Залал өтеуі: құқықтық анықтама және түрлері

Кіріспе

Залалдың орнын толтыруға арналған құқықтық термин. Ортақ құқық бойынша, залал өтеуі – талапкерге зиянды немесе жарақатты өтеу ретінде төленетін ақшалай сыйлық нысанындағы шара. Осы өтеуді беру үшін талапкер міндеттің бұзылуы болжамды зиянға себеп болғанын көрсетуі керек. Заң бойынша мойындалуы үшін зиян мүлікке келтірілген залал немесе психикалық немесе дене жарақатын қамтуы тиіс; залал өтеуі үшін таза экономикалық зиян көбінесе мойындалмайды. Өтемақылық залал арнайы залалға – табыс жоғалту, мүлікке келтірілген залал және медициналық шығындар сияқты экономикалық зиянға, және жалпы залалға – ауыру-құштарлық, азап және эмоционалдық стресс сияқты экономикалық емес зиянға бөлінеді. Өтемақылық емес, ортақ құқық бойынша залал өтеуі номиналды, елеусіз немесе үлгілік болуы мүмкін.

Тарих

Саксондықтар арасында Саликалық кодексте әрбір адам мен әрбір мүлікке "вергильд" деп аталатын белгілі бір ақшалай құн қойылған. Егер мүлік ұрланса, немесе біреу жарақаттанса немесе қаза болса, кінәлі адам жәбірленушінің отбасына немесе мүлік иесіне өтемақы ретінде вергильд төлеуге міндетті болды.

Тақырыбы

Сотта талапкердің зиянды өтеуді алуы, зиянның жауапкердің заңсыз әрекетінен тікелей туындауы тиіс деген құқықтық қағидаға бағынады. Бұл жақын себеп принципі деп аталады. Бұл принцип барлық өтемақылық зиянды өндіріп алуды реттейді, негізгі талап шарт, зиян келтіру немесе олардың комбинациясына негізделген болса да. Зиян көлемі жауапкердің онымен ақылға қонымды болжауы мүмкін шектеулермен анықталады. Егер жауапкер өз әрекеттерінен біреудің зиян көруін ақылмен болжай алмаса, жауапкершілік тумауы мүмкін. Бұл ереже әдетте қасақана жасалған зиянды әрекеттерге (мысалы, алдауға қатысты) қолданылмайды, сондай-ақ, абайсыздық салдарының мөлшерін анықтауда "Көздеген салдарлар ешқашан тым алыс емес" деген қағида қолданылатын жағдайларда шектеулі қолданылады: "Ешқашан" деген сөз бұл жерде дәл емес, бірақ ол әрекеттің болжауға келмейтін тікелей және табиғи салдарына қатысты қолданылады.

Сарапшылардың айғақтары

Адвокаттарға, талапкерге және/немесе жауапкерге сот-экономикалық сарапшыларды немесе тиісті экономика саласында білімі бар маманды жұмысқа тартып, залалдың мөлшері туралы куәлік беру пайдалы болуы мүмкін. Олар осы жағдайда сарапшы куә ретінде пікір білдіруге шақырылуы мүмкін.

Өтемақылық зиян

Өтемақылық зиян талапкерге басқа адамның міндеттемесін бұзу нәтижесінде келтірілген шығын, жарақат немесе зиянды өтеу үшін төленеді. Мысалы, азаматтық құқық бойынша қателік туралы талапта өтемақы төленуі мүмкін. Күтілетін зиян шарттық құқықта бұзу болмаған жағдайда зардап шеккен тараптың болатын жағдайына келтіру үшін қолданылады. Өтемақылық зиянды арнайы зиян мен жалпы зиянға бөлуге болады.

