Өнім үшін жауапкершілік: Заң және практика

Кіріспе

Өнім өндірушілердің салдарлы зиянға жауапкершілігін қарастыратын құқық саласы. Өнім жауапкершілігі – өндірушілер, дистрибьюторлар, жеткізушілер, сатушылар және өнімді тұтынушыларға ұсынушылардың осы өнімдердің салдарынан туындаған зиян үшін жауапкершілікке тартылатын құқық саласы. "Өнім" сөзі кең мағынада қолданылғанымен, өнім жауапкершілігі құқық саласы көбінесе материалдық иелікке жататын өнімдермен шектеледі.

Ел бойынша өнім бойынша жауапкершілік

Көптеген елдер өнім жауапкершілігі мәселесін заңнамалық жолмен шешуді басымдық тұтқан. Көптеген елдерде бұл жеке өнім жауапкершілігі туралы заң қабылдау, қолданыстағы азаматтық кодекске өнім жауапкершілігі ережелерін қосу немесе кең ауқымды Тұтынушылардың құқықтарын қорғау заңына қатаң жауапкершілікті енгізу арқылы іске асырылды. АҚШ және Еуропалық Одақтың өнім жауапкершілігі жүйелері – бұзылған өнімдер үшін қатаң жауапкершілікті қалай белгілеудің екі басты үлгісі болып табылады, яғни «әлемдегі өнім жауапкершілігі жүйелерінің баршасы осы екі үлгінің бірін қабылдаған». 1993 жылы былай делінген: «Өнім жауапкершілігіне қатысты істердің саны мен әртүрлілігі, сондай-ақ жалпы халық пен заңгерлер арасындағы маңыздылығы тұрғысынан ешбір ел АҚШ-қа теңесе алмайды». 2015 жылы да осы пікір сақталды: «АҚШ-та өнім жауапкершілігі маңызды рөл атқарады: сот процестері әлемдегі басқа елдерге қарағанда мұнда жиірек өтеді, өтемақылар жоғары, ал жарияланым кең ауқымды». АҚШ-та өнім жауапкершілігіне қатысты заңдардың көп бөлігі штат деңгейінде анықталады және штаттар арасында айтарлықтай өзгешеліктер бар. Өнім жауапкершілігіне қатысты әрбір талаптың дұрыстығын растау үшін әртүрлі элементтерді дәлелдеу қажет.

Тарих

Көптеген күрделі тарихи себептерге байланысты, бұл мақалада талданбайтындықтан, 19 ғасырдың Екінші өнеркәсіптік революциясынан бұрын ақшалай өтемақы үшін жеке зиянға қатысты сот процестері дерлік болған емес. Жеке зиян істерінің бір бөлігі ретінде, өнім жауапкершілігіне қатысты істер өте сирек кездесетін, бірақ қарастырылған аз ғана істерде ерте заң бойынша қағида, қазіргі замандағы сарапшылардың пікірінше, кінәсіздік немесе қатаң жауапкершілік болып саналған. Жеке зиян және өнім жауапкершілігі талаптары Бірінші өнеркәсіптік революцияның басында (адамдар мен өнімдердің көшкіндігінің артуына байланысты) бірте-бірте көбейе бастағанда, Англия мен АҚШ-тағы 1840 жылдары жалпы құқық соттары талапкерлерге жауапкердің немқұрайлылығын дәлелдеуді талап ету арқылы қосымша кедергілер қойды (яғни, жауапкердің әрекеті ақылға қонымды адамнан күтілетін сақтық стандартына сәйкес келмегендіктен кінәлі екендігін), сондай-ақ талапкер тікелей өндірушімен мәміле жасалмаған жағдайларда келісімшарттың болмауына қатысты қорғанысты жеңуді талап етті (Winterbottom v. Wright (1842) ісіндегідей). 19 ғасырдың ортасы мен соңындағы Екінші өнеркәсіптік революция кезінде тұтынушылар өнімдердің бастапқы өндірушілерінен бірнеше қадам алшақтады және осы қағидалардың әділетсіз салдары кеңінен байқалды. Джеймс дәстүрлі немқұрайлылық және кепілдік заңдарының ақаулы өнімдерге байланысты туындайтын мәселелерді шешуге жеткіліксіз екенін мойындады, бірақ 1955 жылы бұл мәселелерді кепілдік заңын "қазіргі заманғы қажеттіліктерге бейімдеу" арқылы шешуге болатынын айтты, ал Проссер 1960 жылы қатаң жауапкершілікті "нақты келісімшарт маскасы" болмайынша "ашық түрде жариялау" керек деп мәлімдеді. Калифорния штатындағы Greenman v. Yuba Power Products, Inc. (1963) ісінде Калифорнияның Жоғарғы соты ақаулы өнімдерге қатысты қатаң жауапкершілік доктринасын ашық түрде түсіндіріп, қабылдады. Greenman өнім жауапкершілігі туралы американдықтардың ойлауын корпоративтік жауапкершілік теориясына қарай өзгерткенін жариялады. Жауапкершілік жауапкердің "кінәсіне" немесе "кепілдігіне" емес, мемлекеттік саясат ретінде, жауапкердің адамдарға зиян келтіруге жауапты бизнес-кәсіпорынның бөлігі болу фактісіне негізделуі керек. Жоғарыда айтылғандай, өнім жауапкершілігінің жеке құқық саласы ретінде қалыптасуына Greenman бастама болды. Сот төрешісі Трэйнор Гринманға мына сөздерімен негіз салды:

