Кіріспе

Қытай жазушысы (1661 жылы қайтыс болды)

Джин Шэньтан (1610? – 7 тамыз 1661), алғашқы аты Джин Ренруи (金人瑞), сондай-ақ Джин Куй (金喟) деп те белгілі, – қытай редакторы, жазушы және сыншы, ол тұңғыш рет халық тіліндегі әдебиеттің жақтаушысы деп аталды.

Өмірбаян

Джиннің туған жылы нақты белгісіз, кейбір дереккөздерде 1610 жыл, ал басқаларында 1608 жыл деп көрсетілген. Бірінші болжам 1641 жылы Шығыс Азия есебі бойынша Джиннің ұлының 10 жасқа толуына негізделген және ғалымдар тарапынан қабылданған. Ол мәдениетімен және әсемдігімен танымал Сучжоу қаласында Джин Ренруи есіммен дүниеге келген. Джиннің отбасы білімді текті адамдар қатарына жатқан, бірақ үнемі ауру-сырқап, өлім-жітімге ұшыраған, нәтижесінде байлықтары аз болған. Джиннің әкесі ғалым болған. Джин салыстырмалы түрде кеш жасында, тоғыз жасында ауыл мектебіне барып оқуға түскен. Ол зор интеллектуалдық құштарлық танытқан және сәл ерекше идеялары болған. Дегенмен, ол жауапкершілігі жоғары оқушы болған. Жастық шағында "Шенгтан" атты әдеби есімін алған, бұл "Анальектерден" алынған сөз, "нағыз дана [Конфуций] көңіл көшірді" деген мағынаны білдіреді. Ол императорлық емтиханның ең төменгі деңгейін ғана тапсырып, ешқашан мемлекеттік қызметте болған емес. Жазбаларында Джин Чан буддизмінің идеяларына үлкен қызығушылық танытқан. Оның айтуынша, бұл қызығушылық 11 жасында "Лотос сутрасын" алғаш оқыған кезде бастаған. Бұл буддалық идеяларға бейімділігі 1644 жылы Мин әулеті құлағаннан кейін одан да күшейген. Сол жылы және одан кейінгі жылы Джин айқын түрде көңілсіздікке беріліп, оңашаланып, буддизмге көбірек ықылас көрсеткен. ХХ ғасырдың ғалымы Чжан Гуогуан бұл өзгерісті қысқа ғұмырлы Ли Цзиченг режимінің құлауымен байланыстырған. Өмірі бойы Джиннің буддизмге деген қызығушылығы оның көзқарастарына әсер еткен, ол өзін мәңгілік күштердің қарапайым өкілі деп санаған. Джин кейде Чжан Цай (張采) деген атпен белгілі болған, бірақ бұл замандасы Чжан Пумен шатасудан туындаған қателік болып көрінеді.

Өлім

1661 жылы Цзинь бірнеше әдебиетшілермен бірге жемқор шенеудік тағайындалуына қарсылық білдірді. Наразылар бірінші кезекте үкіметке петиция жазып, содан кейін халық жиналысын ұйымдастырды. Бұған жергілікті билік тарапынан тез жазалау ілесіп келді, және Цзинь өлім жазасына кесілді. Бұл оқиға кейде "Конфуций ғибадатханасында ақтару" (哭廟案) деп аталады және одан кейін көп жылдар бойы саяси наразылықты қысып тастауға себеп болды. Өлімге келер алдында Цзинь әзілдеп: "Бас кесу – ең қорқынышты жаза, бірақ неге екенін білмеймін, осы жаза менің басыма келеді. Қызық екен!" деді. 1933 жылы жазған мақаласында белгілі жазушы Лу Сюнь бұл цитатаның шындыққа жанаспауы мүмкін екенін мойындайды, бірақ оны "адамдық қатыгездіктің зұлматты күлдіру" деп айыптайды.

