Кіріспе
Жазалық (үлгілік) залап ақысы – жауапкердің өрескел мінез-құлқы үшін жазалау мақсатында немесе жауапкерді және басқаларды сот ісінің негізінде жасалғанға ұқсас әрекеттерден бас тартуға/өзгертуге итермелеу үшін белгіленетін залап ақысы. Жазалық залап ақысының мақсаты талапкерге өтемақы төлеу болмаса да, талапкерге белгіленген залап ақысының барлық немесе бір бөлігі беріледі. Өтемақылық залап ақысы жеткіліксіз деп табылған жағдайларда жазалық залап ақысы жиі тағайындалады. Сот оны талапкерлерге төленген өтемақының жеткіліксіздігін болдырмау, анықталмаған құқық бұзушылықтар үшін өтемақы алу және қылмыстық әділет жүйесінің жүктемесін азайту үшін тағайындай алады. Жазалық залап ақысы заң бұзушылықтарды анықтау қиын болған жағдайларда ерекше маңызға ие. Дегенмен, оны мойындаған сот жүйелерінде белгіленген жазалық залап ақысын мойындамайтын юрисдикцияларда орындау қиын болуы мүмкін. Мысалы, АҚШ-тағы бір тарапқа жазалық залап ақысы тағайындалған жағдайда, оны еуропалық сотта мойындау қиын болуы мүмкін, себебі онда жазалық залап ақысы қоғамдық тәртіпке қайшы келуі мүмкін. Олар әдетте талапкердің дәлелденген зиянынан асып түсетіндіктен, жазалық залап ақысы тек ерекше жағдайларда, көбінесе азаматтық құқық саласында, жауапкердің мінез-құлқы ерекше өрескел болған жағдайларда ғана тағайындалады. Шарттық дауларда жазалық залап ақысы тағайындалмайды. Бірақ АҚШ-тағы сақтандыру саласындағы адал ниетсіздік жағдайларында, егер сақтандырушының келісімшартты бұзуы «жақсы ниет пен әділ қарым-қатынас туралы шарттың» бұзылуына тең деп танылса және содан кейін жазалық залап ақысы талап етілетін іс-қимылдың себебі болып саналады (сақтандыру полисінің құнынан асып түседі) – бұл ерекшелік болып табылады.
Punitive damages, or exemplary damages, are damages assessed in order to punish the defendant for outrageous conduct and/or to reform or deter the defendant and others from engaging in conduct similar to that which formed the basis of the lawsuit. Although the purpose of punitive damages is not to compensate the plaintiff, the plaintiff will receive all or some of the punitive damages in award. Punitive damages are often awarded if compensatory damages are deemed an inadequate remedy. The court may impose them to prevent undercompensation of plaintiffs and to allow redress for undetectable torts and taking some strain away from the criminal justice system. Punitive damages are most important for violations of the law that are hard to detect. However, punitive damages awarded under court systems that recognize them may be difficult to enforce in jurisdictions that do not recognize them. For example, punitive damages awarded to one party in a US case would be difficult to get recognition for in a European court in which punitive damages are most likely to be considered to violate ordre public. Because they are usually paid in excess of the plaintiff's provable injuries, punitive damages are awarded only in special cases, usually under tort law, if the defendant's conduct was egregiously insidious. Punitive damages cannot generally be awarded in contract disputes. The main exception is in insurance bad faith cases in the US if the insurer's breach of contract is alleged to be so egregious as to amount to a breach of the "implied covenant of good faith and fair dealing", and is therefore considered to be a tort cause of action eligible for punitive damages (in excess of the value of the insurance policy).
