Кіріспе

Испандық канадалықтар (испанша: Español Canadienses; французша: Canadiens Espagnols) – толық немесе ішінара испандық тегі бар канадалықтар немесе Испаниядан Еуропалық Одақ азаматтығымен және Канададан азаматтығы бар адамдар. Оларға, сондай-ақ, өздерінің нақты туған жерін емес, "испан" терминін жалпыэтникалық этноним ретінде қолданатын Латын Америкасының көптеген канадалықтары да кіруі мүмкін. Мысалы, Сальвадор, Гондурас, Колумбия немесе Гватемаладан шыққан адам өзін испандық деп атауы мүмкін, бұл оның испан тілінде сөйлейтін үлкен қауыммен байланысын білдіреді. Толық ақпарат алу үшін Латын Америкалық канадалықтар туралы қараңыз. Испания заңдары (Испания азаматтығы туралы заңға қараңыз) Латын Америкасынан испан азаматтығын алуға болатын адамдарды бұрын испан азаматтығын алған ата-аналар мен әже-шешелермен шектейді. Соңғы кезде Испания заң жүйесі Испания Азаматтық соғысы кезінде Кубаға көшіп келгенін дәлелдей алатын кубалықтарға азаматтық берді (Тарихи естелік заңына қараңыз).

Испанияның Канададағы дәулеті мен қатысуы

Испания 1492 жылғы 12 қазанда Христофор Колумб Испания үшін Жаңа әлемді талап еткеннен бастап, бүкіл Канадаға жер иелігі құқығын алды. 1494 жылғы 7 маусымда қол қойылған Тордесильяс шарты арқылы Папа Александр VI Жаңа әлемді Испания мен Португалия арасында бөлді. Португалия Бразилияның шығыс бөлігін алды, ал Испания Канаданы қоса алғанда, қалған бөлігіне ие болды. Кейін испан конкистадоры және зерттеушісі Васко Нунес де Балбоа Тынық мұхитының шығыс жағалауының суларын көрген және тұрып қалған алғашқы еуропалық болды. Ол қазіргі Панаманың орманды аймақтарынан қиын жолмен өтіп, осы жетістікке қол жеткізді. Сол жерде Балбоа қолдарын көтеріп, бір қолында қылышын, екінші қолында Мәриям Ананың суреті салынған туын ұстап, 15 қыркүйекте Тынық мұхитын және оған жақын барлық жерлерді (соның ішінде Британ Колумбиясын) Испания атынан иеленді. Содан кейін, Испания королі Филипп II-нің қызметіндегі грек тегіндес испан зерттеушісі Хуан де Фука 1592 жылы Ванкувер аралы (қазіргі Британ Колумбиясы, Канада) мен АҚШ-тың солтүстік-батыс Вашингтон штаты арасында орналасқан Аниан бұғазын (қазір Хуан де Фука бұғазы деп аталады) зерттеді. 14 ғасырдың соңынан бастап, басктар деп танылатын солтүстік-батыс Испаниядан келген халық Ньюфаундлендке балық аулау үшін келіп, Гранд Банктерде аулаған шабақтарын кептірді. 1578 жылға қарай, саудагер, зерттеуші және Ньюфаундлендке ағылшын қоныстануын қолдаған Энтони Паркхерст Ньюфаундлендте 100-ден астам испан кемесін санап шықты, олардың барлығы шабақ іздеп келген. Ал осы кезеңде ағылшын қызметінің деңгейі салыстырмалы түрде төмен болды. Паркхерст 1573 жылы Ньюфаундлендте бар болғаны төрт ағылшын кемесі болғанын мәлімдеді.

Тынық мұхиттың солтүстік-батысындағы испандықтардың болуы

XVIII ғасырдың ортасынан бастап Испанияның бұл талабына британдық және орыс тері саудасы мен отарлау арқылы қарсылық көрсетіле бастады. Испания королі Карл III және оның ізбасарлары 1774 және 1793 жылдар аралығында қазіргі Канада мен Аляскаға бірнеше экспедиция жіберді, бұл орыс және британдық отарлаушылардың қаупін сейілту және испандық талапты нығайту мақсатында жасалды. Тарихтың осы кезеңінде елдің талаптарын зерттеулермен және нақты жерлердің "алғашқы еуропалық ашылуымен" растауы маңызды болды. Испания Латын Америкасын отарлаумен айналысқандықтан, Канада 18-ғасырға дейін назардан тыс қалды, Испания Британдық Колумбияда барлау жұмыстарын жүргізіп, бекіністер құруға тырысқанға дейін. Фрэнсис Дрейк 1579 жылы Британдық Колумбия жағалауын зерттеген болуы мүмкін, бірақ Хуан Перес 1774 жылы жасалған алғашқы құжатталған саяхатын аяқтады. Хуан Франсиско де ла Бодега и Квадра 1775 жылы жағалауды зерттеді. Осылайша, Перес пен де ла Бодега 1513 жылы Васко Нунес де Балбоа жасаған алғашқы испандық талапты Тынық мұхитының жағалауына қатысты қайта бекітті.

