Кіріспе
Заң жүйесіндегі әділсіз сот процесіне жол бермеуге бағытталған доктриналар
Шамперти және алимент – заң жүйесіндегі әділсіз сот процесіне жол бермеуге бағытталған доктриналар болып табылады: Алимент – мүдделі емес тараптың сот ісін қолдауға араласуы. Бұл: «Дау-жанжалдарды немесе тараптарды қолдау, ортақ құқықты бұзу». Шамперти (көне француз тілінен алынған champart сөзінен) – талапкерге іс бойынша қатысы жоқ тараптың, егер іс сәтті аяқталса, талапкер оларға іс бойынша түскен табыстың бір бөлігін қайтарып береді деген шартпен қаржылық қолдау көрсетуі. Giles v Thompson ісінде Лорд-Стейн былай мәлімдеді: «Қазіргі заманғы түсінікте, алимент – бұл заңды негізсіз сот ісіне бейтаныс адамның қолдау көрсетуі. Шамперти – алименттің ауыр түрі. Шампертидің ерекшелігі – бейтаныс адамның сот ісіне қолдау көрсетуі және одан пайданың бір бөлігін алу». Заң жүйесінде алимент және шамперти бұрын қылмыс және заңбұзушылық болып саналған, сондай-ақ барратри (әділсіз сот процесін қозғау) да осыған жатқан. Қазіргі кезде бұл жағдай көбінесе өзгерді, өйткені тоғызыншы ғасырда құқықтық этиканың дамуы қоғамға қауіптің төмендеуіне ықпал етті, әсіресе Свинфеннің өсиет ісінен (1856–1864) кейін. Дегенмен, бұл принциптер заманауи адвокат пен клиент арасындағы шартты төлем келісімдеріне және талапкердің соттағы құқықтарын іспен байланысы жоқ адамға беруіне қатысты. Шампертус келісімшарттары, юрисдикцияға байланысты, мемлекеттік саясатқа қайшы болуы мүмкін немесе шығындарға жауапкершілік тудыруы мүмкін.
Maintenance is the intermeddling of a disinterested party to encourage a lawsuit. It is: "A taking in hand, a bearing up or upholding of quarrels or sides, to the disturbance of the common right." Champerty (from Old French champart) is the financial support, by a party not naturally concerned in the suit, of a plaintiff that allows them to prosecute a lawsuit on condition that, if it be brought to a successful issue, the plaintiff will repay them with a share of the proceed from the suit. In Giles v Thompson Lord Justice Steyn declared: "In modern idiom maintenance is the support of litigation by a stranger without just cause. Champerty is an aggravated form of maintenance. The distinguishing feature of champerty is the support of litigation by a stranger in return for a share of the proceeds." At common law, maintenance and champerty were both crimes and torts, as was barratry (the bringing of vexatious litigation). This is generally no longer so as, during the nineteenth century, the development of legal ethics tended to obviate the risks to the public, particularly after the scandal of the Swynfen will case (1856–1864). However, the principles are relevant to modern contingent fee agreements between a lawyer and a client and to the assignment by a plaintiff of his rights in a lawsuit to someone with no connection to the case. Champertous contracts can still, depending on jurisdiction, be void for public policy or attract liability for costs.
Тарих
Бұл шектеулер ортағасырлық Англиядағы зәбір-зұлдарға қарсы күресу үшін енгізілді. Сыбайлас ақсүйектер мен патшаның шенеуніктері күмәнді және жалған талаптардың сенімділігін арттыру үшін өз есімдерін беруге дайын болды, бұл үшін олар қайтарылған мүліктің бір бөлігін алатын. Он жетінші ғасырдың басында соттан тыс айтқан Лорд-бас судья Кок алименттің (manutenentia) пайда болуын былай сипаттады: «Maintenance, manutenentia, manutenere етістігінен туындаған және заңда дауларды, тараптарды қолға алуды, қолдауды, қорғауды білдіреді, бұл ортақ құқыққа нұқсан келтіруге немесе кедергі келтіруге бағытталған». Бұл пікірлер соттың бұрын алименттің кең ауқымын болдырмауға тырысқан кезде айтылды; «алимент» термині азаматтық талаптарға қолдау көрсетумен ғана шектелмей, сонымен қатар қарақшыларға, дінге қарсыларға және тіпті «теңіздің ар жағынан келген, ақ киім киген жаңа сектаға» қолдау көрсетуге тырысқандарға да қатысты. Сот тәуелсіздігі біртіндеп орнатылды, бірақ 19 ғасырдың басында Джереми Бентам былай деп жазды: «Сол кездегі бір кемшілік, бірақ мұндай заңдармен емделмейтін кемшілік, адам әлсіз талапты күштіге айналдыруға үмітпен сатып алатын, ал баронның қылышы сотқа келіп, оның ізінен ерген көпшілікпен бірге судьяның көзіне үрей салатын. Бүгінде ағылшын судьясына жүз баронның қылыштары не қажет? Қорқынышсыз да, үмітсіз, жек көруші де, сүйіспеншіліксіз, біздің заманымыздың судьясы кез келген жағдайда заң оның қолына берген әділдік немесе әділетсіздіктің кез келген жүйесін бейтараптықпен жүзеге асыруға дайын».
Maintenance, manutenentia, is derived from the verb manutenere, and signifieth in law a taking in hand, bearing up, or upholding of quarrels and sides, to the disturbance or hindrance of common right. The comments were made in context of the court previously having been anxious to prevent a wide range of maintenance; the phrase "maintenance" had been used to apply not just to those who gave support in civil claims, but also to those who sought to maintain robbers, heretics and even "a new sect coming from beyond the sea, clad in white garments". Judicial independence was gradually established, however, and by the early 19th century Jeremy Bentham wrote:
A mischief, in those times it seems but too common, though a mischief not to be cured by such laws, was, that a man would buy a weak claim, in hopes that power might convert it into a strong one, and that the sword of a baron, stalking into court with a rabble of retainers at his heels, might strike terror into the eyes of a judge upon the bench. At present, what cares an English judge for the swords of a hundred barons? Neither fearing nor hoping, hating nor loving, the judge of our days is ready with equal phlegm to administer, upon all occasions, that system, whatever it be, of justice or injustice, which the law has put into his hands.
Австралия
Австралияда жалпы құқық бойынша (қылмыс немесе азаматтық құқық бұзушылық ретінде) шапшаңдық пен ұстауға беру іс-қимылдарының негіздері ретінде көбінесе заңмен жойылған. Жаңа Оңтүстік Уэльсте 1993 жылғы «Ұстауға беру, шапшаңдық және барратрияны жою туралы» заңмен шапшаңдық пен ұстауға беру жойылды. Викторияда шапшаңдық пен ұстауға беру 1958 жылғы «Зиянды әрекеттер туралы» заңның 32-бабымен азаматтық құқық бұзушылық ретінде, ал 1958 жылғы «Қылмыстар туралы» заңның 332А-бабымен қылмыс ретінде жойылды.
Канада
Канадада 1953 жылы Қылмыстық кодекстің біріктірілуімен бірге шапшаңдық пен асыраушылық сияқты жалпы құқық бойынша жасалған қылмыстар, сотқа наразылықтан басқа барлық қалған қылмыстармен бірге жойылды. Дегенмен, шапшаңдық пен асыраушылық кейбір канадалық юрисдикцияларда азаматтық құқық бұзушылық ретінде сақталады. Онтариода шапшаңдыққа байланысты келісімдер 1897 жылғы RSO, c. 327 Шамперти заңына сәйкес жарамсыз деп танылады.
Англия мен Уэльс
1967 жылғы Қылмыстық заң актісі қабылданғаннан бастап, алимент төлеу және шала-шұлалық қылмыс немесе азаматтық құқық бұзушылық болып табылмайды. Дегенмен, 1967 жылғы Актіде мынадай мәлімдеме бар:
Англия мен Уэльс заңнамасында алимент төлеу және шала-шұлалық бойынша қылмыстық және азаматтық жауапкершілікті жою, келісім-шарттың қоғамдық тәртіпке қайшы немесе басқаша заңсыз деп танылатын жағдайларға қатысты осы заңның ережелеріне әсер етпейді. | 14(2) тармақ
Сот ісін қаржыландыратын үшінші тарап, іс сәтсіз аяқталған жағдайда, шығындарды өтеуге жауапты болуы мүмкін. Мысалы, *Re Oasis Merchandising Services Ltd* ісінде Апелляциялық сот, таратушының заңсыз сауда-саттыққа қатысты талап құқығын мамандандырылған сот компаниясына беру арқылы директорларды заңсыз сауда-саттық үшін қудалауға бағытталған құқық бұзушылықты қайта жаңғыртты. Бұл сынға ұшырады, себебі директорларға қатысты талаптар тиісінше орындалмайды, өйткені компания таратушылары, көбінесе бухгалтерлер, компанияны сақтап қалудың орнына тәуекелге барудан сақтанады.
