радикалды пессимизм» деп атады, оны «жағымсыз биологиялық заңдардың, тарихи себептер мен қоршаған ортаның жағдайларының қосындысынан» туындағанын түсіндірді, бұл жергілікті халықты әлсіздендіріп, құлдырауға ұшыратқан. Табиғи болжам бойынша, кейбір сыншылар Аргедасты заманының Боливиясының жағымсыз жақтарымен байланыстырып, оның индигенизммен қарым-қатынасын жоққа шығарады.

Дегенмен, оның ең маңызды романы «Raza de bronce» («Бронза тегі») болашақта боливиялық әдебиеттің дамуына ықпал ететін бірнеше тақырыпты ұсынады: жергілікті халыққа қарсы креолдық метистің қанаушылығы, олардың осы зұлматқа қарсы тұру қабілеті, «чоло метистің» (қазір көбінесе қорлау мағынасында қолданылатын, ата-анасының бірі жергілікті, екіншісі еуропалық болған метистер) әлеуметтік орны және Боливиядағы креолдық және жергілікті қоғамдар арасындағы айырмашылық. Аргедас осы романның үстінде өмірінің соңына дейін жұмыс істеді. Ол алғашқы басылымын 1919 жылы жарияласа да, 1945 жылы түпкілікті нұсқасын шығарғанға дейін түзетулерін және қайта өңдеулерін жалғастырды. «Raza de bronce» романының сюжеті оның екінші романы «Вата Вара» романының дамуы болып табылады, ол жарық көрген кезде көп назар аударған жоқ. Кейіннен, сынға ұшырағанға қарамастан, сарапшылар тарапынан боливиялық әдебиеттің маңызды туындыларының бірі деп танылды. Аргедас жылдар өте келе тарихты боливиялық әлеуметтік шындықты зерделеу және түсіндірудің тікелей құралы деп тапты. Оның алғашқы тарихи кітабы «La fundación de la República» 1920 жылы жарық көрді. Бұл Аргедастың өміріндегі маңызды өзгеріс болды: осыдан бастап тарих пен саясат алдыңғы қатарға шықты, ал әдебиеттегі жұмысы екінші орынға түсті. Оның «Historia general de Bolivia» еңбегінің бірінші томы екі жылдан кейін өнеркәсіпші және миллионер Саймон И. Патиноның қолдауымен жарық көрді. Ол отарлық кезеңнен бастап 19 ғасырдың каудиллизм дәуіріне дейінгі жобаланған сегіз томдық жинақтың тек бесеуін ғана аяқтады. Аргедас 1935 жылы өзінің «La danza de las sombras» автобиографиялық кітабы үшін Францияда Рим сыйлығын алды.

Жеке өмір

Аргуедас 1910 жылдан 1935 жылы қайтыс болғанға дейін Лора Тапия Карроға үйленген болатын. Олардың үш қызы болды. 1945 жылы Буэнос-Айресте біраз уақыт өткеннен кейін Боливияға оралып, 1946 жылдың 6 мамырында Ла-Паз облысының Чуламани ауданында 66 жасында лейкемиядан көз жұмды.