Кіріспе

Эпикалық қылмыстық фильм

«Қала құдайы» (Cidade de Deus) – 2002 жылы түсірілген бразилиялық эпикалық әрекетке толы қылмыстық фильм, режиссерлері Фернандо Мейреллес және Катя Лунд. Браулио Мантованидің сценарийі Пауло Линстің 1997 жылғы осы аттас романынан бейімделген, бірақ сюжеті де нақты оқиғаларға негізделген. Фильм Рио-де-Жанейро қаласының «Сидаде-де-Дейс» шеткі ауданында ұйымдасқан қылмыстың 1960 жылдардың соңы мен 1980 жылдардың басындағы өсуін көрсетеді. Фильмнің соңы есірткі сатушысы Лил Зе мен қарақшыға айналған Нокаут Нед арасындағы соғысты бейнелейді. Слоганы: «Егер қашсаң, аң сені ұстайды, қалсаң, аң сені жейді». Актерлік құрамында Александр Родригес, Леандро Фирмино, Джонатан және Феллипе Хаагенсен, Дуглас Сильва, Даниэль Зеттель және Сеу Хорхе бар. Көптеген актерлер Видигал және «Сидаде-де-Дейс» сияқты фавелалардың тұрғындары болды. «Қала құдайы» кеңінен мақтауға ие болды және 76-шы «Оскар» сыйлығына төрт номинация алды: «Ең жақсы операторлық жұмыс» (Сезар Шарлоне), «Ең жақсы режиссер» (Мейреллес), «Ең жақсы монтаж» (Даниэль Резенде) және «Ең жақсы сценарий» (бейімделген) (Мантовани). 2003 жылы фильм «Оскар» сыйлығының «Ең жақсы шетелдік фильм» номинациясына Бразилиядан ұсынылды, бірақ ол бес финалисттің бірі болған жоқ. Көптеген сыншылар мен көрермендер оны 21-шы ғасырдың ең ұлы фильмдерінің бірі және барлық уақыттағы ең жақсы фильмдердің бірі деп санайды. Мейреллес және Лунд «Адамдар қаласы» телесериалын және оның 2007 жылғы киноадаптациясын жасады, олар кейбір актерлерді (әсіресе, Сильва мен Дарлан Куньяны) және «Қала құдайымен» ортақ ортаны бөліседі.

Сюжет

Қарулы топ құтқарылған тауықты Құдай қаласы деп аталатын фавелада қуады. Тауық топ пен "Ракета" лақап атымен танымал жас жігіттің арасында тоқтап қалады. 1960 жылдары "Тендер трио" деп аталатын үш кедей, әуесқой ұры – Шагги, Клипер және Ракетаның үлкен ағасы Гуз – бизнес иелерін тонап, ақшаны қоғаммен бөліседі, ал олар полициядан жасырады. Кішкентай Дис оларды мотельді тонап, тұрғындарын тонауға көндіреді. Топ ешкімді өлтірмеуге келіседі және Кішкентай Дэйске қарауылдыққа тапсырады. Бірақ Кішкентай Дис үштікке полиция келе жатқаны туралы жалған ескерту жасағаннан кейін мотель тұрғындарын атып өлтіреді. Бұл қырғын полицияның көп назарын аударады, сондықтан үштік бөлініп кетеді: Клипер шіркеуге қосылады, Шагги фавеладан қашуға тырысқанда полициядан оқ алады, ал Гус Кішкентай Дис ақшасын алғаннан кейін атып өлтіріледі, ал Шаггидің інісі Бенни бәрін көреді. 1970 жылдары Ракета жас хиппилер тобына қосылады. Ол фотосуретке түсіруді ұнатады және Анжелика деген қызға ғашық болады, бірақ оған жақындасу әрекетін "Ранттар" деп аталатын ұсақ қылмыскерлер тобы бұзады. Кішкентай Диз, енді өзін "Лиль Зе" деп атайды, Беннимен бірге барлық бәсекелестерін жойып, есірткі империясын құрады, тек Морковканы ғана ерекше жағдайға қояды, ол Беннидің жақын досы. Ракета Лиль Зе "пәтерді" – белгілі есірткі тарату орталығын басып алып, Морковканың оң қолы Блэкиді өзіне жұмыс істеуге мәжбүрлейтінін көреді. Осы монополияның арқасында Лиль Зе билігінде Құдай қаласында салыстырмалы тыныштық орнайды. Ол полиция назарынан қашу үшін ұсақ қылмыскерлерді, соның ішінде Ранттардың бірін өлтіреді. Бенни есірткі сатушылар тобынан бөлініп, Анжеликаның бұрынғы жігіті Тиагомен дос болады, ол оны өзінің достарымен таныстырады. Бенни мен Анжелика кездесе бастайды. Олар екеуі қаладан және есірткі саудасынан кетуге шешім қабылдайды. Беннидің қоштасу кешінде Зе мен Бенни Беннидің кетіп бара жатқаны туралы дауласады, дауды Блэки қасақана Бенниді Лиль Зеге оқ атуға тырысқанда өлтіруі тоқтатады. Беннидің өлімі Лиль Зеге ешқандай бақылау жасамайды. Морковка өмірін қауіпке тіккені үшін Блэкиді өлтіреді. Лиль Зе және оның сарбаздары Морковканың жасырын орнына оны өлтіру үшін жол тартады. Жолда Зе Беннидің кешінде оның ұсынысын қабылдамаған қызды іздейді. Ол оның бейбіт жігіті Нокаут Недті ұрып-соғып, зорлайды. Недтің ағасы Лиль Зеге пышақ салғаннан кейін, оның тобы оның үйіне оқ атып, оның ағасы мен әйелін өлтіреді. Каррот пен Лиль Зе арасында бандит соғысы басталады. Өшінгіш Нед бастапқыда идеалдарына адал болуға тырысқан Карроттың жағына қосылады, бірақ ол тез моральдық қағидаларын жоғалтады. Тиаго да Лиль Зе жағына қосылып, есірткіге тәуелділігін қолдайды. 1981 жылы, соғыс басталғаны ұмытылып, соғыс әлі де жалғасуда. Екі жақ та "әскерлерді" жинап, Лиль Зе Ранттарға қару береді. Бір күні Лиль Зе Ракетаға өзі мен оның тобының суретін түсіруді тапсырады. Журналист суреттерді жариялайды, бұл маңызды жаңалық, өйткені сырттан келгендер енді Құдай қаласына қауіпсіз кіре алмайды. Ракета өзінің және оның тобының суретін жариялағаны үшін Лиль Зе оны өлтіреді деп қорқады. Журналист Ракетаны бір түнге үйіне алып кетеді, ол оған бойжеткендігінен айырылады. Недтің бұқаралық ақпарат құралдарындағы атақ-даңқына қызғанған Лиль Зе суреттерге және өзінің өсіп келе жатқан беделіне қуанады. Ракета қалаға барып, суретке түседі. Ракета өзін Зе тобы мен келген полиция арасында табады, олар өздерін сан жағынан да, қару-жарағымен де аз екенін түсінгенде тез кері шегінеді. Зэ суретке түсіруді сұрағанда Ракета таңғалады, бірақ ол суретке түсіруге дайындалғанда Карроттың тобы келеді. Одан кейінгі атыста Нед Тиагоны өлтіреді, бірақ оны Карроттың бандасына кіріп, әкесі үшін кек алу үшін өлтіреді. Полиция Лиль Зе мен Морковты тұтқындап, Морковты бұқаралық ақпарат құралдарына көрсетуді жоспарлайды. Лиль Зе полицияға пара бергендіктен, олар Лиль Зедің барлық ақшасын алып, оны босатып жібереді, бірақ Ракета оқиға орнын жасырын суретке түсіреді. Ранттар Зеге Рантты өлтіргені үшін кек қайтарады, оның қылмыстық кәсіпорнын өздері жүргізуге ниетті. Ракета полицияның суретін жариялап, жемқорлықты әшкерелеп, танымал болуды немесе Лиль Зедің өлі денесінің суретін жариялап, газетте тағылымдамадан өтуді ойлайды. Ол соңғысын таңдайды, ал Ранттар Құдай қаласының көшелерімен жүріп, есірткі бизнесін басып алу үшін өлтіруге тиіс делдалдардың тізімін жасайды.

