Кіріспе
Классикалық қытай поэзиясы – классикалық қытай тілінде жазылған, белгілі бір дәстүрлі формалар немесе үлгілермен, дәстүрлі жанрлармен және нақты тарихи кезеңдермен байланысты дәстүрлі қытай поэзиясы; мысалы, Тан әулетінің поэзиясы. Классикалық қытай поэзиясының пайда болуы ең болмағанда "Ән мен өлеңдер кітабы" (Шицзин) жарық көргеннен бастап куәландырылған. Формалар мен жанрлардың әртүрлі комбинациялары ғасырлар бойы қалыптасты. Осы поэтикалық формалардың көпшілігі 907 жылы Тан әулетінің соңына дейін дамыды. Классикалық қытай поэзиясының қолданылуы мен дамуы 1919 жылғы төртінші мамыр қозғалысына дейін белсенді түрде жалғасты және бүгінге дейін дамып келеді. Осы үздіріліссіз даму кезеңінде жаралған поэзияның әртүрлілігі зор – ол маңызды тарихи кезеңдер мен династиялық кезеңдер (дәстүрлі қытай тарихнамасының әдісі) бойынша жіктеледі. Классикалық қытай поэзиясының тағы бір маңызды ерекшелігі – оның қытай сурет өнері мен қалыграфиясы сияқты қытай өнерінің басқа түрлерімен тығыз байланысы. Классикалық қытай поэзиясы әлемдік поэзияға зор әсер еткенін көрсетті.
Classical Chinese poetry is traditional Chinese poetry written in Classical Chinese and typified by certain traditional forms, or modes; traditional genres; and connections with particular historical periods, such as the poetry of the Tang dynasty. The existence of classical Chinese poetry is documented at least as early as the publication of the Classic of Poetry (Shijing). Various combinations of forms and genres have developed over the ages. Many or most of these poetic forms were developed by the end of the Tang dynasty, in 907 CE. The use and development of Classical Chinese poetry actively continued up until the May Fourth Movement, in 1919, and is still developed even today. Poetry created during this period of more or less continuous development displays a great deal of diversity – categorized by both major historical periods and by dynastic periods (the traditional Chinese historical method). Another key aspect of Classical Chinese poetry is its intense inter relationship with other forms of Chinese art, such as Chinese painting and Chinese calligraphy. Classical Chinese poetry has proven to be of immense influence upon poetry worldwide.
Поэзияның классигі (Шицзинь)
Классикалық қытай поэзиясының әдеби дәстүрі біздің заманымыздан бұрынғы 1-мыңжылдықтың басында жазылған «Поэзия кітабымен» немесе Шицзинмен басталады. Дәстүр бойынша, Конфуций (б.з.д. 551 – б.з.д. 479) жинақты қазіргі түріндегі соңғы редакторы болған, алайда жекелеген өлеңдердің көпшілігі одан да ертерек жазылған. Бёртон Уотсон бұл антологияның негізгі жинақталу мерзімін шамамен б.з.д. 7 ғасырға жатқызады, ал өлеңдер бұрынғы төрт-бес ғасыр бойы жиналған. Бұл және басқа факторлар поэзияның осы түрінің әртүрлі топтар арасындағы тұрақты танымалдылығын көрсетеді, соның ішінде әр жолы төрт таңбадан тұратын өлең құрылымын да қамтиды. Шицзин көбінесе солтүстік қытай лексикасымен және мәдениетімен, әсіресе ұлы дана және философ Конфуциймен байланысты: осы факторлар поэзияның бұл түрінің классикалық ши стиліне, Шицзиннің сөзбе-сөз мағынасына дамуына ықпал етті. Конфуцийдің жоғары бағалағанына қарамастан, келесі үш жүз жыл ішінде осы стильдегі поэзияның бірде-бір мысалы сақталған жоқ. Мүмкін, жалғыз ерекшелік – төрт таңбалы жолмен жазылған сәтті өлеңдердің авторы Цао Цао, бірақ олар қытай поэзиясының бағытынан тыс қалды.
