Кіріспе

Қытай поэзиясы – қытай тілінде жазылған, айтылған немесе оқылған поэзия, қытай әдебиетінің бір бөлігі. Бұл термин классикалық қытай, стандартты қытай, мандарин қытай, юэ тілі және тілдің басқа да тарихи және халықтық формаларын қамтиды, бірақ оның поэзиясы көбінесе екі негізгі түрге жатады: классикалық қытай поэзиясы және заманауи қытай поэзиясы. Қытайда поэзияға үнемі жоғары құрмет көрсетіледі, оған көбінесе қытай әдебиетшілерінің санасы арқылы өтетін халықтық ықпалдар енгізіледі. Поэзия терең сезімдерді жеке және қоғамдық түрде білдіру үшін қалып пен алаң ұсынады, сонымен қатар екі мың жылдан астам уақыт бойы қытай жазушыларының ішкі әлеміне түсінік беретін тыңдаушыларға, оқырмандарға және ғалымдарға мүмкіндік береді. Қытай поэзиясы көбінесе Қытайдың әртүрлі діни дәстүрлерінің әсерін көрсетеді. Классикалық қытай поэзиясына, ең алдымен, ши (詩/诗), сондай-ақ ци (詞/词) және цю (曲) сияқты басқа да маңызды түрлер кіреді. Сонымен қатар, басқа терминдерге қарағанда ағылшын тілінде жіктеуге қиын келетін, бірақ прозалық өлең ретінде сипаттауға болатын фу (賦/赋) деп аталатын дәстүрлі қытай әдеби түрі бар. Қазіргі заманда батыс үлгісіндегі еркін өлең де пайда болды. Қытай поэзиясының дәстүрлі түрлері рифмаланған, бірақ мәтіннің рифмалануы оны поэзия деп санау үшін жеткіліксіз болуы мүмкін; сонымен қатар, рифманың болмауы заманауи туындыны заманауи қытай поэзиясы ретінде қарастырудан міндетті түрде алға тартпайды.

Дәстүрдің басталуы: Шицзинь және Чучи

Ең ертедегі сақталған антологиялар – Ши Цзин (詩經) және Чу Ци (楚辭). Осы екі туындының кейінгі поэзиялық дәстүрге зор ықпалы болды. Ежелгі қытай поэзиясының бұрынғы үлгілері тарихтың құбылуына байланысты, мысалы, Цинь Ши Хуанның кітаптарды өртеуі мен ғалымдарды көмуі (焚書坑儒) салдарынан жоғалып кеткен болуы мүмкін. Бірақ, осы соңғы оқиғаның нысаналарының бірі Ши Цзин болғанымен, ол бәріне қарамастан сақталып қалды.

Шижин

Бұл екі шығарманың ескісі – Шицзин (ағылшын тілінде «Поэзия классигі» және «Әндер кітабы» деп те аталады, сондай-ақ Шех Чин деп транслитерацияланады) – екі мың жылдан астам бұрынғы классикалық қытай поэзиясының сақталған жинағы. Оның мазмұны 3 бөлімге бөлінеді: Фэн (風, 15 кіші мемлекеттен алынған халық әндері, барлығы 160 ән), Я (雅, императорлық сарай әндері, дая және сяояға бөлінеді, барлығы 105 ән) және Сун (頌, ата-бабаларға құрмет көрсету рәсімінде орындалатын әндер, барлығы 40 ән). Бұл антология б.з.д. 7 ғасырында аяқталған. Жинақта патшалық сарайдағы өмірге арналған аристократиялық өлеңдер («Одалар») және халық әндерінен («Әндер») алынған, кем дегенде, табиғи ортаның суреттері мен бейнелері бар. Шицзин өлеңдері көбінесе төрт таңбалы жолдардан (四言) тұрады, кейінгі классикалық қытай поэзиясына тән бес және жеті таңбалы жолдардан емес. Негізгі өрнектеу тәсілдері (реторикасы) – Фу (賦, тікелей, егжей-тегжейлі баяндама), би (比, метафора) және Син (興, негізгі мазмұнды болжау үшін басқа бір нәрсені сипаттау).

