Жаңа Зеландиядағы Мотутапу аралы: Тарих және табиғат мұражайы

Кіріспе

Жаңа Зеландияның Хаураки шығанағындағы арал, Француз Полинезиясының Моту Тапу аралы.

Мотутапу аралы (әлде Мотутапу деп те аталады) – Жаңа Зеландияның Окленд қаласынан солтүстік-шығысқа қарай орналасқан Хаураки шығанағындағы арал. Арал Хаураки шығанағы теңіз паркінің құрамына кіреді. Оның толық атауы, көбінесе қолданылмайды, – Те Мотутапу а Тайкеху, "Таикехудің қасиетті аралы", ал Тайкеху – Таинуи іви тайпасының ахун (рухани көшбасшысы) болған. "Мотутапу" сөзі "қасиетті" немесе "паналау" деген мағынаны білдіреді және Полинезия мәдениеттерінде әртүрлі аралдарды атау үшін қолданылады. Аралға Окленд қаласынан регулярлы паром қызметтері арқылы жетуге болады.

География

Шамамен 18 000 жыл бұрын соңғы мұздық максимум кезінде теңіз деңгейі қазіргі деңгейден 100 метрден астам төмен болғанда, Мотутапу аралы Солтүстік аралға құрлықпен жалғасқан, айналасында қазіргі Хаураки шығанағы / Тикапа Моана орналасқан кең жағалау жазығы болды. Теңіз деңгейі 7000 жыл бұрын көтеріле бастады, содан кейін Мотутапу Жаңа Зеландияның қалған бөлігінен бөлініп, аралға айналды. Бүгінде арал жасанды құрылыспен, әлдеқайда жас вулканиялық конус – Рангитото аралымен байланысқан. Жанартау пайда болғанға дейін, аралды 100 жылдан астам уақыт бойы маорилер мекендеген. Шамамен 700 жыл бұрын болған жарылыс олардың елді мекендерін жойды, бірақ кейбір тұрғындары вака (каноэ) арқылы апаттан құтылған болуы мүмкін деген деректер бар. Тіркелген көптеген археологиялық орындардың ішінде Сунде (Пухаракеке) деген жерде адам мен иттің іздері қаттыланған күлде сақталған. Бүгінде аралда көршілес Рангитото аралындағыдай орман жоқ, көбінесе шөпті және ылғалды шалғынды алқаптар басым. Аралда ірі ағаштар аз, бірақ Мотутапу қалпына келтіру қоры орманды қайта өсіру жобасын жүзеге асырды. Жоба аралдың әртүрлі бөліктеріне көптеген жергілікті флораны әкелді. 2013 жылдың наурыз айында Мотутапу аралының астында болған 3,1 және 3,9 балдық екі жер сілкінісі Окленд аймағын шайқады. Геологтар жақын маңдағы Рангитото аралында жарылыс болуы мүмкін деген қауіпті жойды, олардың себебі – вулкандық белсенділік емес, геологиялық жарылымдар екенін айтты.