Оңтүстік әндері (Чу Чи)
Тағы бір ерте поэзия жинағы/жанры – Чу Цы (б.з.д. 475–221 жылдарға, Соғысқан мемлекеттер кезеңіне жатады), оның ерекшелігі – әртүрлі жолдардың ұзындығы және Қытайдың оңтүстігіндегі Чу мемлекетіне тән халықтық тілдің бейнелілігі мен ықпалы. Оның маңызды бөлігі – Цю Юаньға жатқызылатын Ли Сао. Чу мемлекетінен шыққан бұл өлеңдер классикалық қытай поэзиясының ең маңызды туындыларының қатарына жатады; алайда, бұл өлеңдер мен олардың стилі, кем дегенде бастапқыда, Шицзин жинағы мен стилінен гөрі классикалық қытай поэзиясына аз әсер еткендей көрінеді.
Хан әулеті
Классикалық ши поэзиясы, төрт таңбалы жолдарымен, Хан және Үш Патшалық дәуірінің ақындары арқылы белгілі бір деңгейде қайта жаңғыртылды. Хан дәуіріндегі басқа да поэтикалық дамулардың бірі – б.з.д. I ғасыры шамасында пайда болған ши поэзиясының жаңа түрі болды, ол бастапқыда бес, кейін жеті таңбалы жолдардан тұрды. Осы ши поэзиясының түрінің дамуы Хан поэзиясымен байланысты әртүрлі құбылыстармен бірге жүрді. Хан және Цзяньань дәуірінде дамыған ши поэзиясының жаңа түрі "гуши", яғни "көне стильдегі поэзия" деп аталды.
Музыка бюросы және халық балладалары
Хан әулеті классикалық қытай поэзиясының маңызды дамуына куә болды, оның ішінде императорлық үкіметтің Музыка бюросы арқылы поэзияны қолдауы және Хан әулетінің халық балладаларын жинауы (олардың кейбіреулері, кем дегенде, халықтық поэзиядан кейін әдеби өңдеуден өткен сияқты, мысалы, Шицзин жағдайында). Қытай тілінде "Юэфу" ("Музыка бюросы") термині юэфу поэзия стилімен бірдей мағынаны білдіреді. Сондықтан Юэфу термині Музыка бюросының жинаған лирикалық өлеңдеріне де, олардың өкілі болып табылатын жанрға да, сондай-ақ шабыт көзі ретінде де қолданылады. Хан әулетінің тағы бір маңызды поэзия жинағы – Он тоғыз көне өлең.
Ханфу
Хан әулеті поэзиясы ерекше түрде фумен байланысты, ши стиліндегі поэзия немесе әдебиеттен өзгеше. Алайда, бұл фу – yuefu (乐府; кейде Yüeh Fu немесе осы сияқты) терминіндегі «фу» (府) мағынасындағы әкімшілік бюросынан мүлдем басқа сөз. Осы стильдің ең танымал өкілі Сима Сяньру болды. Ян Сюнь, Бан Гу және Чжан Хенг де маңызды фу авторлары еді.
Цзяньань поэзиясы
Цзяньань поэзиясы – Хан әулетінің құлдырауының соңғы жылдарында пайда болған және Алты әулет кезеңінің басында дамуын жалғастырған поэзиялық ағымдарды білдіреді. Цзяньань жеке кезең ретінде қарастырылады, себебі поэзиялық даму династиялар тізбесімен сәйкес келетін нақты санаттарға сай келмейтін жағдайдың бірі осы. Бұл кезеңнің көрнекті ақындары – Цао Цао, Цао Пи, Цао Чжи және Сюй Ган. Бұл кезеңдегі маңызды поэзиялық өзгерістердің бірі – Тан поэзиясына тән тақ санға ие, белгілі бір ұзындықтағы өлең үлгілерінің пайда болуы. Осының нәтижесінде, көбінесе Тан поэзиясымен байланысты кейбір поэзиялық формалардың даму тарихын Цзяньань кезеңінде қалыптасқан формаларға дейін табуға болады.
