Кіріспе

4-ғасырдағы қытай каллиграфиясы

Лантингжи Сюй, немесе Лантинг Сюй ("Орхидея павильонының кіріспесі") – қытай каллиграфиясының шығармасы, және ол Шығыс Цзинь әулетінен (317–420) танымал каллиграф Ван Шижи (303–361) жазған деп есептеледі. Император Юнхэнің билігінің тоғызыншы жылы (353 жыл), Куаицзи префектурасында (қазіргі Шаосин, Чжэцзян провинциясы) Лантингте көктемгі тазару рәсімі өткізілді, онда Ван сол кезде губернатор болып тағайындалған еді. Іс-шара кезінде, қырық екі әдебиетші ағын судың жағасында жиналып, "бұралаң өзен" ішімдік сайысына қатысты: шарап тостағандары сумен бірге ағып жүрді, және тостаған қонақтың алдында тоқтағанда, ол өлең шығаруға немесе шарап ішуге міндетті болды. Күндің соңында жиырма алты әдебиетші барлығы отыз жеті өлең жазды, ал Ван Лантингжи Сюйді жинақтың кіріспесі ретінде сол жерде жазды. Алғашқы кіріспе көп бұрын жоғалып кеткен, бірақ қағазға немесе тасқа сиямен жазылған бірнеше көшірмелері бүгінге дейін сақталған.

Нысан және мазмұны

Лантингжи Сюй жүгіру (немесе жартылай көлемді) стилімен, жібек құртын қағазында, кірпік қылқаламмен жазылған. Ол 28 бағаннан тұратын 324 таңбадан тұрады. Лантингжи Сюйдың шрифті қытай каллиграфиясы тарихында жүгіру стилінің ең биік деңгейі ретінде жиі мақталады. Импровизациялық жұмыс Ванның ерекше каллиграфия шеберлігін, тұтас алғы сөзінде әсем және ағылшын сызықтарымен біртұтас рухта көрсетті. Zhi (之) таңбасы да 20 рет кездеседі, бірақ бірде-бір рет бірдей жазылмаған. Осы қолжазбаның эстетикалық формасы ғана емес, сонымен қатар алғы сөзде өмір мен өлім туралы айтылған терең сезімдер де жоғары бағаланады – бұл уақыттан тыс классика. Алғы сөз жағымды орта мен қуанышты салтанатты шараның керемет сипаттамасымен басталады, бірақ әлемнің сыйлаған шаттықтарының тез арада естелікке айналатын қайғылы сезімдерін ашады. Ван ата-бабалары мен болашақ ұрпақтары да осы сезімді бөлісетінін, тіпті әлем мен жағдай өзгерсе де сезінетінін айтты. Ванды зерттейтін ғалымдар оның алғы сөзіндегі идеологиясын конфуциандық, буддистік және даосизмнің үйлесімі деп қарастырады.

Лантингжи Сюйдың түпнұсқасы мен көшірмелері

Лантингжи Сюйдың түпнұсқасы Ванның есінен жаңылып, мас күйінде аяқталған делінеді. Ван алғы сөзді қайта жазуға тырысты, бірақ алғашқы реттегідей керемет сұлулықты қайта жасай алмады. Тан әулетінің екінші императоры (618–907) билік құрған кезде, император Тайцзонг (598?–649) Ванның каллиграфиясына құмар болды және оның екі мыңға жуық туындысын жинады. Оның түпнұсқа Лантингжи Сюйды іздеуі кеңінен таралған әңгімеге айналды – императордың жоғары сарай шенеуі Сяо Иге Ванның жетінші немересі, монах Чжи Юннан Ванның Лантингжи Сюйін мұра еткен монах Бьян Цайдан түпнұсқаны алу міндеті жүктелді. Сяо монахтың сенімін жеңіп, түпнұсқалық туындыны сәтті алып кетті. Император қуаныштан көңілі толды да, бірден бірнеше сарай шенеуіктері мен каллиграфтардан Лантингжи Сюйдың көшірмелерін жасауды сұрады. Тайцзунның қайтысынан кейін түпнұсқасы Шэньси провинциясындағы кесенесінде бірге жерленді. Бүгінгі күні алғы сөздің сақталған көшірмелерінің арасында Фэн Чэнсу (617–672), Уянг Сун (557–641), Юй Шинан (558–638) және Чу Суйлиан (596–659) Тан әулетінен шыққан бірнеше көрнекті көшірмешілерге жатқызылды. Фэннің нұсқасы, сондай-ақ Шэньлун нұсқасы деп те аталады (сурет 2), түпнұсқаға ең жақын екендігі айтылады. Фэн, патшалық көшіруші ретінде, Сян Туо деп аталатын каллиграфиялық іздеу техникасын меңгерді. Бұл әдіс көшірушіге қараңғы бөлмеде тұрып, туындыны терезеге жабыстыруды талап етеді, онда күн сәулесі қағаз арқылы өтіп, әрбір әріптің ең ұсақ бөлшектерін аңғартса; содан кейін бастапқы туындыға бос қағаз жапсырылып, әрбір сызықтың контуры мұқият ізделіп, содан кейін бояумен толтырылады. Шэньлун нұсқасы қазіргі уақытта Бейжіңдегі сарай мұражайында сақтаулы.