Әдебиет теориясы мен сын

Ол "六才子書" деп аталатын тізімді құрастырғанымен танымал болды: Чжуанцзы, Ли Сао поэмасы, Шиджи, Ду Фу өлеңдері, Батыс палатаның романсы және Су маржасы. Бұл тізімде Ли Сао мен Ду Фу өлеңдері сияқты өте классикалық шығармалар да, көшелер мен базарларда пайда болған халық тіліндегі романдар мен пьесалар да бар. Алты шығарманы таңдау әдеби құндылықтарына негізделді, олардың жоғары моральдық қасиеттеріне емес. Осы себептерге байланысты Цзинь эксцентриктік саналды және сол кездегі консервативті конфуциандық ғалымдардың арасында көптеген жаулары болды. Цзинь тек император мен даналар ғана шығарманың "авторы" бола алады деп сенді. Ол тіпті Конфуцийдің "Жазғы және күзгі жылнамалар" еңбегінің авторы аталмау үшін көп күш салғандығын айтады. Цзиньнің пікірінше, қарапайым адамдар кітаптар жазса, бұл аспан тәртібі мен тыныштығын бұзады. Ол өзінің түсініктемесін "жазушылар" деп аталатын кітаптардың зиянын азайтудың жалғыз жолы деп санайды. Өзінің түсініктемелерін жазуда Цзинь шындықтан бөлек, жазылған оқиғаны өз сөздерімен оқу керек деп сенді. "Батыс палатаның романсы" атты түсініктемесінде ол "мағына жазуда жатыр, оқиғада емес" деп жазды. Басқаша айтқанда, шындықты қаншалықты жақсы бейнелейтінін емес, шындықты қалай жазғанын айту маңызды. Сонымен қатар, Цзинь автордың ниеті түсіндірмешінің оқиғаны оқудан маңызды емес деп сенді. "Батыс палатасының романсы" атты түсініктемесінде ол былай деп жазады: "Сысяң-джи - бұл Ван Шифу есімді жеке тұлғаның жазған жұмысы емес; Егер мен оны мұқият оқысам, ол менің жеке шығармашылығым болады, өйткені Сысяң-джидегі барлық сөздер мен айтқым келетін және мен жазатын сөздер". Цзиньнің "Су маржасы" нұсқасы мәтінге енгізген түбегейлі өзгерістерімен танымал. Бұрынғы нұсқаларда мәтіннің ұзындығы 100 немесе 120 тараудан тұрады. Цзинь 71-тараудың екінші жартысынан романның соңына дейін әңгіменің үлкен бөлігін өшіреді. Өзгертілген мәтінді қорытындылау үшін ол Лу Цзюньидің топтың орындалуы туралы көрінісі бар эпизодты құрастырады және оны 71-тараудың екінші жартысына өзгертеді. Цзинь сонымен қатар бұрынғы басылымдардың Прологын бірінші тараумен біріктіріп, "Индукция" атты жаңа, бір тарауды құрады. Бұл барлық келесі тараулардың нөмірленуін мәжбүрлейді, сондықтан Цзиньнің "Су маржасы" нұсқасын ғалымдар "70 тараулық басылым" деп атайды. Жоғарыда сипатталған үлкен өзгерістерден басқа, Цзинь қалған тараулардың мәтінін үш жалпы жолмен өзгертеді. Біріншіден, ол кейбір бөлімдердің біркелкілігін жақсартады. Екіншіден, Цзинь мәтінді, оның пікірі бойынша, оқиғаның дамуына ықпал етпейтін бөлімдерді алып тастау арқылы және Ши және Ци тармақтарын алып тастау арқылы ықшамдайды. Соңында, Цзинь тек әдеби әсер үшін мәтінге кішкене өзгерістер енгізеді. Бұл өзгерістер кейіпкерлердің сезімдерін ерекшелеуден бастап, сюжеттің элементтерін өзгертіп, оларды қызықтыра түседі. Цзиньнің сын пікірлері жиі жеке бандит батырларға жанашырлық таныту мен олардың заңсыздық мәртебесін айыптау арасында ауытқиды. Бір жағынан, ол 108 батырдың көбісін қарақшы болуға итермелеген зұлым мемлекеттік жүйені сынға алады. Ол сондай-ақ бірнеше адамға деген құрметіне бөленеді. Екінші жағынан, ол топты "жаман" және "жаман" деп атайды. Ол әсіресе топтың жетекшісі Сонг Цзянды сынға алады. Цзиньнің романның соңғы 30 (немесе 50) тарауын алып тастауы оның бандитизмді айыптауының жалғасы ретінде қаралуы мүмкін. Бұл тарауларда бандиттер Император жарлығымен кешіріліп, елге қызмет етуге жіберіледі. Ал Цзиннің нұсқасында барлық қарақшылар тұтқындалып, өлім жазасына кесілген. Осыдан кейін ол заңсыздыққа төзімділік танытуға болмайтын сегіз себеп келтіреді. Кейінгі оқырмандар оның бандиттерге құлшылық ету және оларды топ ретінде айыптау туралы екі негізгі теорияны ұсынды. Ху Ших Қытайдың Цзинь өмірінде екі қоқан-лоқы тобының арасында бөлініп жатқанын айтады, сондықтан Цзинь бандитизмді көркем әдебиетте даңқтауға болмайды деп сенген. Бұл Цзиннің философиясына сай келеді. Оның буддалық және даосистік нанымдары қоғамдағы әрбір адамның табиғи дамуын қолдады, ал конфуцийшіл бөлігі император мен мемлекетті ең жоғарғы билік ретінде құрметтеді. Екінші ықтималдық - Цзинь романды Чончжэн императоры тыйым салғаннан кейін романды құтқару үшін қарақшыларды айыптау үшін қайта қарастыруға тырысқан. Бұл екінші теория өте алыс, өйткені императордың романға тыйым салу туралы жарлығы Цзиньнің түсіндірмесі аяқталғаннан кейін бір жыл өткен. Цзиньнің кейіпкерлерге деген пікірлеріне қарамастан, ол романды өнер туындысы ретінде шартсыз мақтайды. Ол романның жарқын және жанды кейіпкерлерін мақтайды, "Су маржасы 108 адам туралы әңгіме айтады: бірақ әрқайсысының өзінің мінезі, темпераменті, сыртқы түрі және дауысы бар" дейді. Ол сондай-ақ жұмыстың оқиғаларды жанды сипаттауын мақтайды, жиі проза "сурет сияқты" дейді. Соңында, Цзинь автордың техникалық шеберлігін бағалайды және Ши Найан қолданған 15 жекелеген техниканы атайды.