Алты әулет поэзиясы
Алты әулет (220–589) дәстүрлі қытай поэзиясында маңызды өзгерістерге куә болды, әсіресе романтикалық махаббат, гендерлік рөлдер және адамдар арасындағы қарым-қатынастарға баса назар аударылды. Оның ішіндегі маңызды жинақ – "Жаде террасасының жаңа әндері". Алты әулет дәуірі үш негізгі кезеңді қамтиды: Үш патшалық (220–280), Цзинь әулеті (266–420) және Оңтүстік және Солтүстік әулеттері (420–589). Үш патшалық дәуірі зорлық-зомбылыққа толы болды, бұл кейде поэзияда көрініс тапты, ал ақындар әлеуметтік және саяси қырқыстардан қашып, Бамбук бақшасының жеті данасы сияқты табиғат аясына тығылу арқылы оны көрсетеді. Цзинь әулетінің дәуірі, мысалы, 42 әдебиетшінің Орхидея павильонындағы жиыны; романтикалық "Түн ортасындағы әндер" поэзиясы; және Тао Юаньмин – өз дауысымен сөйлегендігімен ерекшеленген, ұлы және жеке ақынмен сипатталады. Солтүстік және Оңтүстік әулеттері поэзиясының жарқын тұстары – Йонгмин ақындары, "Жаде террасасының жаңа әндері" антологиясы және Су Хуйдің "Жұлдыз өлшегіші".
Суи поэзиясы
Поэзия жазу жалғасып тұрса да, кейбір ақындар көзге түсіп, ал басқалары тарихтан жоғалып кетті, бірақ қысқа ғасырлық Суй әулеті (581–618 ж.с.) (қытай поэзиясының дамуы тұрғысынан) ерекшеліктерімен көзге түспейді; алайда ол Алты әулет пен Тан поэзиясы арасындағы үзіліссіздікті көрсетеді. Суй әулетінің ақындарының қатарында соңғы Суй императоры (және поэзияны сынаушы) Ян Гуан (580–618) және оның әйелдерінің бірі Хоу ханым бар.
Тан поэзиясы
Тан әулеті (618-907) әсіресе поэзиясымен, оның ішінде ши, jueju және lüshi сияқты түрлерімен ерекше көзге түсті. Бұл поэзия Императорлық емтихан жүйесінің бір бөлігі ретінде өлеңдерді сұраныс бойынша жазу дағдысын дамытқан Тан әулетінің сауатты топтары арасында кең таралған әлеуметтік құбылыс болды, сонымен қатар банкеттер мен басқа да әлеуметтік жиындардағы әдепті мінез-құлықтың маңызды бөлігі саналды. Шамамен 50 000 өлең сақталған, олардың көп бөлігі Мин әулетінің "Толық Тан өлеңдері" жинағында ұсырылған. Олардың тарихи Қытай мәдени аймағындағы танымалдылығы уақыт өте келе өзгеріп отырды, кейбір авторлар танымал болып, кейін ұмытылса, ал басқалары толығымен белгісіз болып қалды. Ли Бай (Ли По), Ду Фу, Ван Вэй, Ли Шангьин және Бай Джуи (По Чуи) сияқты кейбір авторлар тұрақты танымалдылықты сақтап келді. Тан поэзиясы әлемдік әдебиетке және заманауи және жаңа заманауи поэзияға үнемі әсер етіп келеді; мысалы, Ли Байдың әсері Густав Малердің "Дас Лид фон дер Ерде" шығармасына және бит поэзиясына дейін жетеді. Тан поэзиясындағы ұйқастырылған және параллель құрылымдардың кең таралғандығы орта ғасырлық қытай тілінің айтылуын анықтау сияқты тіл білімі саласындағы зерттеулерде де маңызды рөл атқарады.
