Қара Орфей: Рио карнавалындағы трагедия

Кіріспе

1959 жылы түсірілген фильм, Марсель Камюдің туындысы

«Қара Орфей» (порт. Orfeu Negro ɔɾˈfew ˈneɣɾu) – француз режиссері Марсель Камюдің 1959 жылы түсірген романтикалық трагедиясы. Басты рөлдерді Марпесса Доун мен Брено Мелло сомдады. Фильм Винисиус де Мораестің «Орфей да Консейсау» пьесасы негізінде түсірілген, онда Орфей мен Эвридиканың грек аңызы Рио-де-Жанейродағы фавелада, Карнавал кезінде орын алады. Фильм Бразилия, Франция және Италия компанияларының халықаралық бірлескен өндірісі болып табылады. Фильм екі бразилиялық композитордың саундтрегімен ерекшеленеді: Антониу Карлос Жобим, оның «A felicidade» әні фильмді ашады; және Луис Бонфа, оның «Manhã de Carnaval» және «Samba de Orfeu» шығармалары босса нованың классикасына айналды. Орфеу орындаған әндерді әнші Агостиньо дос Сантос дубляждады. Фильмнің көп бөлігі Рио-де-Жанейроның Леме ауданындағы Morro da Babilônia фавеласында түсірілді. «Қара Орфей» 1959 жылғы Канн кинофестивалінде «Алтын пальма» сыйлығын, 1960 жылғы «Ең үздік шетелдік фильм» номинациясы бойынша «Оскар» сыйлығын, 1960 жылғы «Ең үздік шетелдік фильм» номинациясы бойынша «Алтын глобус» сыйлығын жеңіп алды және 1961 жылғы «Ең үздік фильм» номинациясы бойынша BAFTA сыйлығына ие болды. 1959 жылғы бейімделу халықаралық деңгейде мақтауға ие болғанымен, бразилиялықтар мен ғалымдар оны халықаралық көрермендер үшін Бразилияны экзотикалық көрсеткені және зиянды стереотиптерді күшейткені үшін сынады.

Сюжет

Грек басрельефінің жарылысы, фавелада барабанның астында самба билеген афро-бразилиялық еркектерді көрсетеді. Эвридика Рио-де-Жанейроға келіп, Орфеу жүргізетін троллейбусқа отырады. Қалаға жаңа келген ол жолдың соңына дейін барады, онда Орфеу оны станция күзетшісі Гермеспен таныстырады, ол оған өзінің туысы Серафинаның үйіне жол сілтейді. Орфеу Мирамен тұрмысқа тұрып жатқанмен, олардың некелесуіне аса құштар емес. Ерлі-зайыптылар неке куәлігін алуға барады. Сот кеңсесінің қызметкері Орфейдің есімін естігенде, Мираның Эвридика екенін сұрап, әзілдеп қояды. Кейін Мира өзінің тұсаукесерлік шағалағын алуды талап етеді. Орфеудің жалақысы төленгенімен, ол өзінің гитарын карнавалға арналған залогтық дүкеннен сатып алуды жөн көреді. Ақыры Мира Орфеуге өзінің сақинасын сатып алу үшін ақша беремін деп ұсыныс жасайды. Орфей үйіне оралғанда, ол Эвридиканың Серафинамен көрші үйде тұрғанына қуанады. Евридика өзін өлтіргісі келетін деп ойлаған бейтаныс адамнан жасырыну үшін Риоға қашып кетті. Өлім - стильді скелет костюміне киінген адам оны табады, бірақ Орфей оны ерлікпен қуып шығады. Орфей мен Эвридика бір-біріне ғашық болады, бірақ Мира мен Өлімнен үнемі қашып жүр. Серафинаның теңізші жігіті Чико келгенде, Орфеу Эвридикаға үйінде ұйықтауға мүмкіндік береді, ал ол сыртқа шығып, гамакты алады. Евридика оны төсегіне шақырып, екеуі махаббат жасайды. Орфеу, Мира және Серафина - карнавал кезінде шеруде жүретін көптеген самба мектебінің негізгі мүшелері. Серафина Эвридиканы түннің патшайымы костюміне киюді шешті, осылайша ол Чикомен көбірек уақыт өткізе алады. Евридиканың бетін перде жауып, алдамшы туралы тек Орфейге ғана айтылады. Парад кезінде Орфей Мираның орнына Эвридикамен билейді. Ақырында Мира көрермендердің арасында Серафинаны көріп, Евридиканың пердесін жыртып алады. Евридика қайтадан өмірін сақтап қашуға мәжбүр болады, алдымен Мирадан, содан кейін Өлімнен. Орфеудің троллейбус станциясында тұтқындалып, ол өлімнен қашу үшін электр желісінен ілінеді және Орфеу электр желісін қосып, оны электр қуатымен соққыға жығып, қаза табады. Өлім Орфейге: "Қазір ол менің" деп, оны нокауттап тастайды. Орфей Евридиканы іздеп, жоғалған адамдар бюросына барады, бірақ Гермес оған оның өлгенін айтады. Ғимарат түнде бос тұрады, тек үй күтуші ғана тазалайды. Ол Орфеуге бұл жерде тек қағаздар ғана сақталатынын және онда ешкімнің жоқтығын айтады. Орфейге жаны ашыған күзетші оны қараңғыда тұрған үлкен тікұшақ баспалдақтан төменге түсіреді. Бұл мифтік Орфейдің жер асты әлеміне түсуіне сілтеме жасайды. Макумба рәсімінде, афро-бразильдік Кандомбле дінінің аймақтық түрі. Қақпадан олар Сербер есімді күзетші итпен кездеседі. Әдебиет барысында үй басқарушысы Орфейге сүйіктісін әнмен шақыруды айтады. Евридиканың рухы қарт әйелдің денесінде тұрып, оған сөйлейді. Орфей оған қарағысы келеді, бірақ Евридика оны мәңгілікке жоғалтпау үшін, оған бұған жол бермеуді сұрайды. Ол бұрылып қараса да, қартты әйелді көреді, ал Евридиканың рухы грек мифіндегідей кетеді. Орфеу қайғы-қасірет шеккен. Ол Евридиканың денесін қалалық моргтан алып, оны қолына алып, қаладан өтіп, үйіне қарай дөңгелекке көтеріледі, онда оның шатырлары өртеніп жатыр. Өкінішке қарай, Мира оны таспен шауып, жардан құлатып жібереді, ал Евридика әлі де оның қолында. Екі бала, Бенедито мен Зека - фильм бойы Орфеудің соңынан еріп жүргендер - Орфеудің гитарада ойнауы күндіз таң атқанға дейін шығады деген аңызына сенеді. Орфеу қайтыс болғаннан кейін Бенедито Зеканың гитараны алып, күн шығатындай етіп ойнауын талап етеді. Зека ойнайды, күн шығады. Кішкентай қыз пайда болып, Зекаға бір гүл береді, ал үш бала билейді.