Батыс палатаның романтикасына түсініктеме

1656 жылы Цзинь өзінің екінші маңызды түсіндірмесін аяқтады, ол 13 ғасырдағы Юань әулетінің пьесасы – «Батыс палатасының романсы» туралы жазылған. Бұл түсіндірме Джиннің «Су маржасы» бойынша жазған алдыңғы түсіндірмесімен салыстырғанда ұқсас құрылымды ұстанады. Ол Джиннің түсіндірме жазу себептерін баяндайтын екі алғы сөзбен басталады, содан кейін үшінші сөз пьесаны қалай оқу керектігі туралы ескертулермен жалғасады. Пьесаның өзі келеді, әрбір тараудың басында кіріспе белгілері және мәтіннің ішінде жиі кездесетін сын пікірлері бар. Джин осы түсіндірмеде «Су маржасын» сынға алғандағыдай үлкен құрылымдық өзгерістер жасамайды. Пьесаның I, III, IV және V бөліктерінің әрқайсысы бастапқыда «Индукциямен» басталған. Джин оларды актілердің өзіне біріктіреді. Пьесаның II бөлімі бастапқыда бес актіден тұрады, ал Джин бірінші және екінші актілерді біріктіре отырып, оларды төрт актіге қысқартады. «Су маржасындағыдай», Джин пьесаның өзіне көптеген редакциялық өзгерістер енгізеді. Бұл өзгерістер екі негізгі санатқа бөлінеді. Көптеген өзгерістер пьесаның екі жас ғашығы Чжан Шенг пен Цюй Иньиньнің жоғары әлеуметтік статусына сай әрекет етуі және сөйлеуі үшін жасалады. Джин әсіресе Иньиньнің сұлулығы мен мінез-құлқына ризашылық білдіреді және оны тым жамандап көрсеткен көріністерді өзгертеді. Басқа өзгерістер әдебиеттік әсерді жақсарту үшін жасалады. Пьесаның арияларында бұл өзгерістерге артық сөздерді алып тастау және сөздерді көрнектірек сипаттамалармен алмастыру кіреді. Ария форматының қатаң метрикалық талаптары Джинге осы бөлімдерге үлкен өзгерістер енгізуді қиындатады. Дегенмен, кейбір өзгерістер Тан әулеті кезіндегі ұйқас схемасын немесе поэзия ережелерін бұзады. Пьесаның сөйлеу бөлімдерінде Джин редакциялық өзгерістер енгізуде еркіндік танытады. Олардың көпшілігі кейіпкерлердің эмоцияларын күшейту үшін жасалған. Нәтижесінде Джиннің пьеса нұсқасы көркем әдебиеттің тамаша туындысы болып табылады, бірақ замандастары оны сахнаға қоюға жарамсыз деп есептеген. Түсіндірмесінде Джин жиі бұрынғы «білімі жоқ» оқырмандарды сынап, олар мәтіннің көптеген жасырын мағыналарын түсінбегенін айтады. Ол автордың өзіне берген мағыналарды ашуды білімді оқырман ретінде өзінің міндеті деп санайды. Осылайша, Джин пьесаны терең техникалық, көркемдік, психологиялық және әлеуметтік аспектілеріне байланысты зерттеуге лайық деп көрсетуді мақсат етеді. Мазмұны бойынша Джиннің көптеген сын пікірлері автордың эмоцияларды жеткізу шеберлігіне бағытталған. Джин «Батыс палатасының романсын» «көк пен жер арасындағы ең керемет жазулардың бірі» деп мақтайды. Басқа пікірлер Иньиньге қатысты. Жоғарыда айтқандай, Джин оны пьесаның басты кейіпкері деп санайды және өте сұлу және мінезді әйел деп есептейді. Джин пьесаның құрылымындағы бірлік пен тығыздық деңгейі жоғары деп санайды. Бұл пікірді оның түсіндірмелерінде, сондай-ақ ол «Су маржасы» нұсқасындағыдай пьесаға құрылымдық өзгерістер енгізбегендігінен көруге болады. Дегенмен, Джин пьесаның V бөліміне қатысты пікір білдіреді. Кейбір зерттеушілер бұл бөлімді Ван Шифудан басқа автордың қосымшасы деп санайды. Джин бұл пікірмен келіседі, соңғы бөлімнің алдыңғы бөлімдерге қарағанда сапасы төмен және оқиғаның маңызды нүктесінен асып кеткенін сынап бағалайды.

