Кіріспе

Қытайлық Сун әулеті саясаткері (1021–1086) Ван Анши (wang˧˥ 1^˧˥; 8 желтоқсан 1021 – 21 мамыр 1086), әдептілік атауы Цзефу, Сун әулеті кезіндегі қытай экономисі, философы, ақыны және саясаткер болды. Ол канцлер қызметін атқарды және «Жаңа саясат» деп аталатын маңызды және даулы әлеуметтік-экономикалық реформаларды жүзеге асыруға тырысты. Бұл реформалар Сун әулеті реформаторларының негізгі идеяларын құрады, олар канцлер Сима Гуан бастаған консерваторларға қарсы болды. Ван Аншидің ойлары көбінесе Чжоу рәсімдерінің немесе легализмнің оған қандай әсер еткені тұрғысынан талданады. Оның экономикалық реформаларына валюта айналымын ұлғайту, жеке монополияларды тарату, мемлекеттік реттеудің және әлеуметтік көмектің бастапқы түрлері кірді. Оның әскери реформалары жергілікті жасақтарды пайдалануды кеңейтті, ал үкіметтік реформалары білім беру жүйесін кеңейтуге және мемлекеттік аппараттағы туысқандыққа басуға бағытталды. Біраз уақыт бойы сәтті болғанымен, ол ақырында императордың құрметінен айырылды.

Ерте мансап

Ван Анши 1021 жылдың 8 желтоқсанында Линчуаньда (Фучжоу, Цзянси провинциясы) джинси дәрежесіне ие отбасында дүниеге келді. Ол сарайдағы емтиханда төртінші орын алып, 1042 жылы джинси дәрежесін алды. Хуанань (Янчжоу, Цзянсу провинциясы) әскери комиссарының (жиэду пангуан тинггонши) кеңсесінде хатшы (цзяншу) ретінде Сун бюрократиясындағы мансабын бастады. Кейін Иньсян (Нингбо, Чжэцзян провинциясы) округінің судьясы (жисиан) болып тағайындалды, онда суару жүйесі үшін гидрологиялық жобаларды қайта ұйымдастырып, шаруаларға кредит берді. Содан кейін Шечжоу (Кяншань, Анхуй провинциясы) бақылаушы генералы (тонгпан) болып көтерілді. 1060 жылы Кайфенге мал шаруашылығы кеңсесінің көмекшісі (qunmusi panguan) ретінде, сосын Чанчжоу префекті (zhizhou), Цзяннан Шығысы бойынша сот істері жөніндегі комиссар (tidian xingyu gongshi), Қаржы комиссиясының көмекшісі (sansi duzhi panguan) және, ақырында, императорлық жарлықтардың редакторы (zhi zhigao) болып тағайындалды. Ванның анасы қайтыс болды және ол 1063 жылдан 1066 жылға дейін аза тұту сақтады. 1067 жылы Цзяннинг (Наньцин) қаласының губернаторы болды.

Өмірбаян

Жергілікті әкімшілікте қызмет еткен кезінде Ван Анши жергілікті шенеуніктер мен қара халықтың қиындықтарын жақсы түсінді. 1058 жылы ол Сонг императоры Рендзоңға (1022–1063 жылдары билеген) он мың сөзден тұратын хат (Ваньаньшу; 万言书 / Яншишу; 言事书 / Шан Рендзоң Хуанди яншишу; 上仁宗皇帝言事书) жіберді, онда қаржылық және ұйымдық мәселелерді шешу үшін әкімшілік реформаларын ұсынды. Ол хатында бұрынғы династиялардың құлауына императорлардың дәстүрлі басқару жолынан тайып кетуден бас тартулары себеп болғанын айтты. Императорлық емтихан жүйесін мамандандырылған кадрларды даярлай алмағаны үшін сынады. Ванның пікірінше, жақсы мамандыққа ие болу керек, ал адамдар өз жұмысына қатысты білімді тереңдетіп, қажетсіз білімдерді оқуға уақыт кетірмеуі керек. Оның хатына он жылға дейін назар аударылмады, Сонг императоры Шэньцзун (1067–1085 жылдары билеген) таққа отырғанға дейін. Жаңа император салық түсімдерінің азаюымен және ірі жер иелерінің салық төлеуден жалтарып, халыққа салық жүктемесінің артуымен бетпе-бет келді.

