Кіріспе

Қытай ақыны (701–762) Ли Бай (Ли Бо деп те айтылатын), Тайбай (太白) – әдепті есімі, Тан әулетінің және жалпы Қытай тарихындағы ең ұлы және маңызды ақындардың бірі. Ол және оның досы Ду Фу (712–770) – «Қытай поэзиясының алтын ғасыры» деп аталатын Тан әулеті кезінде қытай поэзиясының гүлденуіне зор үлес қосып, ең танымал тұлғалардың бірі болды. «Үш керемет» деген сөз тіркесі Ли Байдың поэзиясын, Пэй Миннің қылыш шеберлігін және Чжан Сюйдің қаламжазуын білдіреді. Ли Байға қатысты 1000-ға жуық өлең бүгінгі күнге жеткен. Оның өлеңдері 753 жылы Ин Фан жинаған Тан әулетінің ең маңызды жинағы – «Хейуэ инлинг-джи» жинағына енген. Ли Байдың 34 өлеңі 18 ғасырда алғаш жарияланған «Үш жүз Тан өлеңі» антологиясына қосылған. Осы кезеңде оның өлеңдерінің аудармалары Еуропада пайда бола бастады. Оның өлеңдері достықтың қуанышын, табиғаттың тереңдігін, жалғыздықты және ішімдік ішудің ләззатын жырлайтын үлгі болды. Ең танымал өлеңдері: «Көктемде мас күйден оянғандағы ойлар» (春日醉起言志), «Шуға дейінгі қиын жол» (蜀道难), «Шарап әкеліңдер» (将进酒) және «Тынық түнгі ойлар» (静夜思) – олар Қытай мектептерінде осы күнге дейін оқытылуда. Батыс елдерінде Ли Байдың өлеңдерінің көп тілді аудармалары жасалып келеді. Оның өмірі аңызға айналып, маскүнемдік пен батырлық туралы әңгімелер, сондай-ақ, мас күйде қайығынан айдың суретін ұстауға тырылып, өзенге батып кеткендігі туралы кең таралған әңгімелерде көрініс тапқан. Ли Байдың өмірінің көп бөлігі оның өлеңдерінде бейнеленген: ол барған жерлер, алыс елдерге сапарға шыққан достары (әдетте, олармен қайта кездеспеген), оның арманды қиялдары, шамандық элементтермен тоғысқан, замандасқан оқиғалар, уақыттан тыс сезіммен қабылдаған табиғат сипаттамалары және тағы да басқалары. Алайда, оның өмірінде Қытайда болған өзгерістер ерекше маңызға ие. Оның ерте өлеңдері ішкі бейбітшілік пен өркендеудің «алтын ғасырында» жазылған, сол кезде император өнерді қолдаған және оған белсенді қатысқан. Бұл Ан Лушанның бүлігінің басталуымен аяқталды, нәтижесінде Солтүстік Қытайдың көп бөлігі соғыс пен ашаршылықтан зардап шекті. Осы кезеңде Ли Байдың өлеңдері жаңа мән мен сипатқа ие болды. Жас досы Ду Фудан айырмашылығы, Ли Бай хаостың аяқталуын көре алмады. Ли Бай Цзинь Гуляньның «У Шуан Пу» (無雙譜, теңдесі жоқ батырлар тізімі) кітабында бейнеленген.

Түп-басқасы және тууы

Ли Бай 701 жылы ежелгі Қытай Орталық Азиясының (қазіргі Қырғызстан) Суяб (碎葉) қаласында дүниеге келген деп есептеледі, онда оның отбасы шекарадағы саудада өркен жайған. Кейін, әкесі Ли Ке (李客) басшылығымен, отбасы шамамен бес жасар шамасында Сычуань провинциясындағы қазіргі Чэнду қаласының жанындағы Цзяню (江油) қаласына көшті. Отбасының көшіру себептеріне қатысты белгісіздіктер мен күмәндер бар, себебі шекаралық аймақтардан көшу үшін, әсіресе отбасы сол жерге тағайындалған немесе жер аударылған болса, әдетте заңдық рұқсат қажет болған.