Чүчи

Классикалық Шицзинге қарағанда, Чу Ци антологиясы (ағылшын тілінде Чу әндері немесе Оңтүстік әндері деп те белгілі, немесе Чу Цзу деп транслитерацияланған) көбінесе лирикалық және романтикалық сипаттамаларға, сондай-ақ, өзгермелі жол ұзындығына және Чу мемлекетіне тән поэзияның басқа да ықпалдарына негізделген өлеңдерден тұрады. Чучи жинағының негізгі бөлігін Цю Юаньға (屈原) (б.з.д. 329–299 жж.) және оның ізбасары Сонг Юға жатқызылатын өлеңдер құрайды, бірақ антологияның қазіргі түрі Ван Идің 158 жылы жасаған жинағы мен түсіндірмелеріне байланысты, олар мәтін және оның құрамы туралы ақпараттың жалғыз тарихи сенімді көзі болып табылады. Хан әулеті кезінде (б.з.д. 206–220 жж.) Чу Ци поэзиясының стилі фу («сипаттамалық өлең») стилінің дамуына үлкен үлес қосты, ол өлең мен прозалық бөлімдердің үйлесімімен сипатталады (көбінесе ақынның шеберлігі мен білімін көрсету үшін, жақын эмоционалдық сезімдерді жеткізу үшін емес). Фу формасы кейінгі Алты Династия кезеңінде де танымал болды, бірақ оның көлемі қысқарып, жекеленіп кетті. Фу поэзиясы қытай поэзиясының негізгі түрлерінің бірі болып қала береді; алайда, Тан әулеті кезінде бес және жеті таңбалы ши поэзиясы үстемдікке ие бола бастады.

Хан поэзиясы

Хан әулеті кезінде халық әндері стиліндегі өлеңдер танымал болды, олар yuefu (樂府/乐府) – "Музыка бюросы" өлеңдері деп аталды, себебі үкімет осындай өлеңдерді жинаумен айналысты. Бірақ уақыт өте келе, кейбір ақындар yuefu стилінде өзіндік туындылар жаза бастады. Көптеген yuefu өлеңдері бес буынды (五言) немесе жеті буынды (七言) жолдардан құралған, бұл одан бұрынғы төрт буынды жолдардан ерекшеленеді. Хан әулеті әдебиетінің ерекше түрі – фу. Хан әулетінің соңы мен Алты династия дәуірінің басталуындағы поэзиялық кезең Цзяньань поэзиясы деп аталады. Хан поэзиясының маңызды жинағы – "Он тоғыз көне өлең".

Цзяньань поэзиясы

Хан дәуірінің соңғы жылдары мен Алты династияның бастапқы кезеңі арасында Жянань поэзиясы пайда болды. Осы кезеңнен бізге жеткен поэзияның мысалдары – "Үш Цао" туындылары: Цао Цао, Цао Пи және Цао Чжи.

Алты әулет поэзиясы

Алты әулет дәуірі (б.з. 220-589) – поэзияның сан алуан даму кезеңі болды. Бұл дәуірде бұрынғы дәуірлерден жеткен және дамыған поэзиялық дәстүрлер жалғастырылып, одан әрі дамуға негіз салынды. Осы өркендеген дәуірден бізге жеткен поэзия үлгілерінің ішінде Бамбук ағашының жеті данасының шығармалары, Орхидея павильонындағы жиынның өлеңдері, төрт маусымның түн ортасында жазылған өлеңдері, "дала мен бақша" ақыны саналатын Тао Юаньминнің өлеңдері, Юймин дәуірінің ақындары және Сюй Линг (507-83) құрастырған "Жаде террасасынан жаңа әндер" антологиясына енген өлеңдер бар. Әскери қолбасшы және ақын Лу Цзи өз шығармаларындағы "Вэнь фу", яки "Әдебиет туралы эссесінде" нео-таоистік космологияны пайдаланып, әдебиет теориясын жаңа бағытқа бұрды.