Мақсаты

Ван Аншидің Жаңа саясатының (синфа) негізгі мақсаттары мемлекеттік шығындарды қысқарту және солтүстіктегі әскери күшті нығайту болды. Осы мақсатқа жету үшін Ван шаруалардың қиын жағдайын жеңілдетуге және шағын шаруаларды күнкөрісінен айыратын ірі жер иеліктерінің бірігуіне жол бермеуге бағытталған саясатты ұсынды. Ол халық пен үкімет арасындағы кедергі болып табылатын әлеуметтік топтарды «цзяньбин» деп атады, бұл сөз «жалған иеленушілер» деп аударылады. «Цзяньбин» терминімен Ван жер мен байлықты монополиялап, басқаларды байлық пен шаруашылыққа тәуелді ететін адамдарды меңзеді. Ван цзяньбинге қарсы күрес – ең маңызды міндеттердің бірі деп есептеді. Цзяньбин категориясына ірі жер иелері, ауылдық қарыз берушілер, ірі қалалық кәсіпкерлер және қалалық нарықтағы тұрақсыздыққа себепкер болатын алыпсатарлар кірді. Олардың барлығы бюрократтармен байланыста болды және үкіметте өкілдері болды. Ванның сөзіне сәйкес, «қаржыны тиімді ұйымдастыру – үкіметтің міндеті, ал қаржыны ұйымдастыру – қоғамдық қажеттіліктерді орындаудан басқа ештеңе емес». Америкалық тарихшы Мэри Нурс Ванның үкімет философиясын былай сипаттайды: «Мемлекет сауда, өнеркәсіп және ауыл шаруашылығының басқаруын өз қолына алып, еңбекшілерге көмек көрсету және оларды байлардың құлдырауына ұшыратпауға тырысуы керек». Ван «байлықты басқару үшін билеуші мемлекеттік және жеке [байлықты] бірлік ретінде қарауы тиіс» деп ұсынды. Ванның пікірінше, байлық халықты біріктіретін күш, ал оны тиімді басқара алмаса, тіпті саяси билігі жоқ қарапайым адамдар да жағдайды өздеріне пайдалануға тырысып, экономиканы бақылауға алып, монополиялайды және оны шексіз ашкөздікті қанағаттандыру үшін пайдаланады. Мұндай жағдайда Ван императордың халықты бақылауда ұстауы туралы кез келген мәлімдемені тек сөздер деп есептеді.

Іске асыру

1069 жылы Ван Анши вице-консультант қызметіне тағайындалды. Ол «Жаңа саясат/Жаңа заңдар» деп аталатын бірқатар реформаларды енгізіп, жариялады. Реформалардың үш негізгі құралы болды: 1) мемлекеттік қаржы және сауда, 2) қорғаныс және қоғамдық тәртіп, 3) білім беру және басқару жүйесін жетілдіру.

Салықтық теңдік туралы заң

Тең салық заңы (жуншуифа), сондай-ақ шаршы алаң заңы (фангтианфа) деп аталатын жерді тіркеу жобасы, жасырын жерді (салық төленбеген жерді) анықтауға бағытталған. Егістік жерлер әр қабырғасы 1000 қадамдық шаршы алаңдарға бөлінді. Алаңдардың бұрыштары топырақ үйінділерімен немесе ағаштармен белгіленді. Күзде, жерді өлшеу жұмыстарын қадағалау және топырақтың сапасын бес санаттың біріне жіктеу үшін бір шенеунік жіберілді. Бұл ақпарат сату және сатып алу мақсатында заңды күші бар тізімге жазылып, салық салынатын құны тиісінше есептелді. Бұл заң жер иелеріне ұнамады, олар оның жерді бөлу және басқа да мақсаттардағы (салықтан қашу) еркіндігін шектеуін айтты. Шаршы алаң жүйесі тек Кайфэн аймағында ғана енгізілгенімен, өлшенген жерлер Сунь әулетінің белгілі барлық егістік жерлерінің 54 пайызын құрады. Жоба 1085 жылы тоқтатылды. Сун императоры Хуйцзун (1100–1125 жылдары билеген) оны қайта жаңғыртуға тырысты, бірақ оның іске асырылуы тым қиын болды және ол 1120 жылдан кейін бас тартты. Тау-кен өнімдеріне салық салу жүйесі (куанши дифен жи) тең салық заңына ұқсас жоба болды, бірақ ол тау-кен өндірісін реттеуге бағытталған.

Гидравликалық жұмыстар туралы заң

Гидравликалық жұмыстар туралы заң (шуилифа) суару жұмыстарын жергілікті деңгейде ұйымдастыруды жақсарту мақсатында қабылданған. Еңбек ақысын төлеудің орнына, әр аймақ жергілікті қазынадан халыққа ақша қарызға беруге уәкілді лауазымды тұлғаларды тағайындауға тиіс болды, осылайша жұмысшыларды жалдауға мүмкіндік туды. Үкімет сонымен қатар жібек өндірісін арттыру үшін түтін ағаштарын отырғызуға ынталандырды.

Еңбекке тарту туралы заң

Еңбекті жалдау туралы заң (муифа) салық түріндегі жеке еңбекті жалдамалы еңбекпен алмастыруға бағытталған. Әр префектура мемлекеттік жобаларға қажетті қаражатты алдын ала есептеп, осы қаражатты тиімді бөлуге мүмкіндік берді. Егін жинау нашар болған жылдары үкімет 20 пайыз қосымша төлем жасады. Бұл мемлекеттік еңбек міндеттемесін ақшалай төлемге айналдырып, салық түсімдерін арттырды. Дегенмен, бұрын жеке еңбек міндеттемесінен босатылған адамдар мемлекеттік жобалардағы еңбегі үшін салық төлеуге мәжбүр болды, осылайша жаңа заңға қарсылық білдірді. 1086 жылы ресми түрде жойылғанымен, жаңа еңбекті жалдау жүйесі іс жүзінде 1127 жылы Солтүстік Сун әулетінің құлауына дейін сақталды.

Теңгерімделген жеткізу туралы заң

Теңгерімделген жеткізу заңы (жуншуфа) үкімет сатып алатын тауарлардың бағасын шектеу және жергілікті басқарудың шығындарын бақылау мақсатында қабылданды. Осы мақсатта, Қытайдың оңтүстік-шығысындағы айналымдық деңгейдегі қаржы институттары үкіметтік сатып алулар мен олардың тасымалдауын жүзеге асыруға жауапты болды. Орталық қазына қолжетімді жерлерде арзан тауарларды сатып алуға, оларды сақтауға және бағасы жоғары аймақтарға жеткізуге қаражат бөлді. Сыншылар Ванның саудагерлермен баға соғысын бастағанын айтты.

Базар алмасу құқығы

Базар алмасу заңы (шийифа), сонымен қатар гильдиядан қашу заңы (мианшангфа) деп те аталады, ірі сауда компаниялары мен монополияларға бағытталған болатын. Кайфын қаласында метрополиттік базар алмасу бюросы және басқа қалаларда 21 базар алмасу кеңсесі құрылды. Оларға саудагерлермен, саудагерлер гильдияларымен және брокерлік кеңселермен айналысатын қадағалаушылар мен кеңсе менеджерлері басшылық етті. Бұл мекемелер бағаны тек тұрақты саудагерлерге ғана емес, сонымен қатар көшпелі саудагерлерге де белгіледі. Артық тауарларды мемлекет сатып алып, кейін төмен бағамен сату үшін сақтап, саудагерлік монополиялардың бағаны манипуляциялауына тосқауыл қойды. Базар алмасу бюросымен ынтымақтасқан саудагерлер гильдияларына алты айға 10 пайыздық мөлшерлемемен ақша немесе несие арқылы мемлекеттік қоймалардан тауар сатып алуға және мемлекетке тауар сатуға рұқсат берілді. Шағын және орта кәсіпорындар мен бес саудагерден тұратын топтар несие алу үшін өз мүлкімен кепілдік бере алатын болды. 1085 жылдан кейін базар алмасу бюросы мен кеңселер пайда табуға бағытталған мекемелерге айналып, арзан тауарларды сатып алып, қымбатқа сата бастады. Бұл жүйе 1127 жылы Солтүстік Сун әулетінің құлауына дейін қолданыста болды.

Баоджия заңы

Баоджия жүйесі, сондай-ақ ауылдық қорғаныс заңы немесе қауіпсіздік тобы заңы деп те аталады, жергілікті қауіпсіздікті арттыру және жергілікті билікті әкімшілік жұмыстардан босату мақсатымен жүзеге асырылған жоба болды. Ол он, елу және бес жүз ер адамнан қауіпсіздік топтарын құруды талап етті. Әр топтың басында басшы тағайындалды. Алғашқыда әр отбасыда екі ер адамнан астам болса, бір күзетші ұстау міндетті болды, бірақ бұл орындалмастау талап кейіннен бес отбасының біреуіне дейін төмендетілді. Қауіпсіздік топтары полициялық өкілеттіктерді жүзеге асырып, түнгі күзет ұйымдастырды және егін жұмысы болмаған кезде жартылай әскери дайындықтан өтті. Бұл, негізінен, жергілікті милиция болды, оның басты салдары – мемлекеттік шығыстардың азаюы, себебі жергілікті халық өзінің қауіпсіздігін қамтамасыз етуге жауапты болды.