For a variety of complex historical reasons beyond the scope of this article, personal injury lawsuits in tort for monetary damages were virtually nonexistent before the Second Industrial Revolution of the 19th century. As a subset of personal injury cases, product liability cases were extraordinarily rare, but it appears that in the few that were brought, the general rule at early common law was probably what modern observers would call no fault or strict liability. As personal injury and product liability claims began to slowly increase during the early First Industrial Revolution (due to increased mobility of both people and products), common law courts in both England and the United States in the 1840s erected further barriers to plaintiffs by requiring them to prove negligence on the part of the defendant (i. e., that the defendant was at fault because its conduct had failed to meet the standard of care expected of a reasonable person), and to overcome the defense of lack of privity of contract in cases where the plaintiff had not dealt directly with the manufacturer (as exemplified by Winterbottom v. Wright (1842)). During the Second Industrial Revolution of the mid to late 19th century, consumers increasingly became several steps removed from the original manufacturers of products and the unjust effects of all these doctrines became widely evident. James acknowledged that traditional negligence and warranty law were inadequate solutions for the problems presented by defective products, but argued in 1955 those issues could be resolved by a modification of warranty law "tailored to meet modern needs," while Prosser argued in 1960 that strict liability in tort ought to be "declared outright" without "an illusory contract mask." California case of Greenman v. Yuba Power Products, Inc. (1963), in which the Supreme Court of California openly articulated and adopted the doctrine of strict liability in tort for defective products. Greenman heralded a fundamental shift in how Americans thought about product liability towards a theory of enterprise liability—instead of basing liability on the defendant's "fault" or "warranty", the defendant's liability should be predicated, as a matter of public policy, on the simple question of whether it was part of a business enterprise responsible for inflicting injuries on human beings. As noted above, it was Greenman which led to the actual emergence of product liability as a distinct field of private law in its own right. Justice Traynor laid the foundation for Greenman with these words:

