Кіріспе

Карел Крамарь (27 желтоқсан 1860 жыл – 26 мамыр 1937 жыл) – чех саясаткері. Ол 1891 жылдан 1915 жылға дейін Австрия императорлық кеңесінде (онда ол Карл Крамарш деп те белгілі болды) Чехияның маңызды саяси партиясы – «Жас чехтар» партиясының өкілі болды және 1897 жылы партия жетекшісі болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Крамарь Австрия-Мажарстанға қарсы жасалған мемлекеттік қасақаналық үшін түрмеге қамалды, бірақ кейіннен кешірім алды. 1918 жылы ол 28 қазанда тәуелсіздік жариялаған Прагадағы Чехословакия Ұлттық Комитетіне жетекшілік етті. Крамарь жаңа мемлекеттің тұңғыш премьер-министрі болды, алайда бір жылдан аспайтын уақыттан кейін саяси келіспеушіліктерге байланысты отставкаға шықты. Ол 1937 жылы қайтыс болғанға дейін Ұлттық Ассамблеяның құрамында болды, бірақ оның консервативті ұлтшылдығы Томаш Гарриг Масарик және Эдвард Бенеш сияқты басты саяси топтармен үндеспеді.

Ерте өмір

Ол қазіргі Чехияның солтүстік шекарасына жақын, Високе-над-Жизеру (Хохштадт-ан-дер-Изер) деген жерде, бай отбасында дүниеге келді. Бес баланың ішінде мектеп жасына жеткен жалғыз осы бала ғана тірі қалды. Крамяр Прага, Страсбург және Берлин университеттерінде, сондай-ақ Париждегі École libre des sciences politiques мектебінде білім алып, құқық ғылымдарының докторы дәрежесін алды. 1880-жылдары Крамяр Прагадағы Карл Фердинанд университетінің негізінен неміс тілінде оқытылуына қарсы күресте белсенді рөл атқарды; чех студенттерінің өз тілінде білім алуы үшін чех тіліндегі университет ашу талап етілді. 1880-жылдардың басында Карл Фердинанд университетінде оқыту тілі неміс пе, чех пе деген мәселе өте қаушатылды, нәтижесінде Прага көшелерінде этникалық неміс және чех студенттері арасында жиі төбелес болып тұрды. Соңында 1882 жылы император Франц Йозеф Карл Фердинанд университетін екі тәуелсіз бөлімге бөлуге келісім берді, бірінде чех тілінде, екіншісінде неміс тілінде оқытылатын болды.