Өмірбаян

Ли Янбинг (туысқан) және Фан Чуанчжэнь берген екі куәлікте Ли әулетінің бастапқыда қазіргі Ганьсу провинциясының оңтүстік-батысындағы Цзиньнин округінен шыққандығы айтылады. Ли әулетінің тегі дәстүрлі түрде Батыс Лян мемлекетін құрған асыл Ли Гаоға дейін жетеді. Бұл Лидің өзінің Тан әулетінің Ли патшалық отбасымен туыс екенін айтуына біршама дәлел келтіреді: Тан императорлары да Батыс Лянның Ли билеушілерінен тараған деп мәлімдеген. Бұл әулет Лонкси Ли (隴西李氏) тегі деп белгілі болған. Дәлелдер Суй әулеті тұсында Ли әулетінің ата-бабалары, сол кезде әлеуметтік жағдайы қарапайым халық ретінде белгіленген, бастапқы мекенінен (қазіргі Ганьсуда) батысқа қарай белгісіз жерлерге күштеп жер аударылғанын көрсетеді. Алшақ батыстағы жер аудару кезінде Ли әулеті ежелгі Жібек жолындағы Суйе қаласында (Суяб, қазіргі Қырғызстандағы археологиялық орын) және, мүмкін, қазіргі Газниге жақын орналасқан Тиаожи мемлекетінде, Ауғанстанда өмір сүрген. Бұл аймақтар ежелгі Жібек жолында болған, сондықтан Ли әулеті саудамен айналысқан. Олардың бизнесі өте гүлді болған.

Алғашқы жылдар

705 жылы Ли Бай төрт жасқа толғанда, әкесі отбасын Сычуаньға, Чэндуға жақын жерге жасырын көшірді, ол балалық шағын сонда өткізді. Қазіргі уақытта бұл оқиғаға арналған ескерткіш Сычуань провинциясының Цзяню қаласының Чжунба ауылында орналасқан (бұл аймақ бұрынғы Шу мемлекетінің территориясы болған, ол Суй әулетімен біріктіріліп, кейіннен Тан әулетінің құрамына енген). Жас Ли өскен жылдарының көп бөлігін Цинлианда (青莲; әдеби аудармада "көк [немесе "жасыл", "аспан" немесе "табиғи түсті"] лотос") өткізді, бұл Сычуань провинциясының Чанмин округіндегі қала. Жиырма жасқа толғанға дейін Ли ерлік ниетпен, жоңғарлар дәстүріне сәйкес (youxia) бірнеше адаммен жекпе-жекте болып, оларды өлтірді. Ол әйелі Цзунмен өлеңдермен алмасып тұрды, оның ішінде оған және балаларына деген махаббатын білдіретін көптеген өлеңдер болды. Оның әйелі Цзун, Тан әулеті мен У Цзэцзяньнің аралық кезеңіндегі маңызды мемлекеттік қызметкер болған Цзун Чукэнің (宗楚客, 710 жылы қайтыс болды) немересі еді.

Сычуаньнан кетіп бара жатырмын

Жиырмасыншы жылдардың ортасында, шамамен 725 жылы Ли Бай Сычуань провинциясынан шығып, Дуньтин көлі арқылы Янцзы өзенімен Нанкинге дейін жүзіп, саяхатшылық өмірін бастады. Содан кейін ол өзенмен кері, қазіргі Хубэй провинциясындағы Юньменге қайтып оралды, онда зейнеткер премьер-министр Сюй Юшидің немере қызына үйленуі қысқа ғана уақытқа созылған сияқты. Саяхатының алғашқы жылында ол танымал адамдармен кездесіп, мұқтаж достарына байлығының көп бөлігін сыйлады. 730 жылы Ли Бай астана Чанъань (Сиань) қаласының жанындағы Чжуннань тауында болды, бірақ лауазым алуға тырысып, сәтсіз аяқтады. Ол Сары өзенмен жүзіп, Луоян қаласында тоқтады, Тайюаньға барып, содан кейін үйіне қайтты. 735 жылы Ли Бай Шанси провинциясында болды, онда ол кейіннен Тан әскерінің жоғарғы генералдарының бірі болған Гуо Цзыға қарсы сот отырысына араласты, ол Ан Ши көтерілісі кезінде осы қызметті жақсылықпен қайтарды. Шамамен 740 жылға қарай ол Шаньдун провинциясына көшіп барды. Осы кезде Шаньдун провинциясында ол әдебиет пен шарапқа берілген бейресми топ – "Бамбу бұлағының алты серкесі" деп аталатын топтың мүшесі болды. Ли Бай кем дегенде бір шетел тілін білгендіктен, император Сюаньцзун оны аудармашы ретінде жұмысқа алды. Осы кезеңде Ли Бай туралы, әрине, шындығына күмәнді аңыз тарады. Бірде, мас күйінде Ли Бай өкішесін лайлатып алды, және сарайдың ең ықпалды евнухы Гао Лишиден императордың алдында оны тазалауға көмек сұралды. Гао осы қарапайым жұмысты істеуге шақырылғанына ашуланып, кейіннен Ян Гуйфэйді Ли Байдың оған арналған өлеңдеріне ренжітуге көндірді. Ли Бай сарайды тастап, ресми түрде даосизм дінін қабылдады, Шаньдун провинциясында тұрып, бірақ келесі он жыл бойы өлеңдер жазып, алыс-жақын жерлерді аралады.