Немқұрайлылық болмаса да, мемлекеттік саясат жауапкершілікті нарыққа жеткен ақаулы өнімдердің өмір мен денсаулыққа төнген қауіптерін тиімді азайтуға болатын жерде белгілеуді талап етеді. Өндіруші кейбір қауіптерді болжап, басқаларының қайталануын болдырмауға шаралар қабылдаса, ал жұртшылық мұндай мүмкіндікке ие емес. Ақаулы өнімдерден зардап шеккендер оның салдарына дайын емес. Жарақат алудың құны және уақыт немесе денсаулықтың жоғалуы зардап шеккен адам үшін үлкен қайғы болуы мүмкін, және қажетсіз, өйткені жарақат алу қаупі өндірушімен сақтандырылуы мүмкін және бизнес жүргізу құны ретінде жұртшылық арасында бөлінуі мүмкін. Жұртшылыққа қауіп төндіретін ақаулары бар өнімдерді сатуға тыйым салу мемлекеттік мүддеге сәйкес келеді. Егер мұндай өнімдер нарыққа шығатын болса, олар келтіретін зиян үшін жауапкершілікті өндірушіге жүктеу мемлекеттік мүддеге сай келеді, ол өнімді өндіру кезінде немқұрайлылық танытпаса да, оның нарыққа шығуына жауапты. Мұндай жарақаттар қаншалықты жиі орын болса да, қаншалықты кездейсоқ болса да, олардың пайда болу қаупі тұрақты және жалпы қауіп болып табылады. Мұндай қауіпке қарсы жалпы және тұрақты қорғаныс болуы керек және өндіруші осындай қорғаныс жасауға ең қолайлы жағдайда. Трэйнордың Эсколада қатаң жауапкершілікті қолдау туралы аргументі "заң ғалымдарының өнім жауапкершілігін және жалпы құқық бұзушылық туралы заңды түсінуіне үлкен әсер етті". Гринманнан кейінгі жылы Калифорнияның Жоғарғы соты ақаулы өнімдерді өндіруге, таратуға және сатуға қатысы бар барлық тараптарға (саудагерлерді қоса алғанда) қатысты қатаң жауапкершілікті кеңейтті. 1969 жылы сот мұндай жауапкершілікті тікелей тұтынушылар мен пайдаланушылар үшін ғана емес, сонымен қатар ақаулы өнімдерден кездейсоқ зардап шеккен кез келген кінәсіз адамдар үшін де жауапты деп тапты.

Өнім жауапкершілігін бүкіл елде қабылдау

Өз кезегінде, Проссер Гринменнің ұстанымын бүкіл елдегі аудиторияға таратуға қол жеткізді, себебі Америка құқық институты оны "Деликтің қайта жазылуының" ресми тілшісі етіп тағайындады. АҚШ-тың дерлік барлық штаттары мен аумақтарының жоғарғы соттары (және бірнеше штат заң шығарушы органдары) 1960 және 1970 жылдардың соңында осы "батыл жаңа доктринаны" қабылдады. (Солтүстік Каролинаның сот жүйесі бұл доктринаны қабылдауға ешқашан тырыспады, ал штат заң шығарушы органы 1995 жылы ақаулы өнімдер үшін қатаң жауапкершілікті тікелей тыйым салатын заң қабылдады.) 1986 жылы АҚШ Жоғарғы Соты да федералды теңіз құқығының бір бөлігі ретінде қабылдап, ақаулы өнімдер үшін қатаң жауапкершілікті қабылдады.

Ұлттық деңгейдегі қабылдаудың себептері

Дәстүрлі түсіндірмеде Гринмен мен 402А-бөлімінің жылдам қабылдануын түсіндіретін екі негізгі фактор бар. 1960 және 1977 жылдар аралығында Конгресс тұтынушылар мен жұмысшылар қауіпсіздігіне қатысты кем дегенде қырық екі заң қабылдады. Екінші жағынан, заң және экономика саласындағы американдық ғалымдар қатаң жауапкершілікті негіздеуге көмектесетін жаңа теорияларды жасады, мысалы, Гвидо Калабрезидің «Апаттардың құны» (1970) еңбегінде айтылғандай. Осыған қоса, Кайл Грэм тағы үш факторды қосты: (3) талапкерлердің жеке зиян келтіру істеріне маманданған адвокаттардың өркендеуі және олардың кәсіби бірлестіктері, қазір Америка Әділет қауымдастығы деп аталатын ұйым сияқты; (4) алюминий банкалар мен пластик бөтелкелер 1970 жылдары шыны бөтелкелерді негізгі сусын контейнері ретінде ығыстырғанға дейін, «бөтелке істерінің» (жарылған шыны бөтелкелерден туындаған жеке зиян істері) кең таралғандығы; және (5) Бірыңғай коммерциялық кодекстің редакциялық кеңесінің 1966 жылға дейін заң шығарушы органдары әрекет етпеген жағдайларда, үшінші тараптарға қатысты кепілдіктерді кеңейтуге қарсылығы – мұндай жағдайларда штаттық соттар жалпы құқықты кеңейтіп, үшінші тараптарға қатаң жауапкершілік талабын беруге көбірек бейімділік танытты. «Шамадан тыс қауіпті» деген белгішеу Traynor өнім жауапкершілігінен жоюға тырысқан «кінә» идеясының белгілі бір көрінісін білдіргендіктен, олар ережені өнімнің басқа да ақауларына қолданудың логикалық салдарларын болжауға құлай берді. Бұл көрсеткіштер 1980 жылдардағы өнім жауапкершілігіне қатысты істердің өрбуінің шағын бөлігін ғана көрсетеді; АҚШ-тағы сот ісінің басым көпшілігі штаттық соттарда, федералды соттарда емес қаралады. Келесі онжылдықтарда американдық федералды судьялар күрделі азаматтық істердің санының артуын басқару үшін көп аудандардағы сот процестерінің (MDL) заңына көбірек сүйенуді бастады. 2018 жылдың соңына қарай, алғаш рет күтіліп отырған барлық американдық азаматтық істердің жартысынан астамы (51,9%) MDL-ге біріктірілді, жалпы 301 766 азаматтық іс ішінде 248 MDL-де 156 511 іс болды. Американдық сот практикасында адвокаттар өнімнің ақауларын анықтайтын «шешімді дәлелдерді» алу үшін осы стандартты шеберлікпен пайдаланған және қорғаушыларды өнім қауіпсіздігіне немқұрайлылық танытқаны үшін «үлкен құнға» төлеуге мәжбүр еткен көптеген жағдайлар бар. Дегенмен, көптеген штаттар ақаулы өнімдерге қатысты қатаң жауапкершіліктің негізгі қағидасын өзгеріссіз қалдырды, ал федералдық деңгейде бірыңғай федералдық өнім жауапкершілігі режимін қабылдауға жасалған барлық әрекеттер сәтсіз аяқталды. Әрине, тәуекел-пайданы талдауды қорғаушының мінез-құлқының ақылға қонымдылығын өлшеу тәсілі – яғни, немқұрайлылықты анықтау құралы ретінде қарастыруға болады. 1980 жылдары көптеген американдық соттар мен құқық бұзушылықтар туралы ғалымдар арасында неоконсервативтік бетбұрылыс дизайн ақаулары және ескертулердің жетіспеуіне қатысты жауапкершілік ешқашан толығымен қатаң болмағанын, немесе кейбір жағдайларда де-факто кінәге негізделген режим ретінде жұмыс істегенін мойындауға әкелді. Осы қатаң жауапкершілікті оның бастапқы орнына – өндіріс ақауларына қайтаруға жасалған әрекет «соттар мен ғалымдар арасында қызу дау тудырды». 2018 жылы АҚШ өнім жауапкершілігі туралы заңы 1998 жылы қайта жаңартылып, 1964 жылы басталған жерге толық айналып келгенін айтқан екі құқық профессоры «кейбір соттар» әлі де «402А [бөлімінің] негіздері мен доктринасына берік ұстанып отырғанын» мойындады.