Сун әулетінің поэзиясы
Сун династиясы (960–1279) поэзиясымен, әсіресе Ci түрінің дамуымен танымал болды; іс жүзінде, ci поэтикалық форма ретінде Сун династиясы кезінде ең жоғары деңгейге жеткен болуы мүмкін. Ci – бұл белгілі бір үлгілерге негізделген поэтикалық өлшемді қолданатын лирикалық поэзияның бір түрі. Осындай белгілі бір үлгілердің шамамен 800-і болған, олардың әрқайсысы нақты атаумен байланысты. Бастапқыда ci сол атаудың белгілі бір әуеніне, белгіленген ырғақ, ұйқас және темппен орындалуы үшін жазылған. Алайда, уақыт өте келе, нақты әуендер жоғалған сияқты (ағылшын халық әндері сияқты). Осылайша, ci-дің атауы оның мазмұнымен байланысты болмауы мүмкін, бірақ поэтикалық өлшем бірдей болады. Көптеген ci бірдей атауды бөліседі. Сун поэзиясы кезеңінде дамыған ci – әмбебап өлең түрі болды. Ең көрнекті ci ақындары: Су Ши (Донгпо), Син Цицзи, Ли Цинчжао, Лю Юн және Чжоу Бангян. Сун әулетінің ши поэзиясы поэзияның ұзақ дәстүріне сүйенді, әсіресе Тан әулетінде кең таралған «ши» формаларына. Сун әулеті ши, сурет және каллиграфияны біртұтас өнер түріне біріктірудегі жетістіктерімен танымал. Көрнекті Сун ши ақындары: Су Ши (Донгпо), Хуан Тинцзянь, Оуян Сю, Лу Ю және Ян Ваньли. 1127 жылдан 1279 жылға дейін Оңтүстік Қытайды билеген Оңтүстік Сун әулеті, негізінен солтүстік Қытайды және оның басым көпшілігі қытай халқынан тұратын халқын бақылауға алған Джурчен Цзинь әулетімен (1115–1234) бірге өмір сүрді. Цзинь әулетінің қытай ақындары Сун әулеті поэзиясына тән ерекшеліктерді бөлісетін поэзия жазды. Цзинь дәуірінің соңында поэзия, ақырында Юань әулетінің құрылуына әкелген моңғол шапқыншылығының әсерін де көрсетуге басталды, оның өзіне тән поэзиясы болды. Цзинь әулетінің ең ұлы ақыны Юань Хаоуэнь болды. Цзинь құлағаннан кейін ол Юань әулеті тұсында тағы бірнеше он жылдық өмір сүрді. Жапон ғалымы Йошикава Кодзироның айтуынша, Юань Хаоуэнь «Ду Фудан бастап қазіргі уақытқа дейінгі ең ірі қытай ақыны болуы мүмкін» (Джон Тимоти Викстенің аудармасы).
Юань әулеті поэзиясы
Юань әулеті (1271–1368) кезеңіндегі поэзия классикалық қытай поэзиясы дәстүрін жалғастырды және қытай опералық өлеңдер дәстүрінің гүлденуімен ерекшеленеді. Юань драмасының маңызды «ку» формасы музыкаға бейімделді, әр жеке өлең тоғыз ладтың біріне және екі жүзден астам үлгінің біріне шектелді. Үлгіге байланысты, бұл болашақ ақындарға, тіпті кейіннен музыкалық бөлігі жоғалған жағдайда да, нақты ритмикалық және тональдық талаптарды қойды. Толық драма «зажу» деп аталады. «Зажудан» басқа, кейбір ақындар драмаға тәуелсіз «ку» формасында өлеңдер жазды. Мұндай тәуелсіз «ку» түрі «санкю» деп аталады. «Санкю» бір әннен тұратын «сяолин» және бірнеше «сяолин» біріктіріліп жасалған әндер жинағы – «таошу» деп жіктеледі. Көптеген авторлар толық драмалардың да, «санкюдың» да авторы болды. Юань «ку» поэзиясының көрнекті өкілдері – Бай Пу, Гуан Ханцин, Ма Чжиюань, Чжэн Гуанцзу және Цяо Цзи. Осы кезеңде дамыған Батыс көл пейзаждық поэзиясының белгілі бір өкілі – әрқашан шебер және сәнді, бірақ кейде тым оңай болатын ақын Чжан Кэцзяу. Юань әулеті кезеңінде қытай әдебиетіне хитандық Елю Чукай, мұсылман Садула (Стефан Х. Уэсттің пікірінше, «Юаньның ең жақсы ақыны»), онгюттік Ма Цучан және карлық Най Сянь сияқты дарынды хань емес ақындардың тобы енді. Юань дәуірінде суретші-ақындар дәстүрі де гүлденді, мысалы, Ни Цзан мен Ву Чжэннің шеберлікпен орындалған каллиграфиясы осы дәстүрдің жарқын үлгісі. Цзяо Менгфу (1254–1322) – Юаньның моңғол әкімшілігінде қызмет еткен Сун әулетінің бұрынғы шенеунігі, оның әйелі Гуан Даошен (1262–1319) де суретші, ақын және каллиграф болды.
Мин әулеті поэзиясы
Қытай классикалық поэзиясы Мин әулеті (1368–1644) кезінде де гүлдене берді. Мин дәуірінің өркендеуі халық санының, сауданың және поэзия тудырудың үлкен өсуімен қатар жүрді. Саудалық баспаның және жаңадан жанданған емтихан жүйесінің арқасында білім алу мүмкіндіктері пайда болды, нәтижесінде сауатты халықтың саны күрт артты. Бұл халық жеке сезімдерін білдіру үшін және әлеуметтік қарым-қатынас жасау үшін поэзияға жүгінді. Тан немесе Сун әулетінің ақындары поэзияда ең биік деңгейге жеткені туралы пікірталас, бұрынғы жетістіктерді қайталай алмайтынымыз туралы жалпы пікір қалыптастырды. Бір миллионнан астам Мин поэмалары сақталған, бірақ қазіргі сыншылар мен зерттеушілер бұл сенімнің көрекейлік пе, әлде шындық па, әзірге нақты жауап бере алмай отыр. Мин дәуірінің көрнекті ақындары – Гао Ци, Ли Доньяң және баспагер-ақын Юань Хуньдао. Драматург-ақын дәстүрінің өкілдері – Тан Сяньцзы және Ли Ю. Ли Ю – Мин-Цин дәуіріндегі эмоционалдық толқыныстың жарқын мысалы. Миннің тұрақтылығын күйретіп, маньчжур жауынгерлері солтүстіктен оңтүстікке дейін жаулап алған аласапыран кезеңде оның шығармаларындағы сезімдердің күші айқын көрінеді. Бұл дәуірдегі эмоцияға бағытталған поэзияның тағы бір мысалы – Донг Сяован. Мин дәуірінің суретші-ақын дәстүрінің өкілдері – Шэнь Чжоу, Тан Инь және Вэнь Чжэнмин.
Цинь әулетінің поэзиясы
Классикалық қытай поэзиясы Цин династиясының (1644–1912 жж.) басты поэтикалық түрі болып қала берді. Бұл кезеңде Кангси императоры тұсында Тан поэзиясының жинақтары сияқты, басқа да әдеби дамулар орын алды. Мин дәуіріндегі пікірталастар, бағыттар және жалпы сауаттылық Цин әулеті билігін орнатқаннан кейін қайта жандана бастады. Юань Мэйдің жаңа поэзиялық үні, сондай-ақ У Цзяцзидің ұзақ повесть өлеңдері кең танылды. Куньку операсы қалыптасып, драма, поэзия және музыканы біріктіретін кейінгі қытай операсының негізін қалады. Суретші-ақын дәстүрі Юн Шупин сияқты шеберлерінің арқасында гүлденді. Қазіргі зерттеушілердің қиындығы артты, себебі ақын болып санаулы емес адамдар шықты және көптеген өлеңдер сақталды, оның ішінде (Юань Мэйдің ынталандыруымен) әйелдердің өлеңдері де бар. 1980 жылы әйгілі Цин романшысы Лю Э-нің тамаша ши өлеңдері алғаш рет жарияланды, бұл сақталған Цин поэзиясының мол қорында жасырылған қазынаны табу мүмкіндігін көрсетті.