Тан поэзиясы

Классикалық қытай поэзиясының ең биік деңгейі Тан дәуірінде (618–907) болды: бұл кезеңде көптеген ақындармен қатар өлеңдер де көп жазылды (шамамен 50,000 өлең сақталған, олардың көп бөлігі «Толық Тан өлеңдері» жинағында топтасқан). Сол кезде поэзия сауатты адамдардың кәсіби және әлеуметтік өмірінің дерлік барлық саласына енгізілді, тіпті үкіметтік қызметке үміткерлер тапсыратын императорлық емтиханның бір бөлігіне де айналды. Осы кезде өлеңдер белгілі бір үлгіде жазылатын болды. Реттелген және реттелмеген поэзия «көне стиль» гуши поэзиясы және реттелген, «жаңа стиль» джинтиши поэзиясы деп екіге бөлінді. Цзиньтиши («жаңа стильдегі поэзия» деген мағынаны білдіреді) немесе реттелген өлең – бұл поэманың құрылымын анықтайтын қатаң ережелерге ие форма, оған жолдардың ұзындығы, жолдар саны, жолдар ішіндегі дыбыстық үлгілер, рифма қолданылуы және міндетті түрде параллелизмнің белгілі бір деңгейі кіреді. Бұл форма ерте Тан дәуірінде дамыды. Гуши және джинтиши формаларының көрнекті мысалдары Ли Бай және Ду Фу ақындарының шығармаларында кездеседі. Тан поэзиясының түрлері: луши – бір жолында бес, алты немесе жеті таңбадан тұратын сегіз жолды өлең; ци (белгілі бір ритмдік үлгілерді сақтайтын өлең); және жуэцзю (қысқартылған өлең) – бір жолында бес, алты немесе жеті таңбадан тұратын төрт жолды өлең. Жуэцзю стилінің жақсы үлгілерін Ли Бай мен Ван Вэйдің өлеңдерінде табуға болады. Уақыт өте келе, кейбір Тан поэзиясы реалистік, оқиғалық және әлеуметтік нормаларды сынауға бейімделді; мысалы, мұндай ерекшеліктер Бай Цзюйидің шығармаларында байқалады. Тан әулетінің поэзиясы бүгінгі күнге дейін зор ықпалға ие. Кейінгі Тан поэзиясы, мысалы, Ли Хэ мен Ли Шанъиньнің шығармаларында көрініс тапқандай, көбірек аллюзиялық және сюрреалистік сипатқа ие болды.

Өлең өлеңдері

Сун әулеті (960–1279) кезінде жаңа ақындарға қажетті икемділікті ұсынатын тағы бір форма пайда болды: ци (词/詞) лирикасы – бұрынғы әндердің белгілі бір ырғақтарымен жазылған жаңа өлеңдер. Әр әннің өзіндік өлшемі болған, бірақ көбінесе музыкасы жоғалып кеткен. Сондықтан, әр ци өлеңі «[Ән атауына] қосылып айтылады» (调寄[词牌]/調寄[詞牌]) деп аталады және әннің ырғағы мен ұйқасына сәйкес келеді (христиан гимндерін жазушылардың бұрынғы әндерге жаңа мәтін қосуы сияқты). Ци өлеңдерінің атаулары міндетті түрде мазмұнымен байланысты емес, және көптеген өлеңдер бір атауды бөлісе алады. Мазмұны тұрғысынан, ци поэзиясы көбінесе құштарлық сезімдерін, көбінесе қабылдаған кейіпте білдіреді. Дегенмен, Оңтүстік Тан ақыны Ли Хоучжу және Сун әулетінің ақыны Су Ши сияқты осы форманың шеберлері ци формасын түрлі тақырыптарды қамту үшін пайдаланды.

Юань поэзиясы

Юань әулеті (1271–1368) кезеңінде поэзияның маңызды дамуларының бірі – Юань операсының либреттолары сияқты, белгілі бір үлгідегі әуенмен жазылатын поэзия түрлерінің қалыптасуы болды. Сунь әулетінен кейін ци поэзиясының реттелген ырғақтары, Қытайдың саньцю (散曲) поэзиясының реттелген ырғақты туындыларында көрініс берді. Саньцю – жаңа халық әндері мен драмалық ариялар негізінде дамыған, еркін формадағы поэзия, ол Мин әулетіне (1368–1644) дейін дамып, кең тарады. Мұның мысалы драматургтер Ма Чжиюань 馬致遠 (шамамен 1270–1330) және Гуан Ханьцин 關漢卿 (шамамен 1300) шығармаларында кездеседі.

Мин поэзиясы

Мин әулеті (1368–1644) ақындарының қатарында Гао Ци (1336–1374), Ли Доньян (1447–1516) және Юань Хунъдао (1568–1610) сияқтылар бар.