Гонконг
Гонконгта шапшаңдық пен асыраушылық ұзақ уақыт бойы қылмыс және заңсыз әрекет ретінде ескірген деп есептелді, бірақ соңғы жылдары осы екі принцип осы ережелердің тарихи мақсатына қарсы күреске арналған зияндылықтан өзгеше проблемаларды тудыратын өндіріп алу агенттерінің кең таралғандығына жауап ретінде қайта жаңғыртылды. Олар көбінесе апаттан зардап шеккендерге "жеңіске жеткен жағдайда ғана төлеу" негізінде адвокаттарды табуға көмектеседі. Егер талап қанағаттандырылса, өндіріп алу агенттері зиянның бір бөлігін алады. Бұл заң көмегінің бар екенін білмейтін білімсіз зардап шеккендерді алдау болып саналады. Зардап шеккендерге тиесілі дене жарақаты үшін әділ өтемақы алу мүмкіндігі залалдың бөлінуі арқылы шектеледі. Өндіріп алу агенттерінің сот процесіне араласуы адвокаттар үшін де этикалық мәселелер тудырады, олар келісімге келу кезінде бейтараптықты сақтамауы мүмкін. Осыған жауап ретінде Әділет министрлігі және Гонконг заңгерлер қоғамы Гонконг заңдарында шапшаңдық пен асыраушылық қылмыс екенін атап, халықты өндіріп алу агенттерінен бас тартуға шақыратын кең ауқымды науқан жүргізді. 2008 жылы 21 адам шапшаңдық, асыраушылық және сөз байласу жасады деген айыппен тұтқындалды. Олар апаттан зардап шеккендерге "жеңіске жеткен жағдайда ғана төлеу" қағидасы бойынша "көмек" көрсеткен агенттер еді. Тұтқындалғандардың бірі – заңгер. Гонконгта шапшаңдық пен асыраушылық үшін жеті жылға дейін жаза қарастырылған. 2009 жылдың 25 маусымында Винни Ло Вай Ян, заңгер, асырауға қатысты сөз байласу жасады, ал өндіріп алу агенті шапшаңдыққа қатысты сөз байласу жасады деп танылды. Ол 18 жастағы жол апаттан зардап шеккен қыздың қамқоршысына төленген зиянның 25% бөлігін алуға келіскені анықталды. 2009 жылдың 10 шілдесінде Ло 15 айға бас бостандығынан айырылды, ал өндіріп алу агенті 16 айға бас бостандығынан айырылды (іс нөмірі: DCCC 610/2008). 2010 жылдың 3 желтоқсанында апелляциялық сот оның арызын қабылдамады (іс нөмірі: CACC 254/2009). 2012 жылдың 30 қаңтарында Лоның кінәлілігі Жоғарғы сотта жойылды (іс нөмірі: FACC 2/2011). 2012 жылғы 23 ақпанда жарияланған сот шешімінің негіздерінде бірінші сатыдағы судья мен апелляциялық соттың Лоның шапшаңдыққа қатысы бар екенін білгендігі туралы қорытындысымен байланысты маңызды мәселе бар екені айтылды. Сот асыраушылық пен шапшаңдықты конституциялық деп тапса да, Гонконгта асыраушылық үшін қылмыстық жауапкершілікті сақтау қажеттігі туралы сұрақ қойды, өйткені Англия мен Оңтүстік Австралия сияқты елдерде асыраушылық пен шапшаңдық үшін жауапкершілік жойылған. 2013 жылдың 26 наурызында округ соты Луи Муи Квок Кенг, адвокатты 3,5 жылға бас бостандығынан айырды. Ол 2013 жылдың 18 ақпанында 1999-2008 жылдар аралығында жасалған деп саналатын бес айыпталу бойынша кінәсін мойындамады. Ол қаладағы осындай қылмыстар үшін сотталған алғашқы адвокат болды (іс нөмірі: DCCC 890/2012).
Ирландия
Ирландия Парламенті қабылдаған 1634 жылғы «Қолдау және мәміле жасау туралы» заңында «Англияда бұрын қабылданған барлық заңдар, оның ішінде қазіргі күшінде және әрекеттегі барлық заңдар осы Ирландия Корольдігінде тиісінше орындалуға тиіс» делінген. Пойнингс заңы 1495 жылға дейінгі барлық ағылшын заңдарын импорттаған; 1634 жылғы заң қосымша 1540 жылғы Қолдау және мәміле жасау туралы заңды импорттады. 1634 және 1540 жылдарғы заңдар Ирландия Республикасында әлі де күшінде. 2015 жылы Persona компаниясы, 1997 жылғы телекоммуникациялық тендерде Esat Digifone компаниясына ұтылып, Мориарти Трибуналының сынауына ұшыраған, 1997 жылғы тендерге қатысқандарға қарсы сот процесін бастау үшін, төлемді UK-тағы Harbour Litigation Funding компаниясы жүзеге асыру шартымен сотқа жүгінуге өтініш берді. 2016 жылы Жоғары сот мұндай үшінші тараптан қаржыландыру 1634 жылғы заңмен тыйым салынған мәміле жасау екенін анықтады; Persona 10 миллион еуролық шығындарды көтере алмайтындықтан істі тоқтатуға мәжбүр боларын мәлімдеді.
Америка Құрама Штаттары
Бұл түсінік американдық құқықта бар, бірақ оны "академияда және басқа жерлердегі кәсіпкерлік құқықтануды жақтаушылар" жек көреді. Бұл термин соңғы кезде Невада штатындағы БАҚ-та жиі қолданылып келеді. NAACP v. Button ісінде, шапшаңдықты болдырмау атымен сөз бостандығы құқығын шектеуші заңдар конституциялық емес деп танылды. Флоридадағы соттар алимент және шапшаңдыққа байланысты талаптардың Флоридада енді қолданылмайтынын, олардың орнына процесті теріс пайдалану, қастандықпен қудалау және сот ісін заңсыз бастау туралы заңдар келгенін анықтады. Флорида соттары шапшаңдық пен алименттің оң қорғаныс ретінде сақталуы мүмкін екенін, бірақ тек шапшаңдық шарттарының күшіне қатысты ғана екенін мәлімдеді.