Залалдың мөлшері (өлшемі)

Залалдарды өтеу бойынша жауапкершілік талапкердің, ықтималдық тепе-теңдігі бойынша, жауапкердің заңсыз әрекеті талапкерге нақты зиян, шығын немесе залал келтіргенін дәлелдеген кезде туындайды. Осы шектің толуымен, талапкерге осы шығынның немесе залалдың орнын толтыру үшін белгілі бір сомада өтемақы алуға құқық бар. Өтемақысыз қалдыру мүмкін емес. Сот, содан кейін, жауапкердің зиянды әрекеттеріне байланысты өтемақы мөлшерін бағалауы керек. Залалдарды өтеу көлемі әдетте "бағасының жоғалуы" негізінде, сондай-ақ күтілетін шығын немесе "экономикалық шығын" ретінде есептеледі. Бұл ұғым "алынғанның құны мен оның көрсетілген құны" арасындағы айырмашылықты көрсетеді. Залалдарды өтеу әдетте заңсыз әрекет жасалған күні есептеледі, бірақ Англия мен Уэльсте Пеллинг судьясы әділеттік талап егер басқа күні залалды есептеу қажет болса, бұл жағдайдың басқаша болатынын атап өтті. *Murfin v Ford Campbell* ісінде компания акцияларын несиелік вексельдерге айырбастау туралы келісім жасалды, оларды тиісті есептік жылдары белгілі бір пайда деңгейіне жеткен жағдайда ғана өтеуге болады. Деңгейге жетілмегендіктен, несиелік вексельдер өтеуге жарамсыз болды, бірақ кеңесшілердің келісімшартты бұзған күні бұл белгілі болмады, тек несиелік вексельдердің номиналды құны ғана белгілі болды. Соның салдарынан, бұл жағдайда бағалауды пайда деңгейі белгілі болғаннан кейін ғана жүргізуге болады деген қорытындыға келді. Өз шешімінде Пеллинг сондай-ақ *Smith New Court Securities Ltd v Scrimgeour Vickers (Asset Management) Ltd* ісін атады, онда жалғасқан қате ақпарат беру залалды бағалаудың тиісті күніне әсер етті.

Арнайы зиян

Арнайы зиян талапкерге оның нақты есептеуге болатын ақшалай шығындарын өтеуге арналған. Мысалы, қосымша шығындар, зақымдалған мүлікті жөндеу немесе ауыстыру, жоғалған табыс (өткенге және болашаққа қатысты), алмастырылмайтын заттардың жоғалуы, қосымша тұрмыстық шығындар және т.б. Олар жеке және коммерциялық дауларда кездеседі. Арнайы зиянға тікелей шығындар (мысалы, талапкердің зиянды азайтуға жұмсаған сомасы) және бизнестегі пайданың жоғалуынан туындайтын жанама немесе экономикалық шығындар кіруі мүмкін. Деликтің (заңбұзушылықтың) салдарынан келтірілген зиянды өтеу, әдетте талапкерді зиянды іс болмаған жағдайда болатын жағдайға келтіру үшін тағайындалады. Шарттың бұзылуы үшін өтемақы талапкерді шарт бұзылмаған жағдайда болатын жағдайға келтіру үшін беріледі. Бұл көбінесе зиянның мөлшерінің өзгеше болуына әкелуі мүмкін. Егер талапты шарт немесе деликт бойынша қоюға мүмкіндік болса, қайсысының жақсы нәтиже беретінін білу қажет. Егер мәміле "тиімді келісім" болса, шарт талапкер үшін жақсы нәтиже береді. Мысалы, Нил Мэриге көне Rolex сағатын 100 фунт стерлингке сатуға келіседі. Шындығында сағат жалған және құны 50 фунт стерлинг. Егер ол нағыз көне Rolex болса, құны 500 фунт стерлинг болар еді. Нил шартты бұзған және оған сотқа шағымдануға болады. Шарт бойынша Мэри 500 фунт стерлингке лайық затқа ие болуға құқылы, бірақ оның барлығы 50 фунт стерлингке ғана бағалы. Оның зияны 450 фунт стерлинг. Сондай-ақ, Нил Мэриді жалған мәлімдеме арқылы шартқа келісуге итермеледі (деликт). Егер Мэри деликт бойынша сотқа шағымданса, ол оны жалған мәлімдеме жасалмағандағы жағдайға қайтаратын зиянды өтеуді талап етеді. Ол сағаттың жалған екенін білгенде шартқа қол қоймас еді және 100 фунт стерлингін қайтаруға құқылы. Осылайша, оның деликт бойынша зияны 100 фунт стерлинг. (Дегенмен, ол сағатты қайтаруға тиіс, әйтпесе оның зияны 50 фунт стерлинг болады.) Егер мәміле "тиімсіз келісім" болса, деликт талапкер үшін жақсы нәтиже береді. Жоғарыдағы мысалда Мэри сағат үшін 750 фунт стерлинг төлеп, артық төлеген болса, шарт бойынша оның зияны әлі де 450 фунт стерлинг (ол сатып алуға келісім жасаған затты алуға) болады, бірақ деликт бойынша зиян 700 фунт стерлинг. Себебі, деликт бойынша зиян оны зиянды іс болмағандағы жағдайға жеткізеді және оның төлеген ақшасын қайтару (750 фунт стерлинг) мен ол нақты алғанның құнын (50 фунт стерлинг) есептеу арқылы анықталады.

Special damages compensate the claimant for the quantifiable monetary losses he has suffered. For example, extra costs, repair or replacement of damaged property, lost earnings (both historically and in the future), loss of irreplaceable items, additional domestic costs, and so on. They are seen in both personal and commercial actions. Special damages can include direct losses (such as amounts the claimant had to spend to try to mitigate damages) and consequential or economic losses resulting from lost profits in a business. Damages in tort are awarded generally to place the claimant in the position in which he would have been had the tort not taken place. Damages for breach of contract are generally awarded to place the claimant in the position in which he would have been had the contract not been breached. This can often result in a different measure of damages. In cases where it is possible to frame a claim in either contract or tort, it is necessary to be aware of what gives the best outcome. If the transaction was a "good bargain", contract generally gives a better result for the claimant. As an example, Neal agrees to sell Mary an antique Rolex watch for £100. In fact the watch is a fake and worth only £50. If it had been a genuine antique Rolex, it would have been worth £500. Neal is in breach of contract and could be sued. In contract, Mary is entitled to an item worth £500, but she has only one worth £50. Her damages are £450. Neal also induced Mary to enter into the contract through a misrepresentation (a tort). If Mary sues in tort, she is entitled to damages that put her back to the same financial position place she would have been in had the misrepresentation not been made. She would clearly not have entered into the contract knowing the watch was fake and is entitled to her £100 back. Thus her damages in tort are £100. (However, she would have to return the watch, or else her damages would be £50.) If the transaction were a "bad bargain", tort gives a better result for the claimant. If in the above example, Mary had overpaid, paying £750 for the watch, her damages in the contract would still be £450 (giving her the item she contracted to buy), however, in tort damages are £700. This is because damages in tort put her in the position she would have been in had the tort not taken place, and are calculated as her money back (£750) less the value of what she actually got (£50).

Өткінші және салдарлы шығындар

Арнайы зиян кейде қосымша зиянға және салдарлы зиянға бөлінеді. Қосымша шығындарға проблемаларды жою және жағдайды қалыпқа келтіру үшін қажетті шығындар кіреді. Ең ірі бөлігі мүліктік зиянды қалпына келтіру болады. Мысалы, мердігердің кінәсінен өртенген зауытты қарастырайық. Зардап шегуші зауытты қайта құруға және бұзылған жабдықты алмастыруға қажетті тікелей шығындарды өтеуге құқылы. Зардап шегуші сондай-ақ салдарлы зиянды өтеуге де құқылы болуы мүмкін. Бұл зауыт жабылып, қайта салынып жатқан кезде зардап шегушінің күтілген пайдасынан айырылуын қамтуы мүмкін.

Заң бойынша келтірілген зиян

Заңмен белгіленген өтемақының сомасы заңда қарастырылған мөлшерде болады, талапкерге келтірілген зиянның ауырлығына байланысты есептелмейді. Заң шығарушылар, зиянның мөлшерін анықтау қиын жағдайларда, заңмен белгіленген өтемақыны көздейді. Заңның бұзылуының өзі жәбірленушіге заңмен белгіленген сома алуға құқық береді, тіпті нақты зиян келмеген жағдайда да. Бұл номиналды өтемақыдан ерекшеленеді, онда белгілі бір сома жазылмайды.

Номиналды шығын

Номиналды залал – нақты зиян емес, техникалық түрде ғана келген залал көрсету үшін тағайындалатын өте төмен сома. Қазіргі замандағы ең әйгілі номиналды залалдың бір мысалы – 1986 жылы АҚШ Футбол Лигасы (USFL) шағымдаған антимонополиялық істе Ұлттық Футбол Лигасына (NFL) қарсы шығарылған 1 долларлық үкім. АҚШ-тың антимонополиялық заңнамасына сәйкес үкім автоматты түрде үш есеге арттырылса да, нәтижедегі 3 долларлық үкім NFL үшін жеңіс деп есептелді. Тарихи тұрғыдан алғанда, ең танымал номиналды залалдардың бірі – суретші Джеймс Уистлердің Джон Раскинге қарсы қылмыстық айыптау ісінде қазылар алқасы тағайындаған бір пенни. Англия заңнамасында номиналды залал көбінесе 5 фунт стерлингке белгіленеді. Көп жағдайда, зиян шеккен бірақ нақты залалын дәлелдей алмайтын тарап номиналды залал өндіруге талап қояды. Бұл, әсіресе, сөз бостандығы сияқты конституциялық құқықтардың бұзылуына қатысты істерде жиі кездеседі. 2021 жылға дейін АҚШ-та конституциялық құқық бұзылған жағдайда номиналды залал тағайындауға қатысты соттар арасында келіспеушілік болды, бірақ кейін бұл мәселе шешілді. Жоғарғы Сот 2021 жылғы Uzuegbunam v. Preczewski ісі бойынша 8:1 дауыспен номиналды залал – бұзылған құқықтарды қалпына келтірудің тиімді құралы екенін, әйтпесе бұл құқықтардың мәні жойылатынын шешті.

Қасақана зиян

Намысқа тигізетін залалдар – кейбір юрисдикцияларда қолжетімді өтеудің бір түрі. Олар номиналды өтеулерге ұқсас, себебі олар талапкердің талабы маңызсыз болғанда, тек ар-намыс немесе заң мәселесін шешу үшін ғана беріледі. Өтеулер көбінесе ең төменгі сомада, әдетте 1 цент немесе оған тең сомада болады. Басты ерекшелік – жеңілген тарап адвокаттық қызмет ақысын төлейтін юрисдикцияларда, талапкер намысқа тигізетін залал туралы істе өз адвокатының ақысын өзі төлеуге міндетті болуы мүмкін. Дәстүр бойынша, сот мемлекеттік валютаның ең кішкентай монетасын тағайындады, Англияда бұл бір фартинг, ондық жүйеге көшуге дейін 1970 жылдарға дейін бір фунттың 1/960 бөлігі болды. Сот шығындары өтелмейді.

Жазалаушылық зиян (компенсациялық емес)

Жалпы, жазалаушы зиянды өтеу, Ұлыбританияда үлгілік зиянды өтеу деп те аталады, талапкерге өтемақы төлеу үшін емес, жауап берушіні және осындай әрекеттерге баратын басқа адамдарды түзету немесе олардан бас тартуға мәжбүр ету үшін тағайындалады. Жазалаушы зиянды өтеу тек ерекше жағдайларда, мінез-құлық аса қатыгездікпен жасалған кезде ғана беріледі және өтемақылық зиянды өтеуден асып түседі, мысалы, қасақана немесе зұлымдық ниетпен жасалған жағдайларда. Оларды қолдануда соттың өте мұқият болуы күтіледі. АҚШ-та жазалаушы зиянды өтеу туралы шешімдер АҚШ Конституциясының Бесінші және Он төртінші түзетулеріндегі заңмен қамтамасыз етілген әділ сот процесінің қағидаларымен шектеледі. Англия мен Уэльсте үлгілік зиянды өтеу Лорд Девлиннің "Рукс пен Барнард" ісінде белгіленген жағдайлармен шектеледі. Олар:

Үкімет қызметкерлерінің қатыгездік, еркіндіксіз немесе конституцияға қайшы әрекеттері. Жауап берушінің әрекеті өзіне пайда табуға "бағытталған" жағдайлар. Егер заңмен нақты түрде рұқсат берілген болса. "Рукс пен Барнард" ісі көп сынға ұшырады және Канадада, Австралияда немесе Ұлыбританияның Жеке кеңесінде қолданылмады. АҚШ-тағы іс бойынша жазалаушы зиянды өтеуді еуропалық сот тану қиын, себебі онда жазалаушы зиянды өтеу қоғамдық тәртіпке қарсы деп есептелуі мүмкін.

Ауырлаған зиян

Кейбір юрисдикциялар жазалау немесе мысал ретінде берілетін зиянды өтеуге ұқсас, "ауырлатылған зиян" деп аталатын зиянды өтеу түрін мойындайды. Ауырлатылған зиянды өтемақы көбінесе тағайындалмайды; олар қылмыскердің мінез-құлқы салдарынан зиянның күшеюіне байланысты қолданылады, мысалы, оның қатыгездігіне.

Қайтару немесе қайтару бойынша шығындар

Заңның белгілі бір салаларында зиянды өтеудің тағы бір түрі ұзақ уақыттан бері қолданылып келеді, онда сот жауапкерді азаматтық құқық бұзу арқылы алынған пайданы қайтаруға міндеттейді. Дойл мен Райт реституциялық зиянды талапкердің зиянына емес, жауапкердің пайдасына қарай есептелетін ақшалай өтемақы ретінде анықтайды. Осылайша талапкерге ешқандай зиянды өтеуге байланысты емес өтемақы төленеді. Заңның кейбір салаларында бұл зиянды өтеу туралы пікір даусыз; әсіресе интеллектуалдық меншік құқығы және сенімгерлік міндеттерді бұзу жағдайларында. Англия мен Уэльсте Лордтар палатасының Ақ Генерал Блейкке қарсы ісі келісімшартты бұзу үшін реституциялық зиян алу мүмкіндігін ашты. Бұл істе, дезертир болған шпион Джордж Блейктің өзінің кітабын жариялағаннан кейін алған пайдасы келісімшартты бұзғаны үшін Ұлыбритания үкіметіне берілді. Бұл іс ағылшын соттарында қарастырылды, бірақ реституциялық зиянды алуға болатын жағдайлар әлі де нақты емес. Реституциялық зиянның негізі көп талқыланады, бірақ көбінесе ол бұзушының жасаған қылмысынан пайда табуына жол бермеуге негізделген деп саналады. Нақты қиын және қазірге дейін жауапсыз қалған сұрақ – қандай құқық бұзушылықтарға осы өтемақы қолданылуы керек.

Құқықтық шығындар

Зардапты өтемақыдан өзге, сотта жеңіске жеткен тарап іс жүзінде жұмсалған, негізді құқықтық шығындарын өндіруге құқылы. Бұл қағида АҚШ-тан басқа көптеген елдерде қолданылады. АҚШ-та тараптар, егер шартта адвокат гонорары төленуі туралы айтылмаса немесе арнайы заң немесе нормативтік акті адвокат гонорарын өндіруге рұқсат бермесе, сот отырысы кезінде туындаған қиындықтар үшін адвокат гонорарын өндіруге құқығы жоқ.