Циңнен кейінгі классикалық қытай поэзиясы
Цинь – соңғы қытай әулеті болғанымен, императорлық кезең аяқталған соң классикалық қытай поэзиясы жойылды деген сөз емес; шындығында, Қытай Коммунистік партиясының Мао Цзэдун 20 ғасырдың ортасына дейін классикалық қытай поэзиясының көрнекті жақтасы және шебері болды. Дегенмен, қазіргі қытай поэзиясының дамуы мен үлкен кеңдеуі осы тарихи кезеңде немесе одан кейін басталды деп саналады.
Өлеңнің ауызша сипаты
Классикалық қытай поэзиясының маңызды бір ерекшелігі – ол көбінесе музыкалық қосымшамен немесе онсыз жатқа айтуға немесе әнмен орындалуға арналған. Шындығында, халық поэзиясы, анықтамасы бойынша, ауызша құралып, ауызша таратылған. Бұл себебі "халықтың" көпшілігі сауатсыз болған, ал ғалымдар класы көбінесе сауатты болған; алайда, тіпті ғалымдардың өлеңдері де жатқа айтуға немесе әнмен орындалуға бағытталған.
Жазбаша өлеңнің ерекшеліктері
Қытай жазу жүйесінің ерекшеліктері қытай поэзиясында маңызды рөл атқарды. Шындығында, Қытайдағы үздіксіз поэзиялық дәстүрдің қалыптасуына қытай сөздерін олардың айтылуына тәуелді емес, сәйкес қытай таңбаларымен бейнелеу мүмкіндігі де ықпал етті (бұл жапон, корей және вьетнам тілдерінің классикалық нұсқаларында да қолданылды). Ең ерте сақталған қытай поэзиясынан (Ежелгі қытай тілінде) бастап, Орта қытай кезеңі (Тан әулеті кірген) және Қазіргі қытай тіліне дейін ауызекі қытай тілінің айтылуы уақыт өте келе өзгеріп отырды. Осы даму барысында классикалық қытай тілі, ауызекі тілден ерекшеленетін жеке әдеби тіл ретінде қалыптасты. Ауызекі тіл мен әдеби тіл арасындағы қарым-қатынас екі жақты болды: әдеби поэзияда "әртүрлі дәрежеде ауызекі тіл элементтері" кездеседі, ал халық поэзиясы кейде "әдеби тіркестер мен құрылымдармен толы болды", бұл жазу тілінің беделіне байланысты болуы мүмкін.
Қытай жазуының әсері
Ғалымдар сонымен қатар қытай әріптеріндегі бейнелік элемент классикалық қытай поэзиясына қаншалықты әсер еткенін зерттеген. Қытай таңбаларының этимологиясы тілдің өзінің эволюциясымен байланысты, бірақ одан ерекшеленеді. Көптеген ежелгі жазу жүйелері сияқты, мысалы, финикиялық әліпби, алғашқы таңбалардың көпшілігі пиктограмма ретінде пайда болған болуы мүмкін, яғни әрбір сөз сол идеяны бейнелейтін суретке сәйкес келген. Классикалық қытай поэзиясының кезінде мағынасы және/немесе дыбысы ұқсас болатын басқа таңбалардың комбинацияларынан құралған күрделі жазу жүйесі қалыптасты. Соның салдарынан, басқа тілдермен (мысалы, ағылшын тілімен) салыстырғанда, күшті графикалық элемент пен нашар фонетикалық элемент өте маңызды. Дегенмен, классикалық қытай поэзиясының әртүрлі аудармашылары осы элементтерге әртүрлі деңгейде мән берген. Қытайтанушы және аудармашы А.К. Грэм осы визуалды эффектіге шамадан тыс мән беруге қарсы ескертеді, ол оны "Роршах тестіндегі дақтар сияқты қиялға әсер етеді" дейді. Бұл эффектіні бағалау қиын, себебі қытай тілінің тұрақты оқырманы өз реакцияларын қасады түрде талдамайынша, оны сезінбейді. Әрине, қытай жазуының визуалды жағына тым көп мән беруге болады. Қытайдағы өлеңдер, басқа жерлердегідей, ең алдымен дыбыстың үлгілері болып табылады. Бірақ Грэм қытай ақынының таңбалардың құрылысынан туындайтын негізгі ойларға немқұрайлы екенін айтпайды.
