Кіріспе

Эпостық поэзияның классикалық грек кәсіби орындаушысын білдіреді. Рапсод (ῥαψῳδός, "rhapsōidos") немесе, қазіргі қолданыста рапсодист, біздің заманымызға дейінгі V және IV ғасырларда (немесе одан бұрын) эпостық поэзияны кәсіби орындаған ежелгі гректерді білдіреді. Рапсодтар ең белгілісі Гомердің эпостарын орындаған.

Этимологиясы мен қолданылуы

Рапсод термині rhapsōidein (ῥαψῳδεῖν) сөзінен туындаған, яғни «әндерді [бірге] тігу» деген мағынаны білдіреді. Бұл сөз ауызша эпостық ақынның, немесе рапсодтың, эпостық поэманың мазмұнына қосу үшін түрлі мифтер, әңгімелер мен әзілдердің репертуарын қалай құрастыратынын көрсетеді. Осылайша, тәжірибесі мен импровизациялық шеберлігі арқасында ол эпостың мазмұнын белгілі бір жердің тыңдаушыларының қалауынша өзгертуге мүмкіндік алды. Дегенмен, эпостың негізгі құрылымы әр «орындалуда» дерлік өзгермейтін, соның арқасында мораль немесе ар-намыс сияқты маңызды тақырыптар сақталды. Классикалық грек тілінде эпикалық поэзия орындалуы rhapsōidia (ῥαψῳδία) деп аталатын, ал оны орындаушысы rhapsōidos деп есімделген. Бұл сөз ерте эпостарда қолданылмаған, олар барлық жанрдағы орындаушылар үшін aoidos (ἀοιδός «әнші») сөзін пайдаланған. Гесиод пен «Илиада» мен «Одиссея» авторлары рапсод атауын таныған және қабылдаған-қабылдамағаны белгісіз. Вальтер Буркерт бұл туралы пікір білдірген, және кейбір жаңа ғалымдар рапсоидтың анықтамасы бойынша, белгілі бір жазбаша мәтінді орындаушы болғанын қабылдады. Рапсоид сөзі б.з.д. 522-443 жылдарда өмір сүрген Пиндар заманында қолданылған, ол оның екі түрлі түсіндірмесін келтірген: «тігілген өлеңді оқушы» және «таяқпен оқушы». Олардың біріншісі этимологиялық тұрғыдан дұрыс, ал екіншісі әншінің қолында таяқ (ῥάβδος rhabdos) ұстауымен байланысты, бұл, Гомер жиналысындағы скипетр сияқты, тыңдауға құқығының немесе «ритмді күшейтуге немесе олардың қимылдарына мән беруге» арналған символы болуы мүмкін. Этимологиялық мағынасы қызықты, себебі ол ауызша баяндаушы ақындардың не істейтініне дәл метафора: олар орындау барысында формулаларды, жолдарды және типтік сахналарды біріктіреді. Пиндар мен басқа авторлардың мәліметтеріне сүйенсек, ауызша эпос б.з.д. V ғасырының басында әлі де тірі және кең таралған дәстүр болған, алайда, кейінгі дәлелдер рапсодтар жазбаша мәтіндерден жұмыс істегенін, ал кейбір жағдайларда заңмен оған мәжбүрленгенін көрсетеді.

Өнер көрсету

Рапсодтар діни мерекелерде жүлде үшін бәсекеге түсіп, жарысқа қатысқандығы және осы практиканың б.з.б. V ғасырға дейін қалыптасқандығы сөзсіз. "Илиада" бойынша, фракиялық әнші Тамирис тіпті Музаларды да әнмен жеңе аламын деп мақтанған. Ол олармен жарысқа түсіп, жеңіліске ұшырады және мақтанғаны үшін ән айту қабілетінен айырылды. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл практика алғаш рет Гесиодтың Эвбеядағы Амфидамасқа арналған жерлеу ойындарында ән орындап, жүлде алғаны туралы айтуынан көрінеді. Ән сайысы Гомердің Аполлонға арналған жырларында және Афродитаға арналған екі жырда айқын бейнеленген. Соңғысы, әрине, Делос пен Делиан жиынына тиесілі Аполлон жырлары сияқты, Кипрдегі Саламис пен Кипр Афродитасының мерекесіне жатады. Рапсодтардың алғашқы тарихи айтылуы Геродоттың "Тарихында" (б.з.б. 440 ж.) кездеседі. Ол Сикионда билеуші Клеистеннің (б.з.б. 600–560 ж.) Гомер поэмалары үшін рапсодтарды қуғандығын айтады, себебі олар Аргос пен аргивтерді дәріптеген. Бұл сипаттама "Илиадаға" өте сәйкес келеді, онда "аргивтер" грек жауынгерлерінің бір атауы; бұл "Тебаидаға" одан да жақсы сәйкес келуі мүмкін, өйткені Аргос осы жырдың бірінші жолында аталған. Оқиға рапсодтардың орындаған жырларының б.з.б. VI ғасырдың басында Пелопоннесте саяси және насихаттау маңызы болғандығын көрсетеді. Афинада б.з.б. 330 жылға қарай, рапсодтардың әрбір Панафинея мерекесінде Гомер жырларын орындауы керек деген заң болған; бұл заңға сөз сөйлеуші Ликург Афинаның даңқы ретінде сілтеме жасайды. Демек, мұндай әдет ерекше болған және оны кім немесе қашан енгізгенін білмейміз, бірақ Платонның "Гиппарх" диалогы (Платонның өзі емес, бірақ б.з.б. IV ғасырға жататын болса керек) оны Гиппархқа, Пейсистраттың ұлына жатқызады. "Гиппарх" заң рапсодтардың бір-бірінен кейін ретпен орындауын талап еткенін, "қазіргідей" дейді. Бұл Диоген Лаэрттың (1.2.57) Солонның жырларды "жетекшілікпен" оқу керек деген заң шығарғаны туралы мәлімдемесінде басқаша айтылады. Көптеген афиналық заңдар ерте заң шығарушыларға тегіс жалған жатқызылған, бірақ төртінші ғасырда Гомер жырлары Панафинеяның міндетті бөлігі болғаны және ретпен оқылғаны анық. Олар бір рапсодқа немесе бір күндік қойылымға тым ұзақ. Сондықтан оларды бөліктерге бөлуге тура келді, әр рапсодқа белгіленген бөлігі тиді (әйтпесе олар сүйікті немесе жүлделі жолдарды таңдаған болар еді). Классикалық Грекиядағы поэзияны ауызша орындау туралы қосымша мәліметтер Гомеридтер (сөзбе-сөз "Гомердің балалары") отбасы, кланы немесе кәсіби бірлестігі туралы сілтемелер түрінде келеді. Олар б.з.б. V және IV ғасырларда болған және Гомерге жатқызылған жырларды орындаған. Пиндар Гомеридтерді рапсодтар деп санайды; басқа көздер бұл жіктемені нақты растамайды.