In the conventional narrative, there are two main factors that explain the rapid embrace of Greenman and Section 402A. Between 1960 and 1977, Congress passed at least forty two laws dealing with consumer and worker safety. Second, American academic experts in the field of law and economics developed new theories that helped to justify strict liability, such as those articulated by Guido Calabresi in The Costs of Accidents (1970). To this, Kyle Graham adds three more factors: (3) the rise of attorneys specializing exclusively in plaintiffs' personal injury cases and their professional associations like the organization now known as the American Association for Justice; (4) the ubiquity of so called "bottle cases" (personal injury cases arising from broken glass bottles) before aluminum cans and plastic bottles displaced glass bottles as the primary beverage container during the 1970s; and (5) the resistance of the Uniform Commercial Code's editorial board to extending warranties to bystander victims before 1966—in states whose legislatures had not already acted, state courts were more receptive to extending the common law to grant bystanders a strict liability tort claim. Since the "unreasonably dangerous" qualifier implicitly connotes some sense of the idea of "fault" which Traynor was trying to exorcise from product liability, They failed to foresee the logical implications of applying the rule to other types of product defects. These numbers reflect only a small portion of the 1980s explosion in product liability cases; the vast majority of American lawsuits are heard in state courts and not federal courts. In subsequent decades, American federal judges began to heavily rely upon the multidistrict litigation (MDL) statute to manage an ever increasing number of complex civil cases. For the first time, by the end of 2018 more than half (51.9%) of all pending American federal civil cases had been centralized into MDLs, with 156,511 cases in 248 MDLs out of a total of 301,766 civil cases. American reported cases are replete with plaintiffs whose counsel artfully exploited this standard to obtain so called "smoking gun" evidence of product defects and made defendants pay "a tremendous price" for their callous disregard for product safety. However, the majority of states left untouched the basic rule of strict liability for defective products, and all efforts at the federal level to enact a uniform federal product liability regime were unsuccessful. Risk benefit analysis, of course, can be seen as a way of measuring the reasonableness of the defendant's conduct—or in other words, negligence. A neo conservative turn among many American courts and tort scholars during the 1980s led to a recognition that liability in design defect and failure to warn cases had never been entirely strict, or had been operating in some respects as a de facto fault based regime all along, This attempt to resurrect negligence and to limit strict liability to its original home in manufacturing defects "has been highly controversial among courts and scholars." In arguing in 2018 that U. S. product liability law as restated in 1998 had come full circle back to where it started in 1964, two law professors also conceded that "some courts" continue to "tenaciously cling[] to the rationale and doctrine of [Section] 402A."

Жауапкершілік теориясы

Америка Құрама Штаттарында өнімге қатысты жауапкершілікке байланысты ең көп кездесетін талаптар – абайсыздық, қатаң жауапкершілік, кепілдікті бұзу және түрлі тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы талаптар.

Тұтынушыларды қорғау

Заңмен қорғалатын құқықтарға қоса, көптеген штаттар нақты өнім ақаулары үшін нақты шаралар көздейтін тұтынушыларды қорғау заңдарын қабылдады. Мұндай заңдардың пайда болуының бір себебі – "экономикалық шығын қағидасына" сәйкес, тек өзіне ғана зиян келтіретін өнімдерге қатысты азаматтық сотта қатаң жауапкершілік қолданылмайды. Яғни, өнімді пайдалануға жарамсыз ететін (немесе оның тиімділігін азайтатын) ақаулар үшін қатаң жауапкершілік жоқ, осылайша тек экономикалық зиян туындайды, бірақ жекелеген жарақаттарға немесе басқа мүлікке зиян келтірмейді.

Еуропа

Еуропалық бақылаушылар Гринман мен 402А-бөлімін "көп қызығушылықпен" қадағалағанмен, Еуропа елдері бастапқыда мұндай доктринаны қабылдамады. Мысалы, Донъю мен Стивенсон ісі [1932] (Макферсоннан кейін) – тарихи шешім болғанымен, Ұлыбританияның өнімге жауапкершілік заңы "күшті академиялық сынға" қарамастан, көптеген ондаған жылдар бойы өзгеріссіз қалды. Талидомид дауының салдарынан, зардап шеккен нәрестелер өнімді сатып алушылар немесе пайдаланушылардан ерекшеленгендіктен, олар тек құрбан болғандықтарын ескере отырып, кемшікті өнім үшін қатаң жауапкершілік талаптарының қажеттілігі айқын болды. 1985 жылдың 25 шілдесінде Еуропалық экономикалық қауымдастық Өнімге жауапкершілік туралы директиваны қабылдады. Директиваның кіріспесінде Трейнордың Escola және Greenman еңбектеріндегідей тілмен, "өндірушінің кінәсіз жауапкершілігі – қазіргі заманғы технологиялық өндіріске тән тәуекелдерді әділ бөлу мәселесін шешудің жалғыз жолы" делінген. Директива әрбір мүше мемлекетке кемшілік бойынша 70 миллион еуроға дейін жауапкершілік шегін белгілеу мүмкіндігін берді. АҚШ-тан айырмашылығы, директива тек "өндірушілерге" – яғни шикізатты, құрамдас бөліктерді және дайын өнімді өндірушілерге, сондай-ақ импорттаушыларға – қатаң жауапкершілік жүктеді және америкалық үлгіден айтарлықтай өзгеше болды, себебі ол таза ішкі дистрибьюторларға немесе бөлшек саудагерлерге қатаң жауапкершілік жүктемеді. Әдетте, еуропалық соттар ашық мәліметтерді беруді немесе өте шектеулі көлемде беруді қамтамасыз етеді (америкалық стандарттармен салыстырғанда). Бар болған жағдайда, еуропалық ашық мәліметтер беру сирек-ак өзінен-өзі орындалады (яғни, заң бойынша автоматты түрде күшіне енеді), яғни жауапкер және үшінші тараптар талапкер сот бұйрығын алғанға дейін ештеңе жариялауға міндетті емес. Мысалы, 1968 жылдан бері француз компаниясы үшін француз сотының тікелей рұқсатынсыз шетелдік сот ісінде коммерциялық ақпаратты ұсыну қылмыс болып саналады, және бұл француз жауапкерлерінің америкалық өнімге жауапкершілік ісінде ақпарат беруден бас тартуына себеп болды. Көбінесе айыпталушыда өнімнің ақауларына қатысты барлық негізгі дәлелдер болып жататындықтан, Еуропаның көптеген елдерінде "жәбірленушіге немесе оның адвокатына өнімге жауапкершілік ісін тергеу өте қиын, тіпті мүмкін емес". 2020 жылға қарай Ұлыбританиядағы істердің саны айтарлықтай аз болғандықтан, "ағылшын сот практикасы әлі де көптеген өнімге жауапкершілік мәселелерін қарастыра бастады", осыған байланысты ағылшын заңдық еңбегі ағылшын өнімге жауапкершілік заңының болашақта қалай дамуы мүмкін екенін көрсету үшін америкалық істердің "көп бөлігін" келтіруі қажет болды. 2010 жылдардың соңында Volkswagen шығарындыларының дауынан зардап шеккен тұтынушыларға қатысты салыстырмалы нәтижелер, АҚШ-тың экологиялық заңдарын бұзғанын ашық мойындаған жауапкерге қатысты еуропалық азаматтық процессуалдық құқықтың кемшіліктерін айқын көрсетті. АҚШ-та Volkswagen тұтынушылардың топтық талабын тез шешіп, өзінің кемшілікті дизельдік көліктерінен зардап шеккен тұтынушыларға тікелей 11,2 миллиард АҚШ долларын төлеуге келісті.

Although European observers followed Greenman and Section 402A "with great interest", European countries did not initially adopt such a doctrine. For example, after the landmark case of Donoghue v Stevenson [1932] (which followed MacPherson), UK product liability law did not change any further for many decades, despite "trenchant academic criticism". Strict liability for defective products finally came to Europe as a result of the thalidomide scandal

The thalidomide scandal highlighted the need for a strict product liability claim sounding in tort because the affected infants were mere bystander victims, as distinguished from product buyers or users. On July 25, 1985, the then European Economic Community adopted the Product Liability Directive. In language resembling what Traynor wrote in Escola and Greenman, the Directive's preface states that "liability without fault on the part of the producer is the sole means of adequately solving the problem, peculiar to our age of increasing technicality, of a fair apportionment of the risks inherent in modern technological production." The Directive gave each member state the option of imposing a liability cap of 70 million euros per defect. Unlike the United States, the Directive only imposed strict liability upon "producers"—that is, manufacturers of raw materials, component parts, and finished products, as well as importers—and deviated significantly from the American model by deciding not to impose strict liability on purely domestic distributors or retailers. Traditionally, European courts have provided no discovery or rather minimal discovery (by American standards). Where available, European discovery is rarely self executing (that is, automatically effective by operation of law), meaning that the defendant and third parties have no obligation to disclose anything unless and until the plaintiff obtains a court order. For example, since 1968, it has been a crime for a French company to produce commercial information in foreign legal proceedings without express authorization from a French court, and in turn, this has been raised as a defense to discovery by French defendants in American product liability cases. Since the defendant usually possesses most of the extant evidence of a product defect, in most European countries it is "very difficult, if not impossible, for a victim or her lawyer to investigate a product liability case." As of 2020, the much smaller number of cases in the UK meant that "English case law ha[d] barely begun to consider" many of the product liability issues already explored thoroughly by American courts, which therefore required an English legal treatise to cite to a "significant proportion" of American cases in order to illustrate where English product liability law could go in the future. During the late 2010s, the comparative outcomes for consumers affected by the Volkswagen emissions scandal vividly highlighted the deficiencies of European civil procedure as applied to a defendant who had already publicly admitted to violations of U. S. environmental laws. In the United States, Volkswagen quickly settled the consolidated consumer class action and agreed to pay US$11.2 billion directly to consumers affected by its allegedly defective diesel vehicles.

Басқа елдер

Кейіннен ЕО-дан (бұрынғы ЕЭК) тыс көптеген елдердің заң шығару органдары еуропалық үлгідегі қатаң жауапкершілік жүйелерін қабылдады (яғни, көбінесе тек өндірушілер мен импорттаушыларға қолданылады), соның ішінде Израиль (1980 жылдың наурызы, Директиваның алғашқы жобасы негізінде), Бразилия (1990 жылдың қыркүйегі), Перу (1991 жылдың қарашасы), Австралия (1992 жылдың шілдесі), Ресей (1992 жылдың ақпаны), Швейцария (1992 жылдың желтоқсаны), Аргентина (1993 жылдың қазаны), Жапония (1994 жылдың маусымы), Тайвань (1994 жылдың маусымы), Малайзия (1999 жылдың тамызы), Оңтүстік Корея (2000 жылдың қаңтары), Таиланд (2007 жылдың желтоқсаны) және Оңтүстік Африка (2009 жылдың сәуірі). 2015 жылға қарай, АҚШ және Еуропалық Одақтан басқа көптеген елдерде "өнімге қатысты жауапкершілік көбінесе практикалық маңызы жоқ, тек қағаздағы қағидалар жиынтығы болып қала береді".

Қолданылатын заң

Өнімдік жауапкершілік туралы істерде қолданылатын заң 1971 жылғы Өнімдік жауапкершілікке қатысты құқық туралы конвенциямен реттеледі, оған мүше болып табылатын 11 ел үшін. Залал келген ел қолданылатын заңды анықтайды, егер сол ел зардап шеккен адамның тұрғын жері, жауапкершілікке тартылған тұлғаның негізгі қызмет орны немесе өнім сатып алынған жер болса. Егер олай болмаса, тұрғын елдің заңы қолданылады, егер өнім сол жерде сатып алынған болса немесе ол жауапкер тұлғаның негізгі қызмет орны болса.

Жауапкершілік туралы қатаң заңдарға қатысты пікірталас

Қатаң жауапкершілік заңдарын қолдайтындар, қатаң өнім жауапкершілігі өндірушілерді әдетте сыртқа шығаратын шығындарды өздеріне қабылдауға мәжбүр етеді деп санайды. Осылайша, қатаң жауапкершілік өндірушілерді өнімдерінің толық құнын бағалауға итермелейді. Бұл арқылы қатаң жауапкершілік өнімнің абсолютті пайдасы оның абсолютті зиянынан басым болуын қамтамасыз ететін механизмді ұсынады. Өндіруші мен тұтынушы екеуі де кінәлі болмаған жағдайда, өнімнің кемшіліктерінен туындаған шығындарды біреуі міндетті түрде көтеруге тиіс. Осы пікірдің жақтаушылары экономикалық шығындарды өндірушіге жүктеудің дұрыс екенін айтады, себебі ол оларды жақсы сіңіріп, басқа тұтынушыларға баға арқылы жеткізе алады. Осылайша, өндіруші өнім бағасына енгізілген сыйлықақылар есебінен өзінің кемшілікті өнімдеріне қарсы де-факто сақтандырушыға айналады. Егер олар бір-бірін алмастыратын болса, жауапкершілік немесе реттеу қолданылуы керек. Егер олар бір-бірін толықтыратын болса, жауапкершілік пен реттеуді бірлесіп қолдану ең тиімді болады.