Жалпы және әскерлер құқығы

Бас және әскерлер туралы заң (jiangbingfa), сондай-ақ команда құру заңы (zhijiangfa) жоғары лауазымды шенеуніктер мен қатардағы әскерлер арасындағы қарым-қатынасты жақсартуға бағытталған. Әскер жаяу әскері, атты әскер, садақшылар және тайпалық әскерлердің аралас құрамын қамтитын 2500-3000 адамнан тұратын командалық бөлімшелерге бөлінді, бұрын әрқайсысы өз бөлімшесінде болғаннан гөрі. Бұл елордалық және сарай әскерлеріне қатысты емес. Бұл жүйе Сунь әулетінің соңына дейін сақталды.

Үш заң колледжі

Үш колледж туралы заң (sanshefa), сондай-ақ Үш зал жүйесі деп аталады, Тайсюэ (Ұлттық университет) болашақ шенеуніктердің білімін реттеді. Ол Тайсюэді үш колледжге бөлді. Студенттер алдымен Сыртқы колледжге, содан кейін Ішкі колледжге, ал соңында Жоғары колледжге қабылданатын. Үш колледждің мақсаттарының бірі – студенттерге жан-жақты білім беру және конфуцийлік білімге баса назар қоймау болды. Студенттерге колледжге байланысты Конфуций классикасының тек бірінен, сондай-ақ арифметика мен медицинадан дәріс берілді. Сыртқы колледжде мемлекеттік және институционалдық емтиханды сәтті тапсырған студенттер Ішкі колледжге қабылдауға құқылы болды. Ішкі колледжде екі жыл ішінде екі емтихан өткізіліп, студенттер бағаланды. Екі емтиханды да үздік тапсырғандар тікелей астаналық емтиханнан өткен түлектермен тең дәрежедегі лауазымға тағайындалды. Бір емтиханда өте жақсы, ал екіншісінде сәл нашар нәтиже көрсеткендер де мансапқа ие болу мүмкіндігіне ие болды, ал бір емтиханда жақсы, бірақ екіншісінде орташа нәтиже көрсеткендер провинциялық емтиханнан өткен түлектермен тең дәрежеде марапатталды.