Ду Фумен кездесу

Ол 744 жылдың күзінде Ду Фумен кездесті, олар бір бөлмеде тұрып, саяхаттау, аң аулау, шарап ішу және өлең жазу сияқты әртүрлі істермен айналысты, осылайша берік және ұзаққа созылған достық қарым-қатынас орнады. Олар келесі жылы қайтадан кездесті. Бұл олардың жеке кездескен жалғыз мүмкіндіктері болды, бірақ олар өлеңдер арқылы байланыстарын сақтап қалды. Бұл Ду Фудың Ли Байға немесе оның туралы жазған онға жуық өлеңдерінде, сондай-ақ Ли Байдың Ду Фуға арнаған жалғыз өлеңінде көрініс береді.

Соғыс және жер аударылу

755 жылдың соңында Ан Лушан көтерілісінен туған тәртіпсіздіктер ел жүзіне тарады. Император ақырында Сычуаньға қашып, тақтан бас тарды. Дүрбелең кезінде, тақ мұрагері оң уақытта өзін император және үкімет басшысы деп жариялады. Бұл оқиғалар Ан Ши бүлігірі ретінде тарихқа енді (кейін осылай аталды, себебі бастамашысы Ан Лушанның өлімінен кейін де Ши Симин және басқалар тарапынан жалғасты). 756 жылы Ли Бай, Сюаньцзун тақтан бас тарғаннан кейін императорлық билікті бөлісуге тағайындалған, бірақ тұңғыш ұл ретінде емес, Мин Хуанның (Император Сюаньцзунның) ұлдарының бірі – Юн патшасының кеңесшісі болды. Бірақ империяның сыртқы жауы жеңілгенге дейін, екі бауыр әскерлерімен бірін-бірімен соғысып кетті. 757 жылы Юн патшасының әскері жаңа император – ағасы тарапынан жеңілгеннен кейін Ли Бай қашып кетті, бірақ кейін тұтқындалып, Цзюцзян қамауына алынды және өлім жазасына кесілді. Осы мәселеге әйгілі және күшті әскербасы Гуо Цзый және басқалар араласты. Гуо Цзый – Ли Байдың бірнеше он жыл бұрын әскери соттан құтқаруға көмектескен адам еді. Гуо Цзый Ли Байдың өмірі үшін өзінің шенін беруге дайын екенін білдіргеннен кейін, Ли Байға тағайындалған өлім жазасы жер аударылуға алмастырылды: ол Елангке жер аударылды.

Қайту және басқа да сапарлар

Ли императорлық кешірімі туралы хабар алғаннан кейін Цзянсиге өзен арқылы қайтып келді, Куйчжоу префектурасындағы Байдичжэн қаласынан өтіп, бұл жолда тағам, шарап, жақсы серіктердің қуанышын көріп, өлеңдер жазды; оның "Таңертең Байдиден кету" атты өлеңі осы саяхатының кезеңін, сондай-ақ маймыл суреттемелерін пайдалану арқылы жаулары мен сынаушыларын поэтикалық түрде ұялдырды. Ли көшпелі өмір салтын тоқтатпаса да, енді көбінесе саяхатын Нанкинге және Анхуэй провинциясының Сюаньчжэн мен Ли Ян қалаларымен (қазіргі Жао округі) шектеді.