Тарих

Мотутапудың ішінде Жаңа Зеландияның дерлік барлық қоныстану тарихы қамтылған. Ол Полинезиялықтардың және кейіннен Окленд аймағында еуропалықтардың қоныстанған ең алғашқы жерлерінің бірі болды. Мотутапуға алғашқы қоныстануға қатысты ең ерте деректер шамамен 1400 жылы Рангитото жанартауының атқылауынан бұрынғы кезеңге жатады. Жанартаудың атқылауы Мотутапуды күлге көміп, кең ауқымдағы орманды жойды, бірақ сонымен қатар бау-бақша шаруашылығына жарамды топырақтарды да жасады. Күлдің астындағы археологиялық зерттеулер жанартаудың атқылауы орман құстарын аулаудан теңіз шаруашылығы мен егіншілікке көшуге себеп болғанын көрсетеді. Кейінірек археологтар көптеген кумара шұңқырларын тапты. 1960 жылдан бері аралда жүргізілген археологиялық зерттеулер аралда ац (токи) жасау үшін аймақ ретінде пайдаланылғанын, олар үшін аралда табылған сұр тас қолданылғанын көрсетті. Жанартаудың атқылауынан кейін Мотутапуға Арава және Таинуи каноэлары келгені хабарланды, содан кейін Тайнуи ата-бабалары, яғни Нгаи Тай ки Тамаки аралға қоныстанды. Аралдың дәстүрлі атауы – Те Моту Тапу а Тайкеху ("Таикехудің қасиетті аралы") – Таинуи каноэсінің тохунгасына сілтеме жасайды. Нгаи Тай сол кезден бастап, арал басқа топтар тарапынан шабуылға ұшырамағанша, иелік ету құқығын сақтап келді. Арава тегінен шыққан Нгати Хуаререлер жаулап алу құқығымен кака (туған жерлік попугай) құсын аулау құқығын алды, ал 18-шы ғасырдан бастап Вайхеке аралындағы Нгати Паоа тайпасымен өзара балық аулау құқықтары туралы келіссөздер жүргізілді. 1820 жылдары Хаураки шығанағындағы көптеген аралдар, соның ішінде Мотутапу, Хонги Хика мен мылтықпен қаруланған Нгапухи тайпасының қауіп-қатеріне байланысты эвакуацияланды. Хаураки тайпаларының көпшілігі оңтүстікке шегінді, ал Нгаи Тай Маунтаутариде паналады. Кейде шығанақтың бұрынғы аумақтарына қайта оралатын, бірақ кейде жағымсыз салдарға ұшыраған, мысалы, Мотутапудағы балықшылар тобына Нгапухи шабуыл жасап, бірнеше адам қаза тапты. 1836 жылдан бастап эвакуацияланған аумақтардың көпшілігі қайта қоныстанды, ал Нгаи Тай аралдың солтүстік бөлігі 1840 жылы Том Максвеллге сатылғанға дейін Мотутапуда қалды. 1840 жылдардан бастап арал мал шаруашылығымен айналысатын ферма ретінде пайдаланылды, ал Ему шығанағы мен Үй шығанағы маңында шаруашылық қоныстары орналасқан. 1840 жылдан 1845 жылға дейін солтүстік бөлігі Джеймс Монкурға жалға берілді. Оңтүстік бөлігін 1845 жылы Уильямсон мен Краммер сатып алды, бірақ кейіннен 1857 жылы саясаткер Роберт Грэмге берілді, содан бері арал саяхат орнына айналды. 1936 жылдың мамыр айында батареяға дейін жолдар салынды, ал батарея мен бақылау бекеті 1937 жылдың маусымына дейін аяқталды, 1938 жылдың тамызының соңында қару орнатылды және 1937 жылы Әкімшілік шығанағында уақытша лагерь құрылды. 1939 жылдың қыркүйегінде соғыс басталды және аралдағы әскери қызметкерлердің саны 10-нан 200-ге дейін өсті, бұл Әкімшілік шығанағында және бақылау бекеттерінде қосымша ғимараттар салуды талап етті. 1941-1942 жылдары жоспарлау бөлмелері салынды, ал Билли Гоат нүктесіне іздеу шамдары орнатылды. АҚШ әскери-теңіз күштері Оклендті Тынық мұхитына қарайтын бағыттық нүкте ретінде пайдалануды жоспарлады, бұл терең су кемежайларын салуға және 1942 және 1943 жылдар аралығында 50 оқ-дәрі қоймасын салуға әкелді. Соғыс 1945 жылы аяқталды, ал бес жыл ішінде кешеннің барлығы тастап кетілді. 1992 жылы Табиғатты қорғау департаменті аралды 2040 жылға қарай жергілікті өсімдіктермен қайта қалпына келтіру мақсатында ұзақ мерзімді қалпына келтіру бағдарламасын бастады. Па қоныстары жағалаудың оңай қорғалатын бөліктерінде көптеп кездеседі, бірақ қорғаныс мүресіз қоршалған жердің ауданы ашық қоныстардың ауданымен салыстырғанда шағын болғандықтан, Дэвидсон кейбір ашық қоныстар мүресіз қоршалған болуы мүмкін деген тұжырымға келді. Мотутапудағы қоныстану, әрине, «бейбіт уақыттағы егіншілікке негізделген өмір салты, форттар салуға және пайдалануға әкелетін стрестің эпизодтарымен» сипатталады. Құрал жасау үшін пайдаланылған тас көздері негізінен Мотутапу мен жақын маңдағы Мотуихеде табылған жергілікті сұр тастар, бірақ Ұлы Барьер мен Нортлендтен келген обсидиандар, сондай-ақ Тахангадан келген Нельсон аргиллиттері мен базальттары да болды. Құрал-саймандар өндіруде қолданылатын жергілікті тастар арасында балға тастары мен құмтас ұнтақтауға арналған жаспир тастары бар. XIX ғасырдағы шаруашылықпен байланысты үш негізгі аймақ бар, оларға байланысты қалған егістер де бар. Үй шығанағында үйлер, егістіктер, теңіз қабырғасы және қабірлер сақталған. Ему шығанағында төрт жеке ғимарат тобының негіздері, қалған егістіктер және аралдың биік нүктелерінде оқшауланған Норфолк шыршалары бар. Қалған шаруашылық қонысы орналасқан Station Bay-де әлі археологиялық қалдықтар табылған жоқ. Мотутапудағы әскери құрылыстарға екінші дүниежүзілік соғыс кезеңінен қалған, жақсы сақталған ландшафт кіреді: үш қару ұясы бар 6 дюймдік қару орналымы, жер асты қоймалары, баспаналар мен қоймалар; батарея бақылау бекеті, қозғалтқыш және радар бөлмелері; Emu бақылау бекеті және суастына қарсы қорғаныс үшін қозғалтқыш бөлмесі; миниатюралық диапазон, жоспарлау және генератор бөлмелері бар жер деңгейіндегі жоспарлау кешені; қолдаушы бөлмелер, радио, жоспарлау генераторы, батарея және жанармай бөлмелері бар жер асты жоспарлау кешені, сондай-ақ кіру тоннельдері мен дәліздер; іздеу шамдарының орналасқан жерлері мен басқару станциясы; Әкімшілік шығанағындағы және батареядағы әскери лагерьлер, сондай-ақ себептік жолдан солтүстікке қарай орналасқан АҚШ әскери-теңіз күштерінің қоймалары және Үй шығанағындағы қойма, сондай-ақ батареяны коммандо шабуылынан қорғау үшін көптеген пулемет ұялары. Ландшафтқа сонымен қатар бірнеше жолдар, кемежайлар және карьерлер кіреді.