Ерте мансап

Ол Австрия-Мажарстандағы Жас чех партиясының, кейін Чехословакиядағы Ұлттық демократиялық партияның жетекшісі болды. 1896 жылы Крамяр Австрияның қаржы министрі болды. Крамяр, өзге де славян саясаткерлері сияқты, 1867 жылғы келісімді мадьярларды саяси билікке көтергендігі үшін ұнатпады және Австрия империясының Германиямен одағын тастап, Ресеймен одақтасуын қалады. Крамяр уақыт өте келе жалпыға бірдей сайлау құқығы арқылы демократия Австрия империясын славян мемлекетіне айналдырады деп сенді, себебі славян халықтары империядағы этностық топтардың ішінде ең көп санды болды. Көптеген Жас чехтер сияқты, Крамяр да русофил болды, Ресейді Габсбург монархиясының үстем немістеріне қарсы тұратын әлемдегі жалғыз славян үлкен державасы деп қарады. Крамярдың әйелі – Мәскеудегі өнеркәсіпшінің қызы, орыс қоғамының белгілі бір өкілі болды және 1917 жылға дейін олар Қырымда сәнді виллаға ие болды. Крамяр орыс мәдениетіне ғашық болды және орыс әдебиетін жақсы көретін. Томаш Масарик Крамярды Австрия империясындағы жалпыға бірдей сайлау құқығы мен демократияны қолдауы және Ресей империясының автократиясын қолдауы арасындағы қайшылық үшін жиі сынады. 1905 жылғы Қазан манифестін Крамяр Ресейдің либералдануының және жақын арада демократиялық державаға айналуының белгісі деп қабылдады. Оның Австрияны өзгерту мақсаты және Ресейдің демократияға бет бұрды деген сенімі Крамярды славян бірлігі үшін қозғалыс бастауға итермеледі. 1908 жылы ол өткендегі орыс үстемдігінде болған панславизмге қарсы, славян ұлттарының теңдігіне негізделген Неославизмді құрды. 1908 жылы Прагада және 1910 жылы Софияда екі конгресс өткізгеніне, сондай-ақ славян банкін құруға және славян өнеркәсіптік көрмесін ұйымдастыруға жасаған әрекеттеріне қарамастан, бұл бастама славян бірлігіне қол жеткізе алмады және Габсбург империясын Ресейге қарай қайта бағыттауға мүмкіндік бермеді. Славян ұлттары арасындағы келіспеушіліктер еңсерілмейтін болды және Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін халықаралық шиеленіс күшейген кезеңде Неославизм жойылып кетті. Крамяр үкіметті чех тілінің заңдық қолданысын кеңейтуге итермеледі, мысалы, Богемиядағы сот істерін неміс тілінде емес, чех тілінде жүргізуге және Богемия, Моравия және Силезияның «чех жерлеріндегі» армия базаларында неміс және чех тілдеріндегі екі тілді табельдерге рұқсат беруге тырысты. Крамяр Габсбург әулетіне әлдеқандай құрмет көрсетпеді, бірақ чехтар Австрия империясының құрамында қалуына келісуге дайын болды, егер империя Богемия, Моравия және Силезия провинцияларынан тұратын «чех жерлеріне» көбірек автономия берсе. Прага мен Венадағы саяси элитамен тығыз байланыста болған либералды ұлтшыл Крамяр Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін чех ұлттық мақсаттарына жетудің ең тиімді жолы ретінде Австрия мемлекетімен ынтымақтастық саясатын ұстанды, сонымен қатар чехтар мен Ресей империясы арасындағы жақындасуды қолдады. Осы Австрия үкіметімен ынтымақтастық саясатына берілгендігі («сол кездегі тілмен айтқанда, позитивті саясат») оны 1914 жылы Жас чех партиясының басшылығынан кетуге мәжбүр етті, себебі партия көбірек ұлтшылдық және оппозициялық позицияға қарай бет бұрды. 1914 жылға қарай Крамяр саяси ағымнан шығып қалған еді.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Крамяр Германия мен Австрияның жеңісі Австрия империясында реформалар жасау мүмкіндігінің аяқталғанын және Габсбург монархиясына қарсы күресуге мүмкіндік беретінін түсінді. 