A marble Greek bas relief explodes, revealing Afro Brazilian men dancing the samba to drums in a favela. Eurydice arrives in Rio de Janeiro and takes a trolley driven by Orfeu. New to the city, she rides to the end of the line, where Orfeu introduces her to the station guard, Hermes, who gives her directions to the home of her cousin Serafina. Although engaged to Mira, Orfeu is not very enthusiastic about their upcoming marriage. The couple goes to get a marriage license. When the clerk at the courthouse hears Orfeu's name, he jokingly asks if Mira is Eurydice, annoying her. Afterward, Mira insists on getting an engagement ring. Though Orfeu has just been paid, he would rather use his money to get his guitar out of the pawn shop for Carnival. Mira finally offers to loan Orfeu the money to buy her ring. When Orfeu goes home, he is pleased to find Eurydice staying next door with Serafina. Eurydice has run away to Rio to hide from a strange man whom she believes wants to kill her. The man – Death dressed in a stylized skeleton costume – finds her, but Orfeu gallantly chases him away. Orfeu and Eurydice fall in love, yet are constantly on the run from both Mira and Death. When Serafina's sailor boyfriend Chico shows up, Orfeu offers to let Eurydice sleep in his home, while he takes the hammock outside. Eurydice invites him to her bed, and they make love. Orfeu, Mira, and Serafina are the principal members of a samba school, one of many parading during Carnival. Serafina decides to have Eurydice dress in her Queen of the Night costume so that she can spend more time with Chico. A veil conceals Eurydice's face; only Orfeu is told of the deception. During the parade, Orfeu dances with Eurydice rather than Mira. Eventually, Mira spots Serafina among the spectators and rips off Eurydice's veil. Eurydice is forced once again to run for her life, first from Mira and then from Death. Trapped in Orfeu's own trolley station, she hangs from a power line to get away from Death and is accidentally killed by Orfeu when he turns the power on and electrocutes her. Death tells Orfeu, "Now she's mine," before knocking him out. Distraught, Orfeu looks for Eurydice at the Office of Missing Persons, although Hermes has told him she is dead. The building is deserted at night, with only a janitor sweeping up. He tells Orfeu that the place holds only papers and that no people can be found there. Taking pity on Orfeu, the janitor takes him down a large darkened spiral staircase – a reference to the mythical Orpheus' descent into the underworld – to a Macumba ritual, a regional form of the Afro Brazilian religion Candomblé. At the gate, they pass a guard dog named Cerberus. During the ritual, the janitor tells Orfeu to call to his beloved by singing. The spirit of Eurydice inhabits the body of an old woman and speaks to him. Orfeu wants to gaze upon her, but Eurydice begs him not to, lest he lose her forever. When he turns and looks anyway, he sees the old woman, and Eurydice's spirit departs, as in the Greek myth. Orfeu wanders in mourning. He retrieves Eurydice's body from the city morgue and carries her in his arms across town and up the hill toward his home, where his shack is burning. A vengeful Mira flings a stone that hits him in the head and knocks him over a cliff to his death, with Eurydice still in his arms. Two children, Benedito and Zeca – who have followed Orfeu throughout the film – believe Orfeu's tale that his guitar playing causes the sun to rise every morning. After Orfeu's death, Benedito insists that Zeca pick up the guitar and play so that the sun will rise. Zeca plays, and the sun comes up. A little girl appears, gives Zeca a single flower, and the three children dance.