Актерлік құрам

Александр Родригес – Ракета: Фотограф болу арманындағы баяндаушы. Нағыз аты Уилсон Родригес. Леандро Фирмино – Лиль Зе / Лиль Дайс: Билікке құмар социопат, өлтіруден садистік ләззат алады. "Дадо" – Эдуардоның жиі қолданылатын лақап аты, "таз" дегенді білдіреді, ал "иньо" – кішітеулік жұрнақ. Ересекте оған Кандомбле рәсімінде Зе Пекенено деген ат беріледі, бұл оның нақты атына байланысты емес, көбінесе бойының аласа болуымен байланысты болуы мүмкін. Зе – Жозеге берілген лақап, ал pequeno – "кішкентай" дегенді білдіреді. Дуглас Сильва – Лиль Дайсты бала кезінде сомдайды. Феллип Хаагенсен – Бенни: Зедің ұзақ жылдар бойы қылмыстағы серіктесі, өзін Робин Гуд ретінде елестететін және адал өмір сүргісі келетін "Құдай қаласының" есірткі сатушысы. Мишель Гомес – Бенниді бала кезінде сомдайды. Матеус Нахтергейл – Керует: Беннимен дос, бірақ Зе үнемі қауіп төндіретін есірткі сатушы. Сеу Хорхе – Нокаут Нед: Ұзын бойлы, харизматикалық джентльмен. Бұрынғы ардагер болғандықтан, ол өте жақсы оқ жатады және "әскерлердің" көпшілігінен де жақсы атуға қабілетті. Оның есімі ағылшын тіліндегі субтитрлерде өзгертілген, себебі ағылшын тілінде "құс" сөзі қорқақты білдіреді (ал Бразилияда бұл әйелдер арасында танымалдылықты көрсетеді). "Мане" – Мануэлдің лақап аты, сонымен қатар интеллектуалды қабілеттері шектеулі адамды білдіреді. Джонатан Хагенсен – Шагги: Беннидің үлкен ағасы және "Тендер триосының" ("Trio Ternura") жетекшісі. Роберта Родригес – Беренис: Шаггидің сүйіктісі, оны фавеладан және қылмыстық өткенінен кетуге көндіреді. Ренато де Соуза – Гусь: Тендер триосының мүшесі және Ракетаның ағасы. Ол барменнің әйелімен қарым-қатынас жасайды және полиция келгенде әкесі оны үйден қуады, содан кейін сол күні Лиль Дайс оны өлтіреді. Джефендер Суплино – Клипер: Тендер триосының мүшесі. Кейіннен ол қылмыстық жолдан бас тартып, шіркеуге қосылады. Эдсон Оливейра – Стринг: Ракетаның балалық шақтағы досы. Эмерсон Гомес – Стрингті бала кезінде сомдайды. Элис Брага – Анжелика: Ракетаның досы және сүйіктісі, кейін Беннидің сүйіктісі, ол Бенниді қылмыстық өмірден бас тартуға ықпал етеді. Даниэль Зеттель – Тиаго: Анжеликаның бұрынғы жігіті, кейін Лиль Зедің серіктесі және есірткіге тәуелді болады. Дарлан Кунья – Стейк н'Фриз: Зедің банда мүшесі. Рубенс Сабино – Блэки: Керуеттің менеджері. Чарльз Паравенти – Чарльз / Сэм аға: Полициядан жабдықталған қару-жарақ сатушы. Бір саудадан бос қол оралғаннан кейін полиция оны өлтіреді. Гразиелла Моретто – Марина Цинтра: "Jornal do Brasil" газетінің журналисі, Ракетаны фотограф ретінде жұмысқа алады. Луис Карлос Рибейро Сейхас – Туро: Адал полиция қызметкері. Морисио Маркес – Мелонхед: Сыбайлас жемқор полиция қызметкері. Тьяго Мартинс – Лампиао: Рунтс бандасының балалар жетекшісі. Маркос Жункера – Отавио: Рунтс бандасының балалар жетекшісі.

Кассалық жинақ

Фильм 2002 жылы Канн кинофестивалінде конкурсқа қатыспай көрсетілді. Бразилияда "Құдай қаласы" 2003 жылы 3,1 миллионнан астам билет сатылып, 18,6 миллион реал (10,3 миллион доллар) табыс әкелді, бұл отандық фильмдер арасында ең көп көрермен жинаған көрсеткіш болды. Фильм АҚШ-та 7,5 миллион доллардан астам, ал әлем бойынша 30,5 миллион доллардан астам табыс тапты.