Ванның құлдырауы

Реформалар сарайда саяси фракцияларды құрды. Ван Аншидің «Реформаторлар» деп белгілі фракциясына тарихшы және канцлер Сима Гуан (1019–1086) бастаған «Консерваторлар» фракциясының министрлері қарсы болды. Бір фракция екіншісінен басымдық алғанда, олар қарсылас шенеуніктерді төмендетіп, империяның шетіндегі қашық аймақтарға жер аударып жіберді. Сима және оның жақтастары реформаларға қарсылық білдірді, себебі олар оны қаржылық тұрғыдан дұрыс санамады, сондай-ақ жергілікті элиталық отбасылар мемлекет емес, қоғамның тірегі болуы керек деп есептеді. Ван қаржылық жағынан дефицитке алаңдамайтынын айтты және императорға салықтарды арттырмастан кірістің жеткілікті болатынын уәде берді. Сима оған келіспеді және экономиканың халықтан жылдам өсе алмайтынына сенді. Ван сонымен қатар, аумақты қайтару және солтүстік-батысқа халықты ассимиляциялау сияқты белсенді сыртқы саясатты қолдады, ал Сима тепе-теңдік саясатты ұсынды. Сима байлықты басқарудың үкіметтің басты функциясы екеніне немесе байларға тәуелді адамдарға көмектесудің олардың мүддесіне сай екеніне сенбеді. Ол мұны әлеуметтік тәртіптің бұзылуы деп қарастырды, бұл мемлекеттің құлауына әкеледі. Сима императорлық емтиханды ұнатпады және емтиханға тек сот қызметкерлері ұсынған үміткерлердің ғана қатысуы керек деп талап етті. Қысқасы, Сима Гуан үкіметтің алдын ала бар элитаның және тек элитаның иелігі деп есептеді. Ол империя бай отбасылар байлықтарын көбірек сақтаса, жағдайы жақсаратынын айтты. «Егер (байлық) мемлекеттің қолында болса, онда ол халықтың қолында емес», – деді Сима император алдында Ванмен пікірсайыста. Басқа шенеуніктер баоджия жүйесі жергілікті ақсүйектердің әскери қолбасшылар ретіндегі дәстүрлі рөлдерін орындауына, жеке милиция құруына және елдегі мемлекеттің көзі мен құлағына айналуына кедергі келтіреді деп мәлімдеді. «Жасыл өскіндер» бағдарламасы мен баоджия жүйесі кіріс табу мақсатымен құрылмаған, бірақ жақын арада жаңа мемлекеттік бастамалар мен әскери науқандарды қаржыландыру үшін өзгертілді. 1069 жылы «Жасыл өскіндер» бағдарламасы басталғаннан кейін бірнеше ай өткен соң, үкімет фермерлерге берген несиелері үшін жылдық 20-30% пайыздық төлемді енгізді. Бағдарламаны басқарған Ever Normal Granaries шенеуніктері олардың өндіретін кірісіне қарай бағаланғандықтан, бұл мәжбүрлі несиелерге және апаттан зардап шеккендерге көмек көрсетуге назар аудармауға әкелді, бұл Ever Normal Granaries-тің бастапқы міндеті болған. 1074 жылы Солтүстік Қытайдағы аштық көптеген фермерлерді жерлерін тастап кетуге мәжбүр етті. Олардың жағдайы Ванның реформалық бастамалары бойынша берілген маусымдық несиелерден туған қарыздармен нашарлады. Жергілікті шенеуніктер фермерлер жерлерін тастап кеткен кезде қарыздарды өндіріп алуды талап етті. Бұл дағдарыс Ванның кінәсі деп көрсетілді. Ван 1076 жылы отставкаға кетсе де, императордың құрметіне ие болды. 1085 жылы императордың қайтысымен және оппозиция жетекшісі Сима Гуанның оралуымен, Жаңа саясат император Сианның регенттігі кезінде жойылды. Сима билікке оралғаннан кейін, Жаңа саясатты Шэньцзунның Хан және Тан әулеттерімен салыстырылатын Сун шекараларын кеңейту тілегімен байланыстырды, олар тек ирредентизмнің құралы болды деп мәлімдеді. Жаңа саясатты қолдаған топ 1093 жылы император Чжэзон есейген кезде билікті қайта иеленді. Бұл саясат негізінен император Хуйцзунның тұсында 1126 жылы Солтүстік Сун әулетінің құлауына дейін жалғасты.

Ақын

Ван Анши өзінің саяси жетістіктерінен басқа, танымал ақын болды. Ол Ду Фу үлгісіндегі Ши (өлең) түрінде өлеңдер жазды. Кейіннен ол Тан және Сун дәуірінің сегіз ұлы проза шеберінің (唐宋八大家) арасында жетінші орынға ие болды. Ол Хан Ю және Лю Цзунъюань қолдаған, классикалық проза қозғалысының жақтасы болды, олар тиісінше Тан және Сун дәуірінің сегіз шеберінің бірінші және екіншісі еді. Оның поэзиясында дәстүрлі табиғатты сипаттаулармен қатар әлеуметтік тақырыптар да жиі кездеседі.

Мұра

Қытай саясаткерлері мен тарихшылары Ван Аншидің реформаларын принципті және салмақты, немесе жаңылысқан және апатты деп қарастыра беруде. ХХ ғасырғы қытайлық әскер басшысы Ян Шишан Шаньсидегі жергілікті демократияның шектеулі нысанын қолдануын негіздеу үшін Ван Аншидің реформаларын мысалға келтірді. Ян Ванның реформаларының бағыты мен ниеті – Сонг әулетін күшейту, қарапайым қытай халқын тек қызмет етуге емес, әулетті белсенді қолдауға көндіру болды деп сенді. Ван Аншидің философиясымен Ян ақтаған «демократиялық» үкімет жүйесі көбінесе нақты билікке ие болмай, Янның өзінің беделін арттыруға бағытталды және әскери диктатураға тиімді балама бола алмады. Ал танымал ғалым Лин Ютанг Ванның қарсыласы Су Донгпоның өмірбаянында Ванды коммунистік тоталитарлық үкіметке теңеді.

Пайдаланылған әдебиеттер

Гиллин, Дональд Г. Әскербасы: Шаньси провинциясындағы Йен Хси Шан, 1911–1949 жылдар. Принстон, Нью-Джерси: Принстон университеті баспасы. 1967 жыл.