Нысандар
Классикалық қытай поэзиясы әртүрлі типтік формаларда жазылған. Оларға ши, ци және ку жатады. Фу әдеби түрі де жиі поэзия категориясына жатқызылады.
Жанрлары
Классикалық қытай өлеңдерінің әр түрлі жанрлары ақындардың өзі немесе әдеби сыншылар тарапынан анықталған. Классикалық қытай поэзиясының ең көп таралған жанрларына пейзаждық стильдегі Шаншуй поэзиясы және Тао Цзянь мен Ван Вэй сияқты ақындармен байланысты Далалар мен бақтар поэзиясы кіреді.
Ерекшеліктері
Классикалық қытай поэзиясы түрлі формальды өрнектер мен жанрлардан өзге де бірнеше қалыпты ерекшеліктерге ие.
Жеке тұлға
Поэтикалық персонаны қолдану классикалық қытай поэзиясында жиі кездеседі, онда автор өлеңді басқа біреудің (немесе адам типінің) көзқарасынан жазады. Көбінесе мұндай кейіпкерлер өте дәстүрлі болып келген, мысалы, үйде жалғыз қалған әйел, император сарайында назарсыз қалған және оңашалатылған кіші әйел, немесе алыс шекарада соғысып, қаза табуға жіберілген сарбаз.
Әлеуметтік-саяси сын
Көптеген классикалық қытай өлеңдерін ағымдағы оқиғалар мен қоғамға жасалған түсініктеме ретінде қарастыруға болады. Кейде мұндай түсініктемелер символдық бейнелер арқылы жасырылады. Осы мәселеде пікір білдірген белгілі авторлардың бірі – Тан дәуірінің ақыны Бай Цзюйи.
Бейнелеу және символика
Кейбір бейнелер мен символизм кеңінен таралды және классикалық қытай поэзиясын түсіну үшін маңызды. Мысалы, құлайтын күзгі жапырақ жеке өмірдің немесе әулеттің құлдырауын көрсете алады.
Жер аудару
Көптеген классикалық қытай өлеңдері автордың үкімет тарапынан қалай күтілгеніне байланысты аздап немесе жасырын шағымдар ретінде жазылған. Бұл, ішінара, талантты адамдарды жоғары саяси лауазымдарға тартатын императорлық емтихан жүйесінің ерекшелігімен және талантты ақынның осындай қоғамда лайықты қызмет табуына деген үмітімен байланысты. Мысалы, Сунь әулеті кезінде кең таралған Сяосяңның сегіз көрінісінің сегіз түрлі бейнесіне сүйеніп не оларға қосымша жазылған өлеңдерді қарастыруға болады, алайда, осы тақырыптың бастауын Чуцы дәуіріне дейін табуға болады.
Айтуға арналған сөздер
Көптеген классикалық қытай өлеңдері бұрынғы әдебиеттерге немесе кең таралған халық мұрасына сілтемелер мен аллюзияларды қамтиды.
Қалаған дәлдік
Классикалық қытай тілінің өзіндік мүмкіндіктерінің және эстетикалық қағидалардың ықпалымен, көптеген классикалық қытай өлеңдері жыныс, сан, жағдай немесе тілдің логикалық мағлұмат беретін басқа да элементтері тұрғысынан нақты емес болып келеді. Бұл элементтер түркі тілдері сияқты, жіктеулі тілдерде грамматикалық талап ретінде міндетті болып табылады немесе олардан қашу қиын.