Сыни жауап

Rotten Tomatoes сайтында City of God 165 сыншының пікіріне сүйене отырып, 91% мақұлдау көрсеткішіне ие, ал орташа бағасы 8.3/10. Сайттың консенсусы былай деді: "Құдай қаласы Рио-де-Жанейроның кемтар аудандарындағы өмірге шошынышты және алаңдатарлық, бірақ әрқашан қызықты көзқарас ұсынады". Metacritic сайтында фильм 33 сыншының пікірі негізінде 100 балдық шкала бойынша 79 бал алды, бұл "жалпы алғанда оң пікірлер" екенін көрсетеді. Empire журналынан Колин Кеннеди фильмге 5 жұлдыздың 5-ін берді, оны Goodfellas фильмімен салыстырып, шолуында былай деп жазды: "Кино техникасының зертханасы да, адал жүректің жеңісі де болатын бұл фильм – қанға батқан шедевр. Егер осы жылы бір-екі ғана жақсы фильм көрсеңіз, өте бақытты боларсыз". 2008 жылы журнал City of God фильмін барлық уақыттағы ең жақсы фильмдердің 177-шісі деп таңдады. Фильм сыншысы Роджер Эберт фильмге 4 жұлдыз берді және шолуында былай деп жазды: "City of God Рио-де-Жанейроның ықпалсыз аудандарының бандалары туралы оқиғаға құлшынып, ашулы энергиямен толқып жатыр. Тыныс кескіш және қорқынышты, кейіпкерлерімен тығыз байланысты, бұл Фернандо Мейреллестің үлкен дарыны мен құмарлығы бар жаңа режиссер екенін жариялайды. Атын жадына сақтаңыз". Кинорежиссер Роберт Альтман: "Фернандо Мейреллес City of God фильмін қалай жасағанын білмеймін. Бұл өте батыл, өте шынайы. Менің ойымша, бұл мен көрген ең жақсы фильм". Мейреллес өзі Альтманның туындыларын өзінің мансабына ықпал еткен деп атады. Фильм сынсыз болған жоқ. New York журналынан Питер Райнер фильмнің "қуатты" болғанымен, сонымен бірге "көптеген сезімдерді күйдіретін" екенін жазды. LA Weekly журналынан Джон Пауэрс: "Фильм 130 минутқа жуық уақыт бойы энергиямен толы, бірақ эпикалық болуға талпынған туынды үшін эмоционалдық тереңдігі жетіспейді. Бұл, негізінен, қорқынышты нәрселерді көңілді етуді мақсат тұтқан, әсемделген exploitation фильмі". Бразилиялық киносыншысы Ивана Бентес фильмді фавелаларды бейнелегені үшін және кедейлік пен зорлық-зомбылық мәселелерін "мәдениеттің ең радикалды тақырыптарын отандықтандыру және бразилиялық киноны экспорттық өнім ретінде көрсету" үшін сынға алды. Бентес фильмді атап айтқанда: "City of God тозақта туризмді насихаттайды" деді. City of God 2010 жылы Film4 журналының "Өлмей тұрып көруге тиіс 50 фильм" тізімінде 3-орынды, ал Empire журналының "Әлемдік киноның 100 үздік фильмі" тізімінде 7-орынды иеленді. Сондай-ақ, ол The Guardian журналының "Барлық уақыттағы 25 үздік экшн фильмдері" тізімінде 6-орынға, Paste журналының 2000-шы жылдардың 50 үздік фильмі тізімінде 1-орынға ие болды. Time журналы оны барлық уақыттағы ең ұлы 100 фильмнің бірі деп атады. 2012 жылы Motion Picture Editors Guild өз мүшелерінің сауалнамасы негізінде City of God фильмін барлық уақыттағы ең жақсы монтаждалған 17-ші фильм деп таныды.

Мұра

Slant Magazine журналына берген сұхбатында Меирелс Бразилияның бұрынғы және қазіргі президенті Луис Инасио Лула да Силвамен кездескенін, ол оған фильмнің елдегі саясат және қоғамдық қауіпсіздікке тигізген әсері туралы айтқандығын мәлімдеді. Фильм сонымен қатар 2002 жылы 45-тен астам фильм түсіріліп, кино өндірісінің күрт өсуіне ықпал етті. "Мотоцикл күнделіктері" және "Тартыс" сияқты фильмдер кино түсірілімі үшін Бразилияны пайдаланған фильмдердің арасында. 2013 жылғы "Құдай қаласы – 10 жыл өткен соң" деректі фильмі "Құдай қаласы" фильмінің актерлері мен түсірілім тобын қайта біріктіріп, түпнұсқа фильм шыққаннан кейін олардың өмірі қалай өзгергенін көрсетеді. Фильмнің түсірілімі кезінде BBC жариялаған мақалада Фирмино актерлердің фильмнен кейін әртүрлі мансаптарға ие болғанын айтады. Фирминоның сөзіне сүйенсек, "Клиппер" рөлін ойнаған Джефендер Суплиноны деректі фильмнің продюсерлері таба алмаған. Бірақ оның анасы ол әлі де тірі деп сеніп, алайда ол қайда екенін білмейді. "Нокаут Нед" рөлін ойнаған Сеу Хорхе фильмнен кейін сәтті мансапқа қол жеткізіп, ірі музыкантқа айналды, тіпті Лондон 2012 Олимпиада ойындарының жабылу салтанатында өнер көрсетті.