Өлім

Жаңа император Дайцзонг 764 жылдың қаңтарында Ли Байды сарай кеңесшісі етіп тағайындады, бірақ императорлық жарлық Дангтуға (Аньхой) жеткен кезде Ли Байдің бір жылдан астам бұрын қайтыс болғаны хабарланған еді. Дегенмен, жергілікті билік оның 762 жылы қайтыс болғанын ғана анықтады, ал қайтыс болған күні мен себебі тарихқа сіңіп қалды. Кейінгі жазушылар Лидің өлімі туралы әртүрлі болжамдар жасады. Тоғызыншы ғасырдың таң әртісі Пи Рисю өлеңінде Лидің кеуде қуысының іріңдеуінен (көкше қуысына ірің кіруінен) қайтыс болғанын айтқан. Ли Бай шебер каллиграф болған. Оның өзінің қолжазбасымен жазылған бір туындысы бүгінге дейін сақталған.

Құрамында қалған мәтіндер мен редакциялау

Тіпті, ең танымал және ең көп өңделген екі Тан ақыны – Ли Бай мен Ду Фу да императорлық Тан кітапханаларының қирауынан және көптеген жеке жинақтардың жоғалуынан зардап шекті (Ань Лушань көтерілісі мен Хуан Чао көтерілісі кезеңдерінде). Ли Байдың көптеген өлеңдері сақталғанмен, одан да көбі жоғалып кетті және мәтіннің әртүрлі нұсқаларына қатысты қиындықтар туындады. Ли Байдың шығармаларын өңдеуге жасалған алғашқы әрекеттердің бірі оның туысы Ли Янбинге тиесілі, ол Дангту әкімі болған және Ли Бай соңғы жылдары оның қонағы болып, қолжазбаларын сеніп тапсырған. Дегенмен, ең сенімді мәтіндер міндетті түрде ең ерте басылымдарда кездеспейді. Сун әулетінің ғалымдары оның поэзиясының әртүрлі басылымдарын жасады, бірақ тек Цин әулеті кезінде ғана «Толық Тан өлеңдері» сияқты жинақтар сол кезде сақталған мәтіндерді ең толыққанды зерттеді.

Тақырыптар

Сыншылар Ли Байдың поэзиялық дәстүрдің үзділігін сақтауға берілгендігіне, алкогольдік сусындарды дәріптеуіне (тіпті, маскүнемдікті ашық мерекелеуіне), кейіпкерлерді қолдануына, кейбір образдарының фантастикалық деңгейге жетуіне, формальды поэзия ережелерін толық меңгеруіне және бәрін бірге, көзге көрінбейтін шеберлікпен үйлестіріп, ешкімге ұқсамайтын өлеңдер жасай білу қабілетіне назар аударды. Ли Бай өлеңдеріндегі тағы бір маңызды тақырыптар, әсіресе 20 ғасырда байқалған, қарапайым халыққа деген ықылас пен қажетсіз соғыстарға (император бастаған жағдайда да) қарсы тұру болып табылады.

Поэзиялық дәстүр

Ли Бай өзінің поэзиялық дәстүрдің бір бөлігі екеніне терең сенімді болды. Бір жақында жарияланған зерттеуде Ли Байдың "шеберлігі" "өзінен бұрынғы әдеби дәстүрді толық игеруімен және оны өзінің ерекше стильін табу үшін (бұзбай) икемдеу қабілетімен" байланысты делінеді. Бёртон Уотсон оны Ду Фумен салыстырып, Ли Байдың поэзиясы "көбінесе өткенге бет бұрады, болашаққа жасалған ізденістен гөрі, бұрынғы уәделер мен даңқты жаңарту және толықтыруға бағытталған" дейді. Уотсон бұған дәлел ретінде Ли Байға жатқызылған өлеңдердің шамамен алтыдан бірі юэфу түрінде, яғни дәстүрлі халық әндерінің қайта өңделген нұсқалары екенін айтады. Сонымен қатар, Уотсон Ли Байдың "Гу Фэн", яки "Ескі үлгіде" деген атпен шыққан елу тоғыз өлеңнен тұратын жинағының бар екенін атап өтеді, ол Хан және Вэй дәуірлерінің поэзиясына жасалған құрметтің бір бөлігі болып табылады. Оның нақты ақындарға, мысалы, Цю Юань мен Тао Юаньминге деген құрметі, оларға жасалған тікелей сілтемелер арқылы, ал кейде Ду Фу сияқты есімдері арқылы білінеді. Ли Байдың тарихқа деген жалпы құрметі оның хауаигу жанрындағы өлеңдерінде, яғни өткенге арналған толғауларында көрінеді, онда "қытай поэзиясының мәңгілік тақырыптарының бірі" ретінде "ақын өткеннің құлаған даңқына ой жүгізеді".