Австралия
Австралияда келісімшартты бұзу үшін жазалаушы залал өтеу қарастырылмайды, бірақ зиян келтіру туралы істерде мүмкін. Әділ қателіктерге қатысты заң әлі толыққанды бекітілмеген. Harris v Digital Pulse Pty Ltd ісінде жауапкер қызметкерлер өз жұмыс берушілеріне қатысты келісімшарттық және сенімгерлік міндеттерін біліп тұра бұзып, бизнесті өздеріне бұрып, құпия ақпаратты дұрыс пайдаланбады. Жаңа Оңтүстік Уэльс апелляциялық соты келісімшартты бұзу және сенімгерлік міндеттерді бұзу үшін жазалаушы залал өтеу тағайындалмайтынын шешті. Хейдон судьясы (сол кездегідей) әділдік талабы бойынша жазалаушы залал өтеуді тағайындауға құқық жоқ екенін айтты, бірақ ол мәселені тар ауқымда шешуге дайын болды, себебі нақты әділ қателік үшін жазалаушы залал өтеу тағайындауға құқық жоқ. Шпигельман судьясы келісті, бірақ аталған сенімгерлік қарым-қатынастың келісімшарттық сипатын атап өтті және зиянды істерге ұқсас әділ қателіктерге қатысты жазалаушы залал өтеу тағайындалатыны туралы шешім қабылдаудан бас тартты. Мейсон судьясы келіспей, жалпы құқық бойынша зиянды іс-әрекеттер үшін жазалаушы залал өтеуді тағайындауға принциптік себеп болмаса, ұқсас әділ қателіктерге де тағайындалмауы керек деп пікір білдірді.
Канада
Канадада, "қасақана, зұлымдықпен және жоғарыдан қараушылықпен" жасалған бұзушылықтар үшін ерекше жағдайларда жазалау сипатындағы залап төлемақы тағайындалуы мүмкін. Канаданың Жоғарғы соты, Уайтен v Pilot Insurance Co 2002 SCC 18 ісінде жазалау сипатындағы залап төлемақыны тағайындау үшін судьялар мен қазылар алқасына басшылық ету мақсатында 11 қағиданы белгіледі. Бұл қағидалар тізім түрінде немесе міндетті болып қарастырылмауы тиіс, керісінше, әрбір нақты жағдайдың мән-жайларын ескере отырып қолданылуы керек.
Германия
Германия соттары жазалаушы залапты өтемақы тағайындамайды және шетелдік жазалаушы залапты өтемақыны, егер төлем нақты зиянды және ақылға қонымды қорғаныс шығындарының сомасын, талапкерге оның шығындарын толығымен өтеуге жеткілікті мөлшерде асып кетсе, күшін жойған деп есептейді.
Жапония
Жапон соттары мемлекеттік саясат тұрғысынан жазалау сипатындағы залапты өтеу төлемін тағайындамайды, сондай-ақ Жапон заңы шетелде алынған жазалау сипатындағы залапты өтеу төлемінің күшіне енуіне тыйым салады. Жапонияда медициналық қателік және өзге де қателік түрлері қылмыстық кодекспен реттеледі, ол азаматтық заңға қарағанда әлдеқайда ауыр жазалар көздеуге мүмкіндік береді. Мысалы, АҚШ-та жазалау сипатындағы залапты өтеу төлеміне алып келетін көптеген құқықтық негіздер Жапонияда сол адамды түрмеге қамауға себеп болуы мүмкін.