Оқырманның қатысуы
Көбінесе классикалық қытай өлеңдері сырттай қарағанда қарапайым болып көрінеді, бірақ олардың ішінде терең, мәнді ойлар жатыр. Оқушы осы ойларды түсіну үшін ақынмен бірге ойлануға тиіс – ақынның не айтқысын білу ғана емес, сонымен қатар оның сезімін түсініп, бірге сезіну және ақынның немесе ақын бейнесінің орнына қойылып ойлау керек.
Паралельдік
Өлеңдерді жұптарға бөліп жазу параллелизмді қолдануға ынталандырды: өлеңнің екі тармағында оқырман екі тармақтың мағынасын салыстырып, қарама-қарсы қоюы күтілді, және ақын осыны, әрбір орында, немесе әр тармақтың белгілі бір маңызды тұстарында, немесе бір тармақтың ішінде сөздердің бірдей түрлерін қолдану арқылы нақты көрсететін еді.
Антитезис
Антитезис – екі мәлімдеме арасындағы көбінесе жасырын қарама-қайшылықты білдіреді, олар мұқият қарастырылғанда үшінші, айтылмаған пікірді түсінуге мүмкіндік береді. Ол көбінесе параллелизммен байланысты келеді: оқырман параллель құрылымдар мен идеялар деп көрінетін нәрселердің шынымен де солай екендігін ойластыруы тиіс.
Автобиографиялық кездейсоқтық
Көне қытай поэзиясының көптеген өлеңдері белгілі бір оқиғаға байланысты жазылған. Мұндай өлеңдер көбінесе сол сәтте туындап, нақты сол уақыт үшін жазылып, кейде шектеулі аудиторияға арналған болатын. Мысалдарға жақын досымен ұзаққа саудасу, біреуге сыйлық немесе жасаған жақсылығы үшін алғыс айту, қазіргі оқиғаларға қанағаттанбаушылық білдіру, тіпті әлеуметтік жиындарда ойын ретінде өлең шығару жатады.
Жинақтар
Классикалық қытай поэзиясының маңызды жинақтарына Шицзин, Чуцзи, Тан поэмаларының толық жинағы, Жасұрған террасасынан жаңа әндер, Үш жүз Тан поэмасы, Тан дәуірінің Ванчуань-цзи жинағы, Орхидея павильонындағы жиыннан жиналған өлеңдер және Алты династия кезеңінен бастап Түн ортасы әндері кіреді.
Ықпал
Классикалық қытай поэзиясы заманауи қытай поэзиясына ғана емес, сонымен қатар басқа тілдердің поэзиясына да әсер етті. Классикалық қытай поэзиясының ерте ықпалына ұшыраған тілдердің бірі – синит тілінде сөйлейтін адамдармен дипломатиялық байланыс орнатып, түрлі туыс емес көрші тілдер отбасыларымен мәдени алмасу болды. Мұндай өзара әрекеттесу австроазиялық, жапон, корей, тунгус және моңғол (әсіресе қидан) тілдерінде сөйлейтін адамдармен жүзеге асты. Көбірек таралған жаһандық ықпал қазіргі заманда дамыды, оның ішінде бит поэзиясы, оның өкілдері тіпті классикалық қытай поэзиясын ағылшын тіліне аударды, мысалы Кеннет Рексрот («Қытайдан жүз өлең», 1956) және Гэри Снайдер («Рипрап және суық тау өлеңдері», 1959), оның құрамында Ханшаннің аудармалары бар.
Ағылшын тіліне аударма
Түрлі аудармашылар классикалық қытай поэзиясын ағылшын тіліне аударды, олардың ішінде Эзра Паунд – Т. С. Элиоттың "біздің заманымыздағы қытай поэзиясын ойлап табушы" деп атаған ақын, сондай-ақ Артур Уэйли, А. С. Грэм, Кеннет Рексрот, Бертон Уотсон, Джереми П. Ситон және Дэвид Хинтон.