Шарап пен айға құмар

Джон Ву былай деп айтқан: "Кейбіреулер Ли [Бай]-дан көп шарап ішкен болса да, ешкім шарап туралы одан көп өлең жазған жоқ". Классикалық қытай ақындары көбінесе шарап ішумен байланысты болған, ал Ли Бай Чанъаньдағы қытай ғалымдарының тобының бір бөлігі болды, оның әріптесі Ду Фу оларды "Шарап тостағанның сегіз бейімбеті" деп атады. Қытайлықтар ішімдікті орташа мөлшерде ішуді әдепсіз немесе денсаулыққа зиянды деп санамады. Джеймс Й. Лю поэзиядағы "зуй" сөзінің "жалғыз 'маскүнем', 'ішімдікке тойған' немесе 'саумалдық' деген мағынаны білдірмейтінін, керісінше, адамның әдеттегі ойларынан ақыл-есінің алыстауы екенін" айтады. Лю "зуй" сөзін "шарапқа берілген" деп аударады. Дегенмен, "Сегіз бейімбет" әдеттегіден көп ішіп, оларға қарамастан, ерекше тұлғалар ретінде қарастырылды. Бёртон Уотсон "[Н]еге дерлік барлық қытай ақындары шараптың қуанышын жырлайды, бірақ Ли [Бай] сияқты ынтасымен және шын ниетімен жырлаған ешкім жоқ" деген қорытындыға келді. Алдағы екі өлең, "Көктем күні мас күйде көтеріліп, ниетімді айту" және "Ай сәулесінде жалғыз ішу" – Ли Байдың ең танымал туындыларының қатарына жатады және оның шарап пен маскүнемдікті пайдалануының әртүрлі жақтарын көрсетеді.

Суреттер керемет

Ли Бай поэзиясының маңызды ерекшелігі – оның көп бөлігіне тән қиял мен балалық шаттық пен ойыншылдық сезімі. Лиу мысал ретінде Ли Байдың "Тынық түнгі ой" (кейде "Айға қарап ой толғану" деп аударылады) өлеңін келтіреді, оны Қытай мектептерінде оқушылар көбінесе жаттайды. Өте аз – 20 сөзден тұратын бұл өлеңде айдың жарқыны мен аяздың бейнесі арқылы туған жерге сағыныш сезімі берілген. Бұл аударманы Янг Сяньи және Дай Найдие жасаған.

Персонаны қолдану

Ли Бай әйелдердің кейіпкерлерін қоса алғанда, түрлі көзқарастардан көптеген өлеңдер жазды. Мысалы, ол "Түн әйелі" (Зи Йе) стилінде де, сондай-ақ Хан халық балладалары стилінде де бірнеше өлеңдер жазған.

Техникалық виртуоздық

Ли Бай өзінің поэзиясының техникалық виртуоздығымен және өлеңдерінің шеберлігімен әйгілі. Мин әулетінің ғалымы және жазушысы Ху Иньлин Ли Байдың юэфу өлеңдерін барлық уақыттағы ең ұлы өлеңдер деп атаған. Ли Бай әсіресе "көне стиль" өлеңдерінің түрінде, яғни шығарманың формасы мен мазмұнына қатысты үлкен еркіндік беретін поэзия түрінде ерекше көзге түсті. Мысалы, оның "蜀道難" өлеңін қарастырайық, оны Уиттер Биннер "Шудегі қиын жолдар" деп аударған. Шу – Сичуаньға қатысты поэтикалық термин, император Сюаньцзун Ан Лушан көтерілісінің күштерінен қашу үшін ойлаған паналық жер. Уотсонның сөзіне сәйкес, бұл өлеңде "төрттен он бір таңбаға дейін жететін жолдар қолданылған, жолдардың өзінің ретсіздігі арқылы өлеңде бейнеленген Сичуаньның тік жарлы шыңдары мен бұқтырылған тау жолдары сезіледі". Мин әулетінің ақыны Ли Пан Лонг Ли Байды Тан әулетінің ең ұлы жуэцзю шебері деп есептеген. Ли Бай сол замандағы ең қиын өлең түрін – луши, яки "реттелген өлеңді" меңгергенімен танымал. Алайда Уотсон оның "Досқа қоштасу" өлеңінің "ортадағы екі шума сөздік параллелизмді сақтауы тиіс деген қағиданы бұзатынымен ерекше" екенін айтады, сондай-ақ, осындай бұзушылықты Ли сияқты гений үшін қытай сыншылары кешіріпті.