Жаңа Зеландия
Жаңа Зеландияда "Донселар мен Донселар" және "Окленд қалалық кеңесі – Бланделл" істерінде Апатты өтемақы корпорациясының болуы үлгілік залапты өтеу мүмкіндігіне кедерес келтірмейтіні расталды. "Paper Reclaim Ltd – Aotearoa International" ісінде келісімшартты бұзу туралы талаптарда үлгілік залапты өтеу тағайындалмайды деген шешім қабылданды, бірақ келісімшартты бұзу құқық бұзушылық құрамында болған жағдайда үлгілік залапты өтеу тағайындалуы мүмкін екенін сот ашық қалдырды. 2010 жылы "Couch – Attorney General" ісінде Жаңа Зеландия Жоғарғы соты жауапкер қасақана немесе субъективті немқұрайлылықпен әрекет етпесе, салқындау салдарынан келтірілген зиян үшін үлгілік залапты өтеуді болдырмады. Жазалаушы залапты өтеу әділетсіздіктер үшін де тағайындалуы мүмкін. "Acquaculture Corporation – New Zealand Green Mussel Co Ltd" ісінде Жаңа Зеландия апелляциялық сотының көпшілігі өтемақыдан өзге, сенімділікті бұзу үшін жазалаушы залапты өтеу тағайындалуы мүмкін екенін, бірақ нақты мән-жайлар бойынша оның негізсіз екенін анықтады. Сол сияқты, "Кук – Эватт (No.2)" ісінде Фишер судьясы Жаңа Зеландия Жоғарғы сотында сенімгерлік міндеттерін бұзғаны үшін 20 000 NZ$ астам пайдадан NZ$ 5 000 үлгілік залапты өтеу қосты.
Қытай Халық Республикасы
Көптеген салаларда, шарттық немесе зиян келтіру ісінде жазалаушы залап төлемі тағайындалуы мүмкін, бірақ өнімнің алаяқтығына немесе кемшілігіне байланысты зиянды істерден басқа. 1993 жылғы 31 қазанда қабылданған ҚХР Тұтынушылардың құқықтары мен мүдделерін қорғау туралы заңының 49-бабы, кез келген тұтынушының сатушыдан немесе қызмет көрсетушіден алаяқтыққа қарсы өнімнің немесе қызметтің бағасын екі есеге қайтаруға құқылы екенін айтады. Осыған қатысты көптеген сәтті жағдайлар жарияланды. 2009 жылғы 28 ақпанда қабылданған ҚХР Азық-түлік қауіпсіздігі туралы заңының 96-бабы, азық-түлік қауіпсіздігі стандарттарына сәйкес келмейтін нашар сапалы азық-түлік үшін зардап шеккен адамның өндірушіден немесе сатушыдан алған өтемақысына қосымша, сатып алу бағасының он есесіне дейін жазалаушы залап төлемін көбейтеді. Заң шығарушы орган бұл үлкен соманы соңғы екі жылда болған бірнеше өте ауыр азық-түлік сапасы оқиғаларына байланысты қарастырды, мысалы, Санлудың ластанған сүт ұнтағына қатысты іс. 2010 жылғы 1 шілдеден бастап күшіне енген ҚХР Зиянды істер туралы заңының қабылдануымен жазалаушы залап төлемі ережесін қолдану одан әрі кеңейтілді. Бұл жаңа заң бойынша, зардап шеккен адам өнімнің кемшіліктерін білген, бірақ оны өндіріп немесе сатқан кез келген өндірушіден немесе сатушыдан, егер бұл өлімге немесе ауыр жарақаттарға әкелсе, жазалаушы залап төлемін талап етуге құқылы. Бұл заң салыстырмалы түрде жаңа болғандықтан, осы ережені қолдануға басшылық ететін нақты сома мен қолданылатын ауқытқа қатысты қосымша түсіндірме ережелер жарияланбады, сондықтан сот судьясы осы жаңа заң бойынша жазалаушы залап төлемі туралы істерді қарау кезінде дискрециялық өкілеттікке ие болуы мүмкін.
