Салқындау салдарынан туындаған зиян: Құқықтық аспектілер мен даму тарихы

Кіріспе

Абайсызда эмоциялық зиян келтіру (NIED) – даулы сот талабы, ол АҚШ-тың көбінесе барлық штаттарында қолжетімді, бірақ олардың көпшілігінде қатаң шектеулерге және шарттарға ие. Негізгі идея – әр адамның басқа біреуге эмоциялық күйзеліс тудырмау үшін, ақылға қолайлы күтімді пайдалануға заңдық міндеті бар екендігі. Егер бұл міндет орындалмаса және басқа адамға ақылға сыймас түрде эмоциялық ауыртпалық келтірілсе, сол әрекет жасаған адам зардап шеккен тұлғаға ақшалай өтеу төлеуге жауапты болады. Бұл сот талабы қасақана эмоциялық зиян келтіруден өзгеше, себебі зиян келтіру ниетінің болуын дәлелдеудің қажеті жоқ. Яғни, абайсызда келтірілген зиян, егер ол абайсыздық нәтижесі болса, сот талабын қолдау үшін жеткілікті.

Тарих

NIED 19-ғасырдың соңында даму басталды, бірақ өте шектеулі көлемде, яғни талапкерлер кінәлі тұлғаның салдарынан дене жарақаты алған кезде, эмоционалдық зиянды залалдың бір бөлігі ретінде өндіріп алуға мүмкіндік алды. 1908 жылға қарай, АҚШ-тың көптеген өнеркәсіптік штаттары NIED-тің «денеге тигізу» түрін қабылдады. Дегенмен, NIED 20-шы ғасырдың ортасында, Екінші өнеркәсіптік революцияның жаңа машиналары заң жүйесін бұрынғыдан-жақсы көзге көрінбеген күрделі жағдайлармен толтырған кезде, одан да жетілген және даулы түріне дамуына көшті. Соттар талапкерлерге тек өздеріне ғана емес, туыстары сияқты ерекше қарым-қатынаста болған басқа адамдарға кінәлі түрде келтірілген дене жарақатынан туындаған эмоционалдық зиянды өндіріп алуға рұқсат берді. Алғашқы қадам – нақты талапкерге дене жарақатының болуын талап етуді жою болды, бірақ біреуге дене жарақатының болуын сақтап қалу қажеттігін сақтады. 1968 жылы «Диллон против Легг» ісі бойынша Калифорния Жоғарғы соты алғаш рет талапкерге ешқандай дене жарақаты болмаған жағдайда да, тек эмоционалдық зиян үшін өтемақы алуға рұқсат берді, егер талапкер жақын туысының өлімін қашықтықтан көрген және туысының қаза болған «қауіп аймағында» болмаған болса. 2007 жылы Сот тапсырысымен жүргізілген статистикалық зерттеуде Диллон 1940 және 2005 жылдар аралығында Сот жариялаған ең маңызды шешім болып танылды; Диллон кем дегенде жиырма мемлекеттік апелляциялық шешімдерде оң пікірге ие болды және қолданылды, бұл Калифорнияның басқа апелляциялық шешімдерінен көп. Диллоннан кейінгі келесі қадам – басқа адамның болуын міндетті емес ету болды (солайша жарақат кез келген нәрсеге тиюі мүмкін, егер мұндай жарақат қандай да бір адамға эмоционалдық зиян келтіруі мүмкін болса). Мұндай жағдайды қарастырған алғашқы іс – «Родригес против Штат» ісі, онда Гавайи Жоғарғы соты талапкерлер өз үйлеріне кінәлі түрде келтірілген су тасқынынан туындаған эмоционалдық зиянды өндіріп алуға құқылы екенін шешті. Бұл NIED-тің жеке құқықтық бұзушылық ретінде тууы деп есептеледі. Диллоннан кейін он екі жыл өткен соң Калифорния NIED-ті тағы да кеңейтті, егер негізгі дене жарақатының сипаты ең төменгі деңгейде болса (қажетсіз дәрілер мен медициналық тексерулер) және нәтиже болжамды болса (талапкерлердің некесінің бұзылуы, кінәлі тұлғаның жұқпалы ауруды дұрыс диагностикаламауы салдарынан) талапкердің өтемақы алуға құқылы екенін мәлімдеді. 1994 жылы АҚШ Жоғарғы соты NIED-ті алғаш рет федералдық жалпы құқықтың бір бөлігі ретінде мойындады, теміржол қызметкерлері Федералдық жұмыс берушілердің жауапкершілігі туралы заңға сәйкес жұмыс берушілеріне қарсы NIED талаптарын көтеруге құқылы екенін шешті. Алайда, Сот NIED-тің Диллонға дейінгі түрін ғана мойындады, яғни дене жарақаты болмаған жағдайда өтемақы алу үшін талапкер қауіпті аймақта болуы керек еді. 1999 жылы Гавайи NIED-ті одан әрі дамытып, «залалдар тек қана ауыр эмоционалдық зиянға негізделуі мүмкін, тіпті алдын ала дене жарақатының дәлелі болмаса да» деп шешті.

NIED began to develop in the late nineteenth century, but only in a very limited form, in the sense that plaintiffs could recover for consequential emotional distress as a component of damages when a defendant negligently inflicted physical harm upon them. By 1908, most industrial U. S. states had adopted the "physical impact" form of NIED. However, NIED started developing into its more mature and more controversial form in the mid 20th century, as the new machines of the Second Industrial Revolution flooded the legal system with all kinds of previously unimaginable complex factual scenarios. Courts began to allow plaintiffs to recover for emotional distress resulting from negligent physical injuries to not only themselves, but other persons with whom they had a special relationship, like a relative. The first step, then, was to remove the requirement of physical injury to the actual plaintiff while keeping the requirement of physical injury to someone. In the 1968 landmark decision of Dillon v. Legg, the Supreme Court of California was the first court to allow recovery for emotional distress aloneeven in the absence of any physical injury to the plaintiffin the particular situation where the plaintiff simply witnessed the death of a close relative at a distance, and was not within the "zone of danger" where the relative was killed. A 2007 statistical study commissioned by the Court found that Dillon was the most persuasive decision published by the Court between 1940 and 2005; Dillon has been favorably cited and followed by at least twenty reported out of state appellate decisions, more than any other California appellate decision. The next step after Dillon was to make optional the element of another person (so that the injury could be to anything where it would be reasonably foreseeable that such injury would cause some person emotional distress). The first such case was Rodrigues v. State, in which the Supreme Court of Hawaii held that plaintiffs could recover for negligent infliction of emotional distress as a result of negligently caused flood damage to their home. This is generally considered to be the true birth of NIED as a separate tort. Twelve years after Dillon, California expanded NIED again, by holding that a relative could recover even where the underlying physical injury was de minimis (unnecessary medications and medical tests) if the outcome was foreseeable (the breakup of the plaintiffs' marriage as a result of the defendants' negligent and incorrect diagnosis of a sexually transmitted disease). In 1994, the U. S. Supreme Court for the first time recognized NIED as part of federal common law, by holding that railroad workers could pursue NIED claims against their employers under the Federal Employers Liability Act. The Court recognized only the pre Dillon form of NIED, though, in that the plaintiff had to be within a zone of danger to recover in the absence of physical injury. In 1999, Hawaii took NIED even further by expressly holding that "damages may be based solely upon serious emotional distress, even absent proof of a predicate physical injury."