1914 жылдың күзінде Крамяр басқа чех саясаткерлеріне "орыстар оны біз үшін ғана істеуі мүмкін" деп күтуге кеңес берді. Крамяр 1914 жылдың қыркүйегінде Галициядағы ресейлік жеңістерге сілтеме жасады, оның салдарынан австрия армиясының шамамен 50 пайызы қаза тапты, жараланды немесе тұтқынға алынды. Бұл Австрияның Германиямен теңдес серіктес болу мүмкіндігін жойды және австриялықтарды немістердің екінші дәрежелі серіктеріне дейін төмендетті. Австрия-Мажарстан Германияның сателлит мемлекетіне айнала бастағандықтан, соғыс барысында чехтердің тәуелсіздікке қолдауы күшейді. Егер Орталық державалар жеңіске жетсе, Австрия империясының славян халықтары немістер мен мадьярлармен тең дәрежеде болуы мүмкін емес екені анық болды. 1915 жылдың наурыз айында Крамяр Премисл Шамал, Алоис Рашин, Йозеф Шейнер және Эдвард Бенешпен бірге Австрия империясынан Чехияның тәуелсіздігін жеңіп алуға бағытталған "Маффи" деген құпия ұйымды құрды. "Маффи" Ресейдің әскери барлау қызметімен байланыста болды және Петроградқа хабарларды жіберу үшін құпия кодтарды пайдаланды. 1915 жылдың 3 сәуірінде Крамяр Праганың жұмысшы аудандарынан жұмылдырылған Императорлық Австрия және Корольдік Мажар армиясының 28-ші жаяу әскер полкінің Галициядағы ресейлік әскерлеріне толығымен тәслим болғанын білді. Крамяр ресейліктерге Чехияның тәуелсіздігін одақтастардың соғыс мақсаттарының бірі деп жариялауды сұрап хабар жіберді. 1915 жылдың 3 мамырында Крамяр Рейхсраттағы аграрлық өкіл Йозеф Дюрихке, ол тәуелсіздік үшін одақтастардың қолдауын іздеу үшін шетелге баруға дайындалып жатқанда, Романовтар әулетімен "үлкен славян империясын" құруға тырысу керектігін айтты, онда Богемия Романовтардың бірінің басқаруымен автономиялы патшалық болар еді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде австрия билігі Крамярды мемлекетке қарсы қызмет еткендігі үшін айыптады, соттады және оны 15 жылға қатаң еңбекке кесті. Крамяр 1915 жылдың 21 мамырында тұтқындалды және мемлекетке қарсы қылмыс жасады деп айыпталды. Алайда, оның түрмеге қамалуы чех ұлтшылдығын австриялық мемлекетке қарсы біріктірді. Крамярдың түрмеде болуы оны Бірінші дүниежүзілік соғыстың көп бөлігінде саяси аренадан шеттетуге және сол кезде Лондонда болған оның қарсыласы Масарыкқа чех тәуелсіздік қозғалысының бет-кезіне айналуға мүмкіндік берді. 1916 жылдың 3 маусымында Крамяр мемлекетке опасыздық жасады деп танылды және өлім жазасына кесілді. 1917 жылдың наурыз айында түрмеде өлім жазасын күтіп отырғанда, Крамяр Ресейдегі ақпан революциясы туралы естіді, бұл соғыстан кейін Романовтың қайта жаңғырған Богемия патшалығының тағында отырады деген арманының аяқталғанын білдірді. Крамярдың камераласы Алоис Рашин: "Біздің жолымыз таусылды!" деді. Жаңа Австрия императоры Карл I 1917 жылы жалпы саяси кешірім ретінде Крамярды босатып жіберді. 1918 жылдың 13 шілдесінде Крамяр Прагада Чехословакия Ұлттық Комитетін құрды, онда Австриядан тәуелсіздік алу мақсатымен барлық чех саяси партиялары өкілдік етті. 1918 жылдың 28 қазанында Крамяр Ұлттық Комитетке "Тәуелсіз Чехословакия мемлекеті құрылды" деп жариялаған мәлімдеме жасады, сонымен қатар чехтердің Габсбург әулетінің көп ғасырлық үстемдігі аяқталды. Бірінші екі күн австриялық билік әскери жағдай жариялап, Ұлттық Комитетінің басшыларын тұтқындауға бұйрық берді, бірақ Прага гарнизонының әскерлерінің, басымен түгел этникалық мажарлар мен Трансильваниядан келген румындардың, бұйрықтарды орындаудан бас тартуы чехтердің бейбіт жеңісіне кепілдік берді. Әскерлер құлап бара жатқан Австрия империясы үшін соғысуға құлшыныс танытпады және Трансильваниядан келген көптеген әскерлер Прага халқымен араласып, жаңа Чехословакия туын жамылып алды.

Тәуелсіздік

31 қазанда Крамяр, Парижде орналасқан Ұлттық кеңестің өкілі Бенешпен кездесу үшін Женеваға барған, жаңа Чехословакия мемлекеті парламенттік республика болады, Масарик президент, Крамяр премьер-министр, ал Бенеш сыртқы істер министрі болады деген қорытындыға келді. Крамяр Бенештің дипломатиялық шеберлігіне таңғалып, Прагаға былай деп хабарлады: «Егер сіз доктор Бенешті және оның әлемдік мәселелерді меