Кіріспе

Румын православиелік патриарх және премьер-министр Мирон Кристеа (; Элие Кристеаның монах аты; 20 шілде 1868 – 6 наурыз 1939) шаруа отбасында дүниеге келді, 1879–1883 жылдары Бистрицадағы саксондық евангелистік гимназияда, 1883–1887 жылдары Нэсаудтағы грек-католик лицейінде, 1887–1890 жылдары Сибиу православиелік семинариясында оқыды. Содан кейін 1890–1891 жылдары Ораштиядағы румын православиелік мектебінде мұғалім және директор болып жұмыс істеді. Кристеа 1891–1895 жылдары Будапешт университетінде философия және заманауи филологияны оқыды, онда 1895 жылы докторлық диссертациясын қорғады – диссертациясы Михай Эминескудың өмірі мен шығармаларына арналған (мажар тілінде). 1919 жылы архиепископ болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында, 1918 жылдың 18 қазанында Трансильвания мен Румынияның бірігуі үшін күрескен Орталық Ұлттық Румын Орталық Кеңесі құрылды. 21 қарашада Кристеа, Карансебес архиепископы ретінде ұйымға қосылып, оны Трансильваниядағы румын ұлтының жалғыз басқарушы органы деп мойындады. 1 желтоқсанда ол (Василе Голдиш, Иулиу Хоссу және Александру Вайда Воеводпен бірге) Румыния мен Трансильванияның бірігуін талап еткен Австро-Венгрия румындық делегациясының құрамында болды. 1919 жылдың 28 мамырында Румынияның королі мен үкіметі Майкл Батырдың қабіріне, Тыргу-Муреш қаласына барды, ал епископ Кристеа естелік қызметін өткізіп, ұлттық сөз сөйледі, онда король Фердинанд I мен Майкл Батырдың арасындағы параллельді көрсетіп, корольді Тырдада тоқтамай, Тиса өзеніне дейін жорық жалғастыруға шақырды.

Румынияның премьер-министрі

1938 жылғы 10 ақпанда, темір гвардияның күшейіп келе жатқан ықпалына қарсы саяси біртіктікке ұмтылып, Кароль премьер-министр Октавиан Гоганың үкіметін қызметтен босатып, төтенше жағдай режимін енгізді. Ол конституцияны тоқтатты, барлық саяси белсенділікті тоқтатты және жарлықтармен билік жүргізді. Кристеа 1938 жылғы 11 ақпанда премьер-министр болып тағайындалды. Ол жеті бұрынғы премьер-министрді және Кодрянудың темір гвардиясы мен Гоганың Лансьерилерінен басқа барлық ірі партиялардың өкілдерін қамтитын үкіметке жетекшілік етті, олардың арасында зор қақтығыстар болған еді. Time журналы оны Кароль II-нің «қуыршақ премьері» деп сипаттады, ал тарихшы Джозеф Ротшильд Кристея үкіметіндегі билікті Кристеяның вице-премьері Арманд Калинеску ұстағандығын айтты. Өзінің іс-шарасында Кристеа либералдық плюрализмді сынап, «29 сайлаушы басы бар монстр жойылды» (құрылысы тыйым салынатын 29 саяси партияны атап) деді және король құтқарушы болады деп мәлімдеді. Жаңа үкімет Гоганың билігі тұсындағы антисемиттік зорлық-зомбылықты тоқтатты, бірақ қолданыстағы антисемиттік заңнама өзгертілмеді, өйткені Ничифор Крейниктің нәсілшіл, фашистік идеологиясы Румын православие шіркеуінің әлеуметтік көзқарастарымен және саяси теологиясымен үйлесімді болды. Кристея үкіметінің сыртқы саясаты Ұлыбритания мен Франциямен одақтасуға бағытталды, бұл Гога үкіметі қолдаған Берлин-Рим осімен достықтан алыс болды. Кристея премьер-министр болып тұрған кезеңде енгізген саясатының бірі – протестант азаматтарына қарсы күрес болды, ол 100 отбасыдан аз тұратын кішігірім қауымдарға діни қызмет көрсетуге тыйым салып, нәтижесінде түрлі православие емес христиан діндеріне жататын шамамен 1500 кішкентай шіркеулердегі қызметтерге тыйым салынды. Төрт күннен кейін, 24 ақпанда конституция 99,87% дауыспен мақұлданды, бұл The Manchester Guardian газетінің бір мақаласында дауыс беру құпиясының және ауылдық сайлаушыларға берілген ақпараттың жетіспеуіне байланысты «фарс» деп сипатталды. Жаңа конституция мақұлданғаннан кейін, 30 наурызда Кристеа үкіметі отставкаға кетті. Сол күні ол жаңа үкімет құрды. Жаңа үкімет барлық саяси партияларды тыйым салды, олардың қызметі бұрын тоқтатылған еді. 1938 жылғы наурыз айында темір гвардияның жетекшісі Корнелиу Зелеа Кодряну хат арқылы Кароль II-ді қолдаған саясаткерлерге, соның ішінде премьер-министр Кристеа мен оның үкімет мүшелеріне шабуыл жасады. Кодряну Николае Йоргаға қаралағандығы үшін тұтқындалып, «қашуға тырысқанда» қаза тапты. 1939 жылғы 1 қаңтарда Кристея үкіметі Патша сарайына униформа киіп келді. Олар Карольмен кездескенде Кристеа мен министрлер оны фашистік сәлеммен қарсы алды.