Испанияның Ұлыбританиямен келіспеушілігі

1789 жылы Нотка бұғазына байланысты туған дау Британдық Колумбия үшін Испания мен Ұлыбритания арасындағы ірі соғыстың басталуына әкелуі мүмкін еді. Испания сол кезде Хосе Мартинесті Нотка бұғазын басып алып, Испанияның толыққанды егемендігін орнату үшін жіберді. 1789 жылдың жазында Ноткаға британдық және американдық бірнеше тері саудасымен айналысатын кемелер келді. Британдық "Аргонавт" кемесінің капитаны Джеймс Колнетт пен Мартинес арасында егемендік құқығы мәселесі бойынша қақтығыс туды. Жаздың соңына қарай Мартинес Колнетті тұтқындап, бірнеше британдық кемені тартып алып, олардың экипаждарын тұтқындады. Колнет Нотка бұғазына өзінің іскер серігі Джон Мирстің бұрын сатып алған жеріне тұрақты сауда бекеті мен колония құру ниетімен келген. Жаздың соңында Мартинес Нотка бұғазын тастап, тартып алынған кемелер мен тұтқындарды Жаңа Испанияның Сан-Блас қаласына жеткізді. Бұл оқиғалар туралы жаңалықтар Испания мен Ұлыбритания арасындағы Нотка дағдарысы деп аталатын қақтығысты тудырды, бұл соғысқа ұласқан жағдайға жеткізді. Британдық Колумбия үшін британдықтармен болған ірі соғыс Нотка келісімі арқылы бейбіт түрде шешілді, екі тарап та болашақтағы шешім қабылдағанша өз талаптарын сақтап қалды.

Испанияның Ұлыбританиямен таласы АҚШ-қа мұра болып қалды

XIX ғасырдың басында Испания Наполеон соғыстары мен испандық-американдық тәуелсіздік соғыстарынан әлсіреп, Оңтүстік Америкада Симон Боливар мен Хосе де Сан Мартинге қарсы күресуге мәжбүр болды. Соңында Испания әлсіздігіне байланысты Солтүстік Америкадағы аумақтарын Ұлыбританияға жоғалтуы мүмкін деп қорқып, 1819 жылғы Адамс-Онис шарты арқылы Солтүстік Американың бір бөлігіне деген құқықтарын АҚШ-қа, өзінің бұрынғы одақтасына беруге шешім қабылдады. Бұл үшін АҚШ испан үкіметіне қарыз болған американдық азаматтардың 5 миллион долларлық талаптарын төлеуге міндеттенді. Осының нәтижесінде Америка Құрама Штаттары Орегон территориясы мен Британдық Колумбиядан тұратын Орегон аймағына деген талаптарын негіздеу үшін испандық құқықтарын пайдаланды.

Халық саны

Өзін испан тегінен деп жариялаған канадалықтардың саны 325 740-қа жетеді, оның ішінде бірнеше этникалық тегі бар адамдар да кіреді. Дегенмен, Испания заңдары испандық деп аталуға болатын адамдарды Еуропалық Одақтың испан азаматтығын иеленгендермен шектейді. Мысалы, Латын Америкасының азаматы Испанияда испандық немесе испаниялық деп есептелмейді, егер ол соңғы ата-анасы немесе ата-бабасы бір кезде испан паспорты немесе азаматтығына ие болғанын дәлелдей алмайынша. Испандықтар деп заңды түрде аталатын халықтың саны шамамен 325 730-дың бір бөлігін құрайды. Бұл қателікке себеп – испан тілін сөйлейтін барлық латын американдықтарды испандықтар деп жіберген канадалықтардың өзі. Испаниядан испан азаматтығын алған испан канадалықтары көбінесе Эдмонтон, Виннипег, Ванкувер, Торонто, Монреаль, Оттава, Онтарионың Ватерлоо аймағы және Новая Шотландияда шоғырланған. Испандықтар Монреаль қаласының барлық аудандарында, сондай-ақ Доллар-де-Ормо, Лаваль, Броссард және Гринфилд-Парк сияқты қала шеттерінде де кездеседі. Арнайы «испандық квартал» жоқ, бірақ Монреальдегі Сен-Лоран көшесінде испандық бірлестіктері орналасқан, оларды Латын Америкасының бірлестіктерімен шатастыруға болмайды, сондай-ақ «Librería Española» да бар. Олар португалдар, итальяндықтар, гректер және латын американдықтары сияқты басқа оңтүстік еуропалықтармен жиналуға бейім. Онтарио және Квебек провинцияларындағы испан халқы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ғана көбейді және испан тілді латын американдық қауымдастығынан айырмашылығы, олардың тілі мен мәдениетін дамытуға немесе насихаттауға айтарлықтай әсер етпеді. Бұл, ішінара, Канададағы испан халқының саны испан тілді латын американдық халқымен салыстырғанда әлдеқайда аз болуына байланысты. Қағида бойынша, екінші буын испан канадалықтары Испаниямен байланысқа бейжай қараған немесе қызығушылық танытпаған және ағылшын немесе француз тілді канадалық мәдениетіне оңай сіңіп кеткен. Тілдерін сақтаған испан канадалықтары испан тілді латын американдық канадалықтарымен бірге өмір сүреді және/немесе үйленеді; испан және француз тілдері – роман тілдері және морфология мен синтаксис жағынан ұқсастықтарға ие. Соңғы жылдары Новая Шотландиядағы испан халқының саны мен танымалдылығы артып келеді. Атлантика провинцияларында фламенконы насихаттау мақсатында құрылған «Atlantic Flamenco» атты қайырымдылық ұйымы Галифакста орналасқан және Мадридте туған Мария Осенде – фламенко және балет бишісі және мұғалімі құрған. Бұл ұйым «Халифакс Feria de Abril» (ағылшын тілінде – Халифакс сәуір жәрмеңкесі) сияқты іс-шараларды тұрақты түрде өткізеді.

Демография

+Канада провинциялары және территориялары бойынша испандық-канадтықтар (2016) Провинция Халық саны Пайыздық үлес 171,145 1,3% 85,360 1,1% 64,470 1,4% 48,055 1,2% 12,620 1,0% 5,670 0,5% 4,295 0,5% 2,550 0,4% 1,110 0,2% 510 0,4% 315 0,8% 270 0,8% 75 0,2% 396,460 1,2%