Шығыс

Ли Байдың поэзиясы өз заманында да, Қытайдағы кейінгі ұрпақтар үшін де зор ықпалға ие болды. Ол бастапқыда Ду Фумен бірге есімдері жиі айтылды. Жақында ғана зерттеуші Паула Варсано «әдеби ойда олар Тан дәуірінің, тіпті Қытайдың ең ұлы ақындары болды және солай болып қала береді» деп мәлімдеді. Бірақ ол «бізді толыққанды «Ли-Ду» пікірсайысы деп атауға болатын даудың жалғасып келе жатқанын» да атап өтті, оның шарттары осы екі ақынды қоршаған сындық талқылауға осылай терең сіңіп кеткен, сондықтан біреуін сипаттаудың кез келген әрекеті екіншісін сынауға ұласады. Лидің ықпалы Қытай мәдениетінің таралу аймағында да байқалды, ол Жапонияда Ри Хаку ретінде танымал. Бұл ықпал бүгінге дейін сақталуда. Мысалдар поэзиядан, сурет салудан және әдебиеттен басталады. Өмірінде, көптеген саяхаттары мен Чанъань сарайындағы қызметі кезінде Ли Бай замандас ақындармен кездесіп, жол ажырасты. Мұндай кездесулер мен қоштасулар сол кездегі білімді қытайлар үшін өлең шығарудың дәстүрлі жағдайлары болатын, оның жарқын мысалы – Ду Фумен арадағы қарым-қатынасы. Ли Бай дүниеден өткен соң да оның ықпалы арта берді. Мысалы, төрт ғасырдан кейін, Сун әулеті тұсында, кейде «Ай астында жалғыз ішу» деп аударылатын өлеңіне Ян Ванли ақын оған (және тағы екі Ли Бай өлеңіне) сілтеме жасай отырып, сол гуши, яғни ескі стильдегі поэзия түрінде толық өлең жазды. 20-шы ғасырда Ли Бай Мао Цзэдунның поэзиясына да әсер етті. Қытайда оның «Тынық түндік ойлар» өлеңі, үйден алыс саяхатшының сағынышын бейнелейтін шығарма, мектеп оқушылары кеңінен жаттап, ересектер жиі цитаталайды. Ол кейде қытай халық дінінде өлместік саналып, құдай ретінде де қабылданады, ал Вьетнамның Цао Дай дінінде де қасиетті тұлға саналады.

Батыс елдерінде

Австрия композиторы Густав Малер 1908 жылы "Жер туралы ән" симфониясындағы төрт әні үшін Лидің төрт өлеңінің неміс тіліне аудармаларын мәтін ретінде пайдаланды. Америка композиторы Гарри Парч өзінің "Ли Поның он жеті лирикасы" (1930-шы жылдардың басында, оның сақталған ең ерте танымал туындысы) дауыстық декламация және Ұстаздалған Виола (Парчтың өзі ойлап тапқан аспап) үшін Шигейоси Обата аударған қытай ақыны Ли Поның шығармаларындағы мәтіндерге негізделген. Соған шамамен бір уақытта (1931), швейцариялық композитор Волкмар Андреаэ сегіз өлеңді "Ли Тай Пе: Тенор және оркестр үшін сегіз қытай әні", Op. 37 ретінде нотаға түсірді. Бразилияда ән жазушы Бето Фурким "Muito Prazer" альбомына "Jing Ye Si" өлеңінің музыкалық үлгісін қосты.

Густав Малер

Густав Малер Ли Байдың төрт туындысын симфониялық ән циклына – «Жер туралы ән» (Das Lied von der Erde) шығармасына енгізді. Бұл туындылар Ханс Бетге жасаған еркін неміс тіліне аудармаларынан алынған, ол аудармалар «Қытай флейтасы» (Die chinesische Flöte) атты антологияда жарияланған. Бетге өзінің нұсқаларын Ханс Хейлманның 1905 жылы жарық көрген «Қытай поэзиясы» (Chinesische Lyrik) жинағына сүйенген. Хейлманн 19 ғасырдағы француз тіліне жасалған алғашқы аудармаларды пайдаланды: маркиз д’Эрви Сен-Денидің үш аудармасы және Джудит Готьедің бір аудармасы (қытай тілімен тек қана сырттай байланысты). Малер Бетге мәтінін еркін өңдеді.

Бит генерациясындағы сілтеме

Ли Байдың поэзиясы Азия мәдениетін және Дзенді оқыған жылдары Гэри Снайдерге әсер еткенін көруге болады. Ли Байдың көркем суреттеу стилі Бит әдебиеті стилінің әртүрлілігіне үлес қосты.

Дена Меррием

Дена 10 мың жылдан астам уақыттан бергі өткен өмірлерінің естеліктерін айтады, Ли Байдың бұрынғы өмірлерінде кім болғанын, ал 16 мың жыл бұрын берген сертінің Ли Бай дүниеге келгенде қалай орындалғанын және ол оның жақын әйелі болғанын ашады. "Ай жарқырағанда" кітабында.

Аударма

Ли Байдың поэзиясын Еуропаға Пекиндегі иезуит миссионері Жан Жозеф Мари Амиот өзінің «Портреттер де Селебрес Чиноу» атты еңбегінде таныстырды. Ол «Mémoires concernant l'histoire, les sciences, les arts, les mœurs, les usages, &c. des Chinois, par les missionnaires de Pekin» сериясында жарық көрді (1776–1797). 1888 жылы Джозеф Эдкинс Пекин шығыс қоғамына «Ли Тайпо туралы» атты баяндама оқыды, ол кейіннен сол қоғамның журналында жарияланды. Ертедегі синолог Герберт Аллен Джайлс Ли Байдың аудармаларын өзінің 1898 жылғы «Ағылшын тіліндегі қытай поэзиясы» басылымына және 1901 жылғы «Қытай әдебиетінің тарихы» еңбегіне енгізді. Ағылшын тіліне аударған үшінші ертедегі аудармашы – Л. Кранмер Бинг (1872–1945). Оның «Жаде лютасы: Қытайдың классикалық ақындарынан таңдаулар» (1909) және «Фонарлар тойы» (1916) еңбектерінде Ли Байдың поэзиясы орын алды. Ли Байдың поэзиясын ағылшын тіліне модернистік стильде аударуға Езра Паундтың «Cathay» (1915) және Эми Лоуэллдің «Fir Flower Tablets» (1921) шығармалары үлкен әсер етті. Екеуі де тікелей қытай тілінен жұмыс істеген жоқ: Паунд Эрнест Фенолозаның аудармаларына, сондай-ақ профессорлар Мори мен Ариганың «дешифровкаларына» сүйенді, бірақ олардың аудармалары әлдеқандай дәлдікке ие емес, көбінесе сөзбе-сөз аудармалар болатын. Лоуэлл Флоренс Айскоудың аудармаларын пайдаланды. Виттер Биннер Кианг Кан Худың көмегімен Ли Байдың бірнеше өлеңін «Жаде тауы» (1939) жинағына қосты. Ли Бай оның сүйікті ақыны болмаса да, Артур Уэйли оның кейбір өлеңдерін ағылшын тіліне аударды және оларды «Азиялық шолу» журналында, сондай-ақ «Қытайдан тағы бір аударма» жинағында жариялады. Шигейоши Обата 1922 жылы «Ли Поның шығармалары» еңбегінде, «ағылшын тілді оқырман қауымға оны таныстыру мақсатында бір қытай ақынының шығармаларын толыққанды зерттеуге жасалған алғашқы әрекет» деп мәлімдеді. Ли Байдың «Жасыл мүк» өлеңін Уильям Карлос Уильямс аударған нұсқасы қытай-американдық ақын Дэвид Рафаэль Вангқа хат ретінде жіберілді, онда Уильямстың стилі Паундқа ұқсас деп есептелді. Ли Бай өзінің түйсікті және көрінеу қарапайым стилі үшін аудармашылардың арасында танымал болды. Кейінгі аудармалар туралы толығырақ тоқталу қиын, бірақ әртүрлі аудармашылар аударған Ли Бай өлеңдерінің кең таңдауы Джон Минфорд пен Джозеф С. М. Лаудың «Классикалық қытай әдебиеті» (2000) кітабында ұсынылған.

Ағылшын тіліндегі аудармалары

Купер, Артур (1973). Ли По және Ту Фу: таңдалған және аударылған өлеңдер кіріспемен және жазбалармен (Пингвин Классикс, 1973). Хинтон, Дэвид (2008). Классикалық қытай поэзиясы: антология. Нью-Йорк: Фаррар, Штраус және Жиру. Хинтон, Дэвид (1998). Ли Поның таңдамалы өлеңдері (Anvil Press Poetry, 1998). Холиоак, Кит (аудармашы) (2007). Айға қараған: Ли Бай мен Ду Фуның өлеңдері. (Дурхам, НХ: Остер Ривер Пресс). Обата, Шигеёси (1922). Қытай ақыны Ли Поның шығармалары. (Нью-Йорк: Даттон). Қайта басылған: Нью-Йорк: Парагон, 1965. Тегін электронды кітап. Паунд, Езра (1915). Катай (Элкин Мэтьюс, Лондон). Смит, Киддер және Чай, Майк (2021). Ли Бо - таза емес. Пунктм Пресс. Стимсон, Хью М. (1976). 55 Тан поэмалары. Қиыр Шығыс басылымдары: Йель университеті. Сет, Викрам (аудармашы) (1992). Үш қытай ақыны: Ван Вэй, Ли Бай және Ду Фу өлеңдерінің аудармалары. (Лондон: Faber & Faber). Вайнбергер, Элиот. Классикалық қытай поэзиясының жаңа бағыттары антологиясы. (Нью-Йорк: New Directions, 2004). Кіріспе, Уильям Карлос Уильямстың, Езра Паундтың, Кеннет Рексроттың, Гэри Снайдердің және Дэвид Хинтонның аудармаларымен. Уотсон, Бертон (1971). Қытай лирикасы: Ши поэзиясы II-XII ғасырлар аралығында. Нью-Йорк: Колумбия университетінің баспасы. Сун, Ю [孫瑜], аударма, кіріспе және түсініктеме (1982). Ли По: Жаңа аударма 李白詩新譯. Гонконг: Коммерциялық баспасөз.

Бастапқы және сын

Эдкинс, Джозеф (1888). "Ли Тай По – ақын ретінде", The China Review, 17-том, 1-сан (1888 шілде). 19 қаңтар 2011 ж. алынды. Эйд, Эллинг (1973). "Ли По туралы", "Тан дәуіріне қатысты перспективалар" кітабында. Нью-Хейвен, Лондон: Йель университетінің баспасы, 367–403 бб. Франкель, Ханс Х. (1978). Гүлдейтін шабдалы және сарай ханымы. (Нью-Хейвен және Лондон: Йель университетінің баспасы). Кролл, Пол (2001). "Тан әулетінің поэзиясы", Виктор Х. Мейр ред., "Қытай әдебиетінің Колумбия тарихы" (Нью-Йорк: Колумбия университетінің баспасы, 2001), 274–313 бб. Стивен Оуэн, "Ли По: генийдің жаңа тұжырымы", Стивен Оуэн, "Қытай поэзиясының ұлы дәуірі: Жоғары Тан" кітабында. (Нью-Хейвен, Коннектикут: Йель университетінің баспасы, 1981). Варсано, Паула М. (2003). Қуылған бейнеткерді іздеу: Ли Боның поэзиясы және оның сын тұрғысынан қабылдануы (Гавайи университетінің баспасы, 2003). Ғылыми еңбектер мен аудармаларды тізімдеп, бағалайды. Уэй, Артур (1950). Ли Поның поэзиясы және мансабы. (Нью-Йорк: Макмиллан, 1950). Ву, Джон Ч. Х. (1972). Тан поэзиясының төрт маусымы. Ратланд, Вермонт: Чарльз Э. Татлл.