Денсаулығының нашарлауы және өлім

1939 жылдың қаңтар айында денсаулығы нашарлап, екі рет жүрек талмасына ұшырады, сол себепті дәрігерлер оған бірнеше ай бойы жылы жағдайда болуды кеңес берді, Румынияның суық қысын болдырмау үшін. 1939 жылдың 24 ақпанында Кристеа Францияның Канн қаласына келді, бірақ Ницца теміржол станциясында немере қызын күтіп отырғанда пневмонияға шалдықты. Ол Каннда ем қабылдады, бірақ екі аптадан кейін, 6 наурызда, жүрек ауруы асқынған бронхопневмониядан қайтыс болды. Бір аптадан соң, 14 наурызда Бухарест қаласында жерлеу рәсімі өтті, Кристеа Патриарх соборында жерленді.

Басқа христиан конфессияларына

Ол Үлкен Румыниядағы православие шіркеуінің басшысы болған кезде, көпұлтты және көпдінді мемлекет болғандықтан, Кристеа этникалық азшылықтардың, сондай-ақ грек-католиктік және еврейлер сияқты православиелік емес сенімдерге жататын румындардың, Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі Румынияда православие шіркеуінің ерекше статусына қарсы шығуы мүмкін деп қорқыды. Кристея Ватиканмен конкордатқа қатысты қарсы болды, ал Румын православие шіркеуі оған қарсы мәлімдеме жасап, "шарт елдің мүддесі мен мемлекеттің егемендігін шетелдік билікке бағындырады" деді. Румын Сенаты оны 1929 жылғы 26 мамырда ратификациялады, ал Кристея регенттік мүшесі ретінде оған қол қоюға мәжбүр болды. Кристея Грегориан күнтізбесіне көшу сияқты реформалар енгізгеннен кейін, Гличерие Тăнасе басқаратын Ескі күнтізбедегі Румын православие шіркеуі көптеген приходтарды православие шіркеуінен бөліп алды және 1936 жылға қарай 40-тан астам шіркеу салды. Алайда, 1935 жылдан кейін Румыния үкіметі православие шіркеуіне қарсылық білдіргендерді басуды бастады, шіркеулер бұзылды, кейбір белсенділер түрмеге қамалды, ал иеромонах Пэмбо және Ескі күнтізбедегі Кукова монастырының бес монахы сияқты бірнеше дін қызметкерлері ұрып-соғылып өлтірілді. Биліктің әрекеттеріне қарсы наразылықтар полиция тарапынан жазалау шараларымен тоқтатылды, ал Ескі күнтізбешілердің басшысы Тăнасе қоздырғыш деп айыпталып, өлім жазасына кесілді.