Лантингжи Сюйдың түпнұсқалығы

Ванның бірде-бір түпнұсқа еңбегі қазірге дейін жеткен жоқ, сондықтан Лантинжи Сюйдің нақтылығы, әсіресе Цин династиясынан (1644–1912 жж.) бастап, қызу дау-дамай тудырды. 1960 жылдары Лантинжи Сюйдің нақтылығы жөніндегі пікірталас, каллиграфиялық көшірмелер мен ескі құжаттардың табылуымен бірге күшейді. Лантинжи Сюйдің қолжазбаларының нақтылығына қатысты пікірталастың көп бөлігі қытай жазуының тарихи дамуына және Ван Сичжидің Шығыс Цзинен бірнеше ғасыр өткен соңғы кезеңге тән каллиграфиялық стильде жазған болуы мүмкін деген мәселеге негізделген. Нақтылық туралы сұрақтарға жауап беру үшін әртүрлі каллиграфиялық стильдерде қашалған тастардан жасалған қытай көшірмелерін зерттеуге жүгінуге болады. Әдетте, тасқа қашалған жазулар қағазға жазылған нұсқалардан гөрі ұзақ сақталады, сондықтан қытай жазуының стильдерін, соның ішінде Лантинжи Сюйдің рөлін немесе нақтылығын түсінуге көмектеседі.

Аутентиктік мәселелер

Түпнұсқа Лантингжи Сюйдің жоғалуына байланысты, қазіргі сақталған көшірмелердің нағыз көшірмелер ме, әлде қарапайым реконструкцияға негізделген бе деген сұрақтар туындады. Жалғандық туралы пікірдің негізгі өкілі – Қытай Ғылым академиясының бірінші президенті Гуо Моруо (1892 – 1978) осы мәселені көтеріп, жүгіру стилі Тан әулетінен кейін ғана дамыған десе, Хан мен Цзинь әулеттерінің өнер туындылары мен жазбаларында діни стильдегі жазуға (б.з.д. 300 жыл шамасында пайда болған) жүгіру стилінен гөрі көбірек сүйенгендігі байқалады, мысалы, 3- және 4-суреттерде көрсетілген тас жазулары. Сонымен қатар, Қытайдағы ең ерте анекдоттар жинағы – Лю Сяобиао (463 – 521) жазған «Шишуо Синью» («Әлем әңгімелерінің жаңа тізімі») Ванның жазған алғы сөзінің іс жүзінде «Линхэ Сюй» («Өзен жиынының алғы сөзі») деп аталғанын мәлімдейді. «Шишуо Синьюде» жазылған «Линхэ Сюй» мазмұны, «Лантингжи Сюй» қолжазбасымен салыстырғанда, ортаңғы абзацта жүз алпыс жеті таңбаға қысқартылған, ал соңында тағы қырық таңба қосылған. Гуо сондай-ақ, алғы сөздегі эмоциялар аристократ үшін тым пессимистік болғандықтан, Ванның мінез-құлқының шынайы бейнесі емес екенін айтты. Нәтижесінде, 1970 жылдардың басында «Лантингжи Сюй» туындысы Ванның ұрпақтары жасаған деген қорытындыға келді.