Кіріспе
Гавайидің Кеалакекуа шығанағы – Гавай аралының Кона жағалауында, Каилуа Конадан оңтүстікке қарай 12 миль (19 км) жерде орналасқан тарихы бай және маңызды жер. Мың жылдан астам бұрын қоныстанған бұл аймақта көптеген археологиялық және тарихи ескерткіштер бар, мысалы, діни ғибадатханалар (heiaus), сондай-ақ Гавай аралдарына жеткен алғашқы еуропалық – капитан Джеймс Кук қаза тапқан орын да осы жерде. 1973 жылы ол Гавай аралындағы тарихи орындардың ұлттық тізіліміне Кеалакекуа шығанағының тарихи ауданы ретінде енгізілді. Шығанақ теңіз жануарларын қорғау аймағы болып табылады және каякпен жүзуге, сквабалық суға түсуге және снорхелингке танымал орын.
Kealakekua Bay is located on the Kona coast of the island of Hawaii about 12 mile (19 km) south of Kailua Kona. Settled over a thousand years ago, the surrounding area contains many archeological and historical sites such as religious temples (heiaus) and also includes the spot where the first documented European to reach the Hawaiian islands, Captain James Cook, was killed. It was listed in the National Register of Historic Places listings on the island of Hawaii in 1973 as the Kealakekua Bay Historical District. The bay is a marine life conservation district, a popular destination for kayaking, scuba diving, and snorkeling.
Ежелгі тарих
Кеалакекуа шығанағындағы қоныстың ұзақ тарихы бар. Хикиау Хейау – ежелгі Гавайидің луакини ғибадатханасы, ол шығанақтың оңтүстік жағында орналасқан. Кук үлкен платформаның биіктігі 5 метр, ұзындығы 76 метр, ені 30 метр шамасында екенін жазған. Шығанаққа қарайтын Ка пали покоа Мануахи деп аталатын тік жар бетінде Гавайи патшаларының және олармен бірге жерленген серіктерінің, сондай-ақ жерлеу заттары орналасқан. Жардың солтүстік-батыс бөлігі Капали капу о Кеуа деп аталады. Бұл атау Кеуа Нуиді құрметтеп, "Кеуаның қасиетті жартастары" деген мағынаны білдіреді. Ол кейде "патшалардың әкесі" деп аталған, себебі көптеген билеушілер оның ұрпақтары болған. Жарға жол табу қиын болғандықтан, нақты жерлеу орындары құпия сақталған. Қауалоа ауылы ежелгі заманда шығанақтың солтүстік жағында орналасқан, онда Пухина О Лоно Хейау және бірнеше патшалық резиденциялар салынған. Ауылдың атауы "алыс Кава" дегенді білдіреді, бұл діни обрядтарда қолданылатын дәрілік өсімдік. Шығанақтың атауы гавай тіліндегі "ке ала ке куа" сөзінен шыққан, ол "құдайдың жолы" дегенді білдіреді. Бұл аймақ кең Махахики тойларының орталығы болған.
Капитан Кук пен Каланиопуу
Испаниялық немесе голландиялық теңізшілер бұл жерге әлдеқайда ертерек келген болуы мүмкін деген теориялар бар, бірақ бұл жерге келген алғашқы еуропалық капитан Джеймс Кук болды. Ол және оның командалары «Резолюция» мен «Дискавери» кемелерінде 1779 жылдың 17 қаңтарында таңертең Кеалакекуа шығанағын көрді. Оның бағалауынша, екі ауылда бірнеше мың адам, ал айналасында тағы да мыңдаған адам тұрды. 28 қаңтарда ол аралдарда алғашқы христиан қызметін өткізді, бұл кеме экипажының мүшесінің жерлеу рәсіміне қатысты. Камехамеха аралдың батыс және солтүстік жақтарын бақылауға алды, бірақ Кеоуа қашып кетті. Камехамеханың билігін толыққанды нығайтуға он жылдан астам уақыт кетті. 1786 жылы теңіз терісі саудагерлері Натаниел Портлок пен капитан Джордж Диксон басқаратын «Король Джордж саунды» компаниясының сауда кемелері портына кірді, бірақ жағаға шығудан аулақ болды. Олар Кук өлтірілген кезде оның саяхатында болған. 1788 жылдың желтоқсан айында Уильям Дугластың басқаруымен «Ифигения» кемесі Қытайға сапар шеккен басшы Каианамен бірге келді. Осы кезде алғашқы американдық кеме капитан Джон Кендрик басқаратын «Леди Вашингтон» болды. Екі теңізші, Парсон Хоуэлл мен Джеймс Бойд, кемеден шығып (1790 жылы немесе ол 1793 жылы қайтып келгенде) аралда қалды. 