Motutapu has an occupation history that encompasses virtually the full span of New Zealand settlement. It was one of the earliest places inhabited both by Polynesians, and later by Europeans in the Auckland region. The earliest evidence for occupation of Motutapu dates to before the eruption of Rangitoto in c. AD 1400. The eruption smothered Motutapu in ash and caused widespread deforestation, but also produced friable soils suitable for gardening. Archaeological deposits bracketing the ash suggest the eruption prompted a shift from broad spectrum hunting of forest birds to intensive marine exploitation and horticulture. Numerous kumara pits were later found by archeologists. Archaeological surveys of the island undertaken since the 1960s have shown that the island was used as an area to manufacture adze (toki) between AD1400 and AD1500, using the greywacke found on the island. Following the eruption Motutapu is reported to have been visited by both the Arawa and Tainui canoes and was subsequently settled by the Tainui ancestors of the Ngāi Tai ki Tāmaki. The island's traditional. Te Motu Tapu a Taikehu ("The Sacred island of Taikehu"), is a reference to a tohunga of the Tainui canoe. Ngāi Tai maintained rights of occupation from that time until its eventual sale with only minor incursions from other groups. The Ngāti Huarere of Arawa descent claimed bird snaring rights over the kākā (native parrot) by right of conquest, and from the 18th century reciprocal fishing rights were negotiated with Ngāti Pāoa on Waiheke Island. In the 1820s many of the islands in the Hauraki Gulf, including Motutapu, were evacuated in response to the threat of Hongi Hika and the Ngāpuhi armed with muskets. Many of the Hauraki tribes retreated south, and the Ngāi Tai are said to have taken refuge at Maungatautari. Occasional ventures were made back to former territories in the gulf, sometimes not without consequence, as with when a local fishing party was attacked at Motutapu by Ngapuhi with several casualties. From 1836 many of the evacuated territories were resettled, and the Ngai Tai remained on Motutapu until the northern part of the island was sold to Tom Maxwell in 1840. Since the 1840s, the island has been worked as a pastoral farm, with farming settlements centred around Emu Bay and Home Bay. From 1840 to 1845 the northern end was leased out to James Moncur. The southern end was purchased by Williamson and Crummer in 1845, but subsequently granted to politician Robert Graham in 1857, with the island increasingly becoming a trip destination – Home Bay Wharf hosted such attractions as whale boat racing, greased pig chasing and hunting. In May 1936 roads to battery had been formed, and the battery and observation post completed by June 1937, guns mounted by end of August 1938, and a temporary camp established at Administration Bay in 1937. War broke out in September 1939 and the military population on the island went from 10 to 200, requiring the construction of additional buildings at Administration Bay and at the observation posts. Plotting rooms were constructed in 1941–42, and searchlights installed at Billy Goat point. The US Navy intended to use Auckland as a staging point into the Pacific and this led to the construction of deepwater wharfing facilities, and the construction of 50 ammunition magazines between 1942 and 1943. The war ended in 1945, and within five years the entire complex had been abandoned. The Department of Conservation began a long term restoration programme on the island in 1992,aiming to revegetate the island with native species by the 2040s. Pā sites are present on most of the easily defendable coastal headlands, although the relatively small amount of habitable land enclosed within defensive earthworks compared to area of occupied open settlements leads Davidson to conclude some of the open settlements may have been palisaded without earthwork defences, and that settlement on Motutapu was most likely a “peace time horticultural based occupation, with periodic episodes of stress leading to fort construction and use”. Stone sources exploited for tool manufacture were largely the local greywacke found on Motutapu and nearby Motuihe, but included obsidians from Great Barrier and Northland, as well as Nelson argillites and basalts from Tahanga. Other locally sourced rock used in tool production included jaspers for hammerstones and sandstone grinders. There are three main areas associated with the 19th century farming, and these include associated remnant plantings. Home Bay retains homestead, plantings, seawall, and graves. Emu Bay has the foundations of four separate groups of buildings, remnant plantings and isolated Norfolk pines on high points of the island. No archaeological remains have yet been located at Station Bay where the remaining farm settlement is known to have been located. The military structures on Motutapu comprise a largely intact World War II landscape including: the main 6 inch gun emplacement with three gun pits, underground magazines, shelters and stores; the battery observation post, engine and radar rooms; the Emu observation post and engine room for the anti submarine defences; the ground level plotting complex with miniature range, plotting and generator rooms; the underground plotting complex with command exchange, radio, plotting generator, battery and fuel rooms, as well as access tunnels and corridors; the search light emplacements and directing station; personnel camps at Administration Bay and the battery; the US Navy magazines north of the causeway and store at Home Bay, and numerous pillboxes to protect the battery from a commando assault. The landscape also includes a number of roads, wharves and quarries.