Минг-Цинг кезеңінің ауысуы

Минг-Цин ауысуы қысқа мерзімді Шун әулетінің (Дашун, 1644-1645 деп те аталады) және Оңтүстік Минг әулетінің (1644-1662) аралық және бір-бірімен тоғысқан кезеңдерін қамтиды. Минь дәуірінің соңындағы ауыр тұста, бұрыннан қиындыққа толы елге Чончжэн императоры (1627-1644 жылдары билік еткен), шаруа көтерілісшісі Ли Чжэнчэннің қысқа ғұмырлы Дашун режимі, содан кейін Маньчжу Цинь әулеті билік еткен кезде, Цзяндунның Үш ұлы шебері: Ву Вэйе (1609-1671), Цян Цяньянь (1582-1664) және Гонг Дингзи (1615-1673) өлеңдер жазған.

Цин поэзиясы

Цинь әулеті (1644-1912 жылдар) поэзияны сынау және маңызды поэзия жинақтарын жасау жағынан ерекшеленеді, мысалы, Цинь дәуірінде жасалған «Толық Тан поэмалары» және «Үш жүз Тан поэмасы» сияқты Тан әулеті поэзиясының жинақтары. Императорлық кезең аяқталғаннан кейін де ши және ци түрлері жазыла берді.

Императорлықтан кейінгі классикалық қытай поэзиясы

Ши мен ци екі түрі де императорлық кезең аяқталғаннан кейін де жазыла берді; мысалы, Қытай Коммунистік партиясының бұрынғы төрағасы Мао Цзэдун өзінің каллиграфиялық стилінде классикалық қытай поэзиясын жазған.

Қазіргі заманғы (классикалықтан кейінгі) поэзия

Қазіргі қытай поэзиясы (新诗 / 新詞 "жаңа поэзия") – классикалық қытай тілінде жазылған дәстүрлі поэзиядан өзгеше, қазіргі заманғы халық тіліндегі поэзияны білдіреді. Әдетте, қазіргі қытай поэзиясы белгілі бір үлгілерге бағынбайды. 1919 жылғы 4 мамыр қозғалысынан кейін поэзияда революция болды, жазушылар (Ху Ши сияқты) халық әндері мен халық поэмаларына жақын, тікелей айтылатын (байхуа) халық тіліндегі стильдерді қолдануға тырысты, бұрынғы қалыпты формалардан бас тарды. 20-ғасырдың басында Сюй Чжимо, Гуо Моруо (кейіннен пролетарлық әдебиетке өтті) және Вэнь Идуо сияқты ақындар батыс үлгілерін қабылдап, қытай поэзиясын бұрынғы қағидалардан босатуға ұмтылды. Мысалы, Сюй романтик ақындар стилін, соңғы буын рифмаларын саналы түрде ұстанды. Коммунистік революциядан кейінгі дәуірде Ай Цин сияқты ақындар еркін, үздірілмейтін жолдар мен тікелей тіл қолданды, бұл өте танымал болды және кеңінен еліктелді. Сонымен қатар, Тайваньда авангард пен сюрреализмді қамтитын модернистік поэзия гүлденді, оған Цинь Цзыхао (1902–1963) және Цзи Сянь (1903 ж.т.) жетекшілік етті. Ең ықпалды поэзиялық топтар 1954 жылы құрылды: "Модернистік мектеп", "Көк жұлдыз" және "Эпоха". Қазіргі поэзиядағы ең маңызды және ықпалды ақындар – "Тұманды ақындар" тобында, олар ишаралар мен жасырын сілтемелерді жиі қолданады. "Тұманды ақындардың" ішінде Бей Дао, Дуо Дуо, Шу Тин, Ян Лян және Гу Ченг есімдері бар, олардың көпшілігі 1989 жылғы Тяньаньмэнь алаңындағы наразылықтан кейін елден қуылды. Ерекше жағдай – өзіне қол жұмсағаннан кейін үлкен даңққа ие болған мистик ақын Хай Цзи. Дегенмен, бүгінгі күнге дейін заманауи поэзияның мәні талқыланып келеді. Заманауи поэзияның поэзия саналатындығы туралы пікірталас пен қайшылықтар бар. Қытай жазуының және грамматикасының ерекшелігіне байланысты, заманауи поэзия немесе еркін өлең поэзиясы, поэзияны анықтау үшін дәстүрлі түрде қолданылатын құрылымдардың болмауынан, қарапайым, қысқа халық тіліндегі эссе сияқты көрінуі мүмкін.