1791 жылы испан саяхатшысы Мануэль Кимпер «Принцесса Рояль» кемесімен келді. Ол Кеалакекуа шығанағына кірмей, кемеге тірелуге тырыспады, бірақ саудаға қызығушылық танытқан каноэдегі бірнеше адаммен кездесті. Басты талап – атыс қаруы болды, оған Ванкувер қарсылық көрсетті. Олардың бірі – кейін Камехамехаға қарсы шыққан басшы Каиана еді. Ванкувер Каиананың кемелерін басып алуға тырысатынын сезді, сондықтан оны артта қалдырып, жағалау бойымен жолға шықты. Ол жерде ол ағылшын тілінде өзін «Джек» деп таныстырған және тері сауда кемесімен Америкаға саяхаттағанын айтқан гавайилік адаммен кездесті. Осылайша Ванкувер Кеаумоку Папаиахиахимен танысты, ол Камехамеха (оның күйеу баласы) туралы жақсы пікір қалыптастырды. Ол қысқы маусымын Оахуда өткізді. Ванкувер экспедициясын жалғастыру үшін басқа аралдарға барғаннан кейін 1793 жылдың наурыз айында кетіп, 1794 жылдың 13 қаңтарында қайта оралды. Ол Камехамеха мен басқа аралдар арасында бітімге келуді үміттенеді. Оның алғашқы қадамы – Камехамеханы патшайым Каахуманумен татуластыру болды. Ол Калифорниядан ірі қара мен қойларды әкелді және бір жыл бұрын кеткен сиырдың бозаны туғанын анықтады. Мал жабайылап, ақырында зиянкес айналды. Оларды бақылауға алу үшін «гавайи ковбойлары» деп аталатын паниоло шақырылды. Кеме шеберлері гавайиліктерге және британдық кеңесшілерге еуропалық үлгідегі 11 метрлік кемені қалай салу керектігін үйретті, оны «Британия» деп атады. 1794 жылдың 25 ақпанында Ванкувер аралдың түкпір-түкпірінен келген басшыларды кемесіне шақырып, келісімшарт жасасты. Бұл келісім кейде Гавайиді Ұлыбританияға «тапсыру» деп сипатталғанмен, британ парламенті оны ратификацияламады. Киі ағашынан жасалған мүсіндер өртеліп, ғибадатханалар қирады. 1824 жылы Каавалоада гавайилік миссионерлер шағын христиан шіркеуін салдырды, ал 1820 жылдардың соңында тар жол есек арбасы жүретіндей кеңейтілді, бірақ халық саны көбінесе әкелінген ауруларға байланысты азайды және адамдар басқа аймақтарға көшті. 1825 жылы адмирал лорд Байрон (танымал ақынның туысы) кемеде Кукқа ескерткіш орнатып, көптеген ескі, қасиетті артефакттарды алып кетті. Мұнда соңғы патшалар – «ұлттық оратор» деп аталатын биік басшы Найхе және оның әйелі Хафиза Капиолани, христиан дінін қабылдады. 1829 жылы ол ғибадатханалардың қирауы оның ата-бабаларының сүйектерін де арамдағанын көріп, қатты қайғырды. Ол ескі басшылардың сүйектерін алып, Пали Капу О Кеоуа жартастарына жасырып, соңғы ғибадатхананы жоюға бұйрық берді. Кейіннен сүйектер 1858 жылы король Камехамеха IV басшылығымен Гавайи корольдік кесеніне көшірілді. 1839 жылы шығанақтың оңтүстігінде үлкен тас шіркеу салынды. Ол қирап, 1852 жылы Кахиколу шіркеуі деп аталатын кіші ғимарат салынды. Бұл да қирады, бірақ қайтадан салынды. 1894 жылы шығанақтың оңтүстігіндегі, қазіргі Напоопоо деп аталатын ауылда кемежай салынды. 20 ғасырдың басында, таулық аймақтарда кона кофе кең таралған кезде, бір пароход жерге қонды. Бұл Кук қай жерде қайтыс болғанын көрсетеді. Кук ескерткішіне жолмен жету мүмкін емес; бұл шалғай жерге тек сумен немесе бір сағаттық тік жолмен жетуге болады. Көптеген келушілер каяктерді жалға алып, шығанақтың оңтүстік жағынан шамамен 1,5 шақырым (2 км) қашықтықты жүзіп өтеді. Мемлекеттік сақтау ережелері каяктерге, SUP тақталарына, серфинг тақталарына және дене тақталарына шығанаққа кіруге тыйым салады, егер олар лицензияланған жергілікті оператормен бірге турға қатыспаса. Напоопоодағы кемежайдан Гавайи белдеу жолынан тар жолмен түсуге болады. 1992 жылы «Иники» дауілінен шығанақтың құмды жағалауының көп бөлігі алынып тасталды. Сонымен қатар, Honokōhau порты, Keauhou шығанағы және Kailua кемежайынан кеме саяхаты да қол жетімді. 1877 жылы Мауна-Лоа жанартауының шағын бір күндік жарылысы Кеалакекуа шығанағының ішінде, жағалаудан бір шақырымдай қашықтықта су астында болды. Жағдайды бақылау үшін кемемен келгендер судың тым қозғалғанын және қатып қалған лаваның кейде жүзіп шығатынын хабарлады. Гавайи спиннер дельфиндері, әсіресе таңертең, Кеалакекуа шығанағына жиі келеді. Шығанақ оларға демалуға, тамақтануға және аналық дельфиндер мен олардың балаларына балабақша ретінде қызмет етеді. Тыныш су жағдайлары, кең коралды риф және гүлденген су астындағы өмірдің арқасында Кеалакекуа шығанағы Гавайидегі ең жақсы снорклинг және дайвинг орындарының бірін ұсынады, әсіресе ескерткішке жақын суларда. Шығанақ қорғалатын теңіз ортасы болып табылады, сондықтан келушілер снорклинг жасай алады, бірақ бұл аумақта балық аулауға тыйым салынған. Шығанақтың шамамен айналасы 1967 жылы Мемлекеттік тарихи паркі деп жарияланды және 1973 жылы Ұлттық тарихи орындар тізіміне 73000651 нөмірімен енгізілді. Оңтүстікке қарай тар, бір жолақты жол Пуухонуа о Хонаунау Ұлттық тарихи паркіне жетелейді, онда тарихи орындар көп.
The Cook monument is unreachable by road; this remote location is accessible only by water or an hour long hike along a moderately steep trail. Many visitors have rented kayaks and paddled across the bay, about 1.5 mile (2 km) from its southern end. State conservation regulations prohibit kayaks, stand up paddleboards, surfboards, and bodyboards from entering the bay unless part of a tour with a licensed local operator. The pier at Napoopoo can be accessed down a narrow road off the Hawaii Belt Road. The beach sand was mostly removed by Hurricane Iniki in 1992. Boat tours are also available, leaving from Honokōhau harbor, Keauhou Bay, and the Kailua pier. A short single day eruption of Mauna Loa volcano took place underwater within Kealakekua Bay in 1877, and within a mile of the shoreline; curious onlookers approaching the area in boats reported unusually turbulent water and occasional floating blocks of hardened lava. Hawaiian spinner dolphins frequent Kealakekua Bay, especially in the morning. The bay serves as a place for them to rest and feed, and as a nursery for mothers and their calves. Due to the calm water conditions, extensive coral reef, and thriving underwater life, Kealakekua Bay offers some of the best snorkeling and diving in Hawaii, especially in the shallow waters adjacent to the monument. The bay is a protected marine environment so visitors can snorkel but no fishing is allowed in this area. About around the bay was designated a State Historic Park in 1967, and it was added as a Historic District to the National Register of Historic Places in 1973 as site 73000651. A narrow one lane road to the south leads to Puuhonua o Hōnaunau National Historical Park, which contains more historic sites.
Танымал мәдениетте
Марк Твеннің "Руфинг Ит" романында Кеалакекуа шығанағы және 71-тарауда капитан Куктың қаза табуы туралы айтылады. Артур Кларктың "Рамамен кездесу" кітабында Кеалакекуа шығанағы ғарыш саяхаты кемесі "Эндевор" командирі Билл Нортонның барған жері ретінде еске алынады. 1933 жылғы "My Little Grass Shack in Kealakekua, Hawaii" әнінде осы шығанақта кездесетін Гавайи штатының балығы – Humuhumunukunukuapuaa (Рифтік триггербалық) туралы сөз болады.