Америка Құрама Штаттары
Жазалаушы зиянды өтеу – АҚШ-та орныққан ортақ құқық қағидасы. Олар көбінесе штаттық заңмен реттеледі (бірақ федералды теңіз заңнамасы бойынша да тағайындалуы мүмкін), сондықтан штаттар арасында қолданылуы әртүрлі. Калифорния және Техас сияқты көптеген штаттарда жазалаушы зиянды өтеу заңмен белгіленеді; ал басқа жерлерде олар тек сот шешімдеріне сүйенеді. Көптеген штаттық заңдар сақтандыру индустриясының жазалаушы зиянды өтеуге «шектеулер» қою үшін лоббилеуінің нәтижесі болып табылады; алайда, бірнеше штаттық соттар осы заңдық шектеулерді конституциялық емес деп жойды. Олар сирек кездеседі, ақшалай өтемақымен аяқталатын азаматтық істердің бар болғаны 6%-ында ғана кездеседі. Жазалаушы зиянды өтеу Небраска, Пуэрто-Рико және Вашингтон сияқты бірнеше юрисдикцияларда ешқандай жағдайда қолданылмайды. Жалпы ереже бойынша, шартты міндеттемелерді бұзғаны үшін жазалаушы зиянды өтеу тағайындалмайды, бірақ егер келісімшарт аясында тәуелсіз құқық бұзушылық жасалса, құқық бұзушылық үшін жазалаушы зиянды өтеу тағайындалуы мүмкін. Штаттық заңдар әртүрлі болғанымен, жазалаушы зиянды өтеу, әдетте, тек айыпталушы зиян келтіруге нақты ниеттенген жағдайда ғана рұқсат етіледі (мысалы, басқа біреудің көлігіне қасақана соғылу), қарапайым немқұрайлылық немесе басқалардың өмірі мен қауіпсіздігіне немқұрайды қарау арқылы зиян келтіру жағдайында емес. Жазалаушы зиянды өтеу АҚШ-та құқық реформасы туралы пікірталасқа қатысты маңызды мәселе болып табылады, онда көптеген көпшілікке танымал болған көп миллион долларлық сот шешімдері жазалаушы зиянды өтеудің шамадан тыс екендігі туралы кең таралған пікірге әкелді. Алайда, заң профессоры мен Әділет министрлігінің статистикалық зерттеулері сотқа жүгінген азаматтық істердің 2%-ында ғана жазалаушы зиянды өтеу тағайындалатынын және жазалаушы зиянды өтеудің орташа мөлшері 38 000 және 50 000 доллар аралығында екенін көрсетті. Любекке қарсы Макдональдс мейрамханалары ісінде (1994) 79 жастағы Стелла Любек Макдональдс кофесін тізесіне төгіп, жамбас, тізе, шатқасы және жыныс мүшелерінде екінші және үшінші дәрежелі күйік алған. Күйіктердің ауырлығы тері ауыстыру операциясын қажет етті. Любек Макдональдс-тан оқиға үшін өтемақы ретінде 20 000 долларлық медициналық шығындарын төлеуін сұрады. Макдональдс бас тартты, содан кейін Любек сотқа жүгінді. Іс бойынша тергеу кезінде Макдональдс-тың ішкі құжаттары компанияға Макдональдс кофесі салдарынан тұтынушылардан ауыр күйіктерге шағымдану туралы жүздеген хабарламалар келгенін көрсетті. Сотта бұл сотқа Макдональдс өнімнің қауіпті екенін және тұтынушыларға зиян келтіріп отырғанын білгенін, ал компания бұл мәселені түзету үшін ештеңе жасамағанын анықтауға мүмкіндік берді. Сотталғандар 200 000 доллар өтемақы төледі, бірақ кінәнің 20 пайызын Любекке жүктеді, оның өтемақысын 160 000 долларға дейін төмендетті. Сондай-ақ, сотталғандар Любекке 2,7 миллион доллар айыппұл төледі, бұл сол кезде Макдональдс кофе сатудан түскен екі күндік кіріс көлеміне тең болды. Кейін судья жазалаушы зиянды өтеуді 480 000 долларға дейін төмендетті. Бұл іс сотталғандар тағайындаған өтемақының жоғары мөлшері үшін жиі сынға