Экологиялық қалпына келтіру

19 ғасырдың ортасына қарай аралдың табиғи өсімдіктері жанартаудың атқылауы, одан кейінгі қоныстану және маорилер мен еуропалықтардың зиянды жәндіктер мен қоректілерді әкелуі салдарынан дерлік толығымен жойылды. 2011 жылдың тамызында Рангитото және Мотутапу аралдары зиянды жәндіктерден таза деп жарияланды. Осыдан кейін тахаке, седелка және Солтүстік аралдың қоңыр киуісі сияқты Жаңа Зеландияның бірнеше туа бітіміне жататын түрлері Мотутапуға көшірілді. Бұл жұмысты Мотутапу қалпына келтіру қоры қадағалайды, мақсаты – аралдың табиғи және мәдени мұрасын қалпына келтіру, тарихи Рид үйін жаңартудан бастап орманды қайта отырғызуға және батпақты жерлерді қалпына келтіруге дейін. Оливер Де Шюттер 57 елдегі 37 миллион гектар жерді қамтыған 286 жаңағы ауыл шаруашылығы жобаларын қарап шықты. Баяндамасында бұл тәсілдің климаттың қатаң өзгерістеріне төзімдірек екенін, сонымен қатар мұнай және мұнайға негізделген пестицидтер мен тыңайтқыштарды қолдануды едәуір азайтатынын айтты. Сондай-ақ, топырақтың денсаулығын жақсарту әдістерін қабылдау азық-түлік өндірісін 150%-ға арттырғаны анықталды. Бұл Жаңа Зеландия фермерлерінен алынған нақты деректермен сәйкес келеді.

Қосымша көздер

Дэвидсон, Дж. М. 1978а. Мотутапу аралының ежелгі тарихы, Жаңа Зеландия: өзгеріп жатқан ландшафтта полинезиялықтардың бес ғасырлық қоныстануы, POLYNESIAN SOCIETY журналы, 87(4):327–337. Дэвидсон, Дж. М. 1981. Полинезиялық негіздер, Оливер, В. Х. және Б. Р. Уильямс (ред.) Жаңа Зеландияның Оксфорд тарихы, 3–27 бб. Дэвидсон, Дж. М. 1982. «Окленд» Прикетт, Н. (ред.) Жаңа Зеландия археологиясындағы алғашқы мың жыл: аймақтық көзқарастар. Жаңа Зеландия археологиялық қауымдастығының 13-монографиясы. Dunmore Press, Палмерстон Норт, 28–48 бб. Костер, Дж., Спринг Райс, У. 1984. Мотутапу және Рангитотодағы тарих, археология және нысандарды басқару. ЖАРЫЯЛАНБАҒАН ЕСЕП, Жер және зерттеулер департаменті, Окленд. Жер және зерттеулер департаменті, Окленд. Дейв Пирсон Архитекторлар 1997. Мотутапу аралының әскери нысандары: сақтау жоспары. Мотутапу аралын қалпына келтіру қоры үшін дайындалған есеп. Дейв Пирсон Архитекторлар, Окленд.