Қабылдау

"Қара Орфей" 1959 жылғы Канн кинофестивалінде "Алтын пальма" сыйлығын, 1960 жылы "Ең үздік шетел тіліндегі фильм" номинациясы бойынша "Оскар" сыйлығын, 1960 жылы "Ең үздік шетел тіліндегі фильм" номинациясы бойынша "Алтын глобус" сыйлығын жеңіп алды және 1961 жылы "Ең үздік фильм" номинациясы бойынша BAFTA сыйлығына ұсынылды. Соңғы жағдайда Бразилия Франция мен Италиямен бірге автор ретінде көрсетілді. 2021 жылдың шілдесінде фильм 2021 жылғы Канн кинофестивалінде "Канн классикасы" бөлімінде көрсетілді. Rotten Tomatoes сайтында фильм 71 рецензия бойынша 87% рейтингке ие, ал орташа бағасы 7.9/10, сын тұжырымы: "Түрлі-түсті, атмосфералық және тартымды, "Қара Орфей" ежелгі оқиғаны жаңартып, оны тағы да жаңаша көрсетеді, бұл әңгімеге оның әсерлі босса-нова саундтрегі үлкен үлес қосады". Metacritic 8 сыншының бағасы бойынша 100 балдық шкала бойынша 81 бал берді, бұл "көпке танылған" екенін көрсетеді. Дегенмен, фильм, әсіресе Бразилияда сынға ұшырады. Марсель Камюдің бейімдемесін сынға алғандар, оның бразилиялық мәдениет пен қоғам, сондай-ақ афро-бразилиялықтар туралы түрлі стереотиптерді күшейтетінін, кейіпкерлерді "ақылсыз, ашықтан-ашық сезімтал және ән салу мен билеуге ғана қызығушылық танытатын" ретінде бейнелейтінін айтты. Барак Обама өзінің "Әкемнен алған армандар" (1995) атты естеліктерінде бұл фильм анасының сүйікті фильмі болғанын жазды. Алайда, Обама Колумбия университетінде оқып жүрген кезінде фильмді алғаш көргенде анасының талғамын бөліспеді: "Мен кенеттен түсіндім, экранда көріп отырған балалардың қара түсті бейнесі, Конрадтың қараңғы жабайыларының кері образы, менің анам осы бейнені көп жылдар бойы Гавайиге алып келген, Канзастан келген ақ, орта тапқа жататын қызға тыйым салынған қарапайым армандардың көрінісі, басқа бір өмірдің үміті: жылы, сезімтал, экзотикалық, ерекше". Фильмнің саундтрегі Винс Гуаралдидің 1962 жылғы "Jazz Impressions of Black Orpheus" альбомына да шабыттандырды. Бала кезінде Бонг Чжун Хо Корея теледидарынан осы фильмін көріп, одан үлкен әсер алды. Arcade Fire тобының төртінші студиялық альбомы "Reflektor" фильммен байланысты және одан шабыттанған тақырыптарды қамтыды.

Black Orpheus won the Palme d'Or at the 1959 Cannes Film Festival, the 1960 Academy Award for Best Foreign Language Film, and the 1960 Golden Globe Award for Best Foreign Film, and was nominated for the 1961 BAFTA Award for Best Film. In the last case, Brazil was credited together with France and Italy. In July 2021, the film was shown in the Cannes Classics section at the 2021 Cannes Film Festival. On Rotten Tomatoes, the film holds a rating of 87% from 71 reviews, and an average rating of 7.9/10, with the consensus: "Colorful, atmospheric, and infectious, Black Orpheus takes an ancient tale and makes it fresh anew, thanks in part to its bewitching bossa nova soundtrack." Metacritic assigned the film a weighted average score of 81 out of 100, based on 8 critics, indicating "universal acclaim". However, the film has been criticized, especially in Brazil. Critics of the adaptation by Marcel Camus argued that it reinforced various stereotypes about Brazilian culture and society and about Afro Brazilians specifically, portraying the characters as "simple minded, overtly sexual, and interested only in singing and dancing." while Barack Obama notes in his memoir Dreams from My Father (1995) that it was his mother's favorite film. Obama, however, did not share his mother's preferences upon first watching the film during his first years at Columbia University: "I suddenly realized that the depiction of the childlike blacks I was now seeing on the screen, the reverse image of Conrad's dark savages, was what my mother had carried with her to Hawaii all those years before, a reflection of the simple fantasies that had been forbidden to a white, middle class girl from Kansas, the promise of another life: warm, sensual, exotic, different." The film's soundtrack also inspired Vince Guaraldi's 1962 album Jazz Impressions of Black Orpheus. As a child, Bong Joon ho watched the film on Korean television and it made a big impact on him. Arcade Fire's fourth studio album Reflektor featured themes linked and inspired by the film.