ұшырайды. Дегенмен, көптеген заңгерлер мен «Ыстық кофе» сияқты деректі фильмдер түсірушілер корпоративтік лоббистер теледидар жарнамаларында маңызды фактілерді жасыра отырып, қоғамдық дезинформацияны және құқықтық жүйеге сенімсіздікті тудыру мүмкіндігін пайдаланғанын айтты, мысалы, сот шешімінің Макдональдс үшін кофе сатудың екі күніне тең екендігі, Любектің жыныс мүшелері мен шатқасына операция қажет ететін тұрақты жарақат алғаны және Макдональдс кофе температурасы туралы көптеген шағымдар алғандығы. BMW of North America, Inc. v. Gore (1996) ісінде Жоғарғы Сот шамадан тыс жазалаушы өтемақы мүліктің негізсіз айырылуы болып табылады және тиісті процесті бұзуға жатады деп шешті. Сот жазалаушы зиянды өтеудің мөлшері талапкерге зиян келтірген әрекеттің айыптау дәрежесімен, жазалаушы зиянды өтеу мен өтемақы арақатынасымен және осы әрекетке қолданылатын кез келген салыстырмалы қылмыстық немесе азаматтық жазалармен анықталуы керек деп тапты. State Farm Auto. Ins. v. Campbell (2003) ісінде Жоғарғы Сот жазалаушы зиянды өтеу тек талапкерге зиян келтірген айыпталушылардың әрекеттеріне негізделуі мүмкін деп шешті. Сонымен қатар, сот жазалаушы өтемақыны қараған кезде тиісті процестің қағидаларын қолдану керек факторларды түсіндірді. Соңғы кезде Philip Morris USA v. Williams (2007) ісінде Жоғарғы Сот жазалаушы зиянды өтеудің мөлшері салдарынан басқаларға келтірілген тікелей зиян үшін тағайындалмайды, бірақ басқаларға келтірілген зиянды әрекеттің қаншалықты айыпталарлық екенін анықтау үшін ескеруге болады. Әрекеттің айыптау дәрежесі жоғары болған жағдайда жазалаушы зиянды өтеудің мөлшері де жоғары болуы мүмкін, қылмыстық құқықта қайталап жасалған қылмыс жасаған адамға қатаң жаза тағайындалғандай. Вильямс ісінде дауыс берген судья Джон Пол Стивенс «бұл нюанс маған түсініксіз» екенін айтты, көпшілік бұл істі маңызды айырмашылыққа негіздеп шешкенін, бірақ ол айырмашылықтың маңызы жоқ екенін ұсынды. Жазалаушы зиянды өтеудің мәні субъективті. Олардың мақсаты жазалау болғандықтан – өтемақы төлеу емес – сот талқылаушыларының пікірлері осы мақсатқа жетудің қалай жолдары бар екендігі туралы әртүрлі болуы мүмкін. Дегенмен, жазалаушы зиянды өтеуге қатысты зерттеулер кейбір ортақ қағидаларды анықтады. Айыпталушының байлығы жазалаушы зиянды өтеудің жоғары мөлшерімен байланысты, сот талқылаушылары жазалаушы зиянды өтеуді анықтау бойынша сот нұсқауларын ескермейді немесе оларды нашарлайды, және сот талқылаушылары шығын мен пайданы есептеген айыпталушыларды жазалауға бейім.
Маңызды істер
Pac. Mut. Life Ins. Co. v. Haslip,
TXO Production Corp. v. Alliance Resources Corp.,
Honda Motor Co. v. Oberg,
BMW of North America, Inc. v. Gore,
Cooper Industries, Inc. v. Leatherman Tool Group, Inc.,
State Farm Mutual Automobile Insurance Co. v. Campbell,
Philip Morris USA Inc. v. Williams,
Exxon Shipping Co. v. Baker,
TXO Production Corp. v. Alliance Resources Corp.,
Honda Motor Co. v. Oberg,
BMW of North America, Inc. v. Gore,
Cooper Industries, Inc. v. Leatherman Tool Group, Inc.,
State Farm Mutual Automobile Insurance Co. v. Campbell,
Philip Morris USA Inc. v. Williams,
Exxon Shipping Co. v. Baker,