Атақ-даңқы мен мұрасы

Джиннің көптеген замандастары оны зор әдеби талантқа ие адам ретінде құрметтеді. Мин әулетінің соңғы кезеңіндегі белгілі ғалым, шенеунік және тарихшы Цян Цяньи, Джиннің талантын түсіндіре отырып, оның рухпен биленгенін мәлімдеді. Ляо Ян Джиннің өмірбаянында Джиннің бәсекелестіктің барлық құпиясын ашқанын жазды. Кейбір замандастары мен кейінгі жазушылар Джинды моральдық тұрғыдан сынады. Джиннің замандасы Куй Чжуан оны "ашкөз, бұзық, тәлкекке берілген және ерекше" деп сипаттады. 1919 жылғы төртінші мамыр қозғалысынан кейін Ху Ши сияқты ғалымдар халық тілінде романдар жазуды қолдауға кірісті. Осының нәтижесінде Джин қытай халық әдебиетінің ізашары ретінде танылды. Ху Шидің өзі "Су шегі" туралы түсіндірмесіне кіріспеде Джинды мақтап: "Шенг Танның дебаттасу қабілеті жеңіссіз болды; оның қаламы өте убедительный болды. Өз заманында ол гений ретінде танымал болды. Оның өлімі де елді дүр сілкіндірген қатыгез оқиға болды. Ол қайтыс болғаннан кейін оның атағы одан да өсті". Сол дәуірдің тағы бір ғалымы Лю Баннонг да Джиннің "Су шегі" нұсқасының әдеби құндылығы тұрғысынан ең жақсы басылым екенін жоғары бағалады. 1949 жылы Қытай Халық Республикасы құрылғаннан кейін тарихқа қатысты көптеген қалыпты көзқарастар өзгерді. Коммунистік үкімет кезінде "Су шегі" билеуші классқа қарсы шаруалардың қарсылығы туралы әңгімеге айналды, ал "Батыс палатасының романсы" ескірген дәстүрлі неке жүйесінен құтылудың символы болды. Алайда Джиннің осы еңбектерге жасаған сын-пікірлері мен редакциялық өзгерістері марксизмнің дүниетанымын көрсете алмады, сондықтан ол сынауға ілікті. Бірақ соңғы жылдары қытай тарихшылары Джинге қатысты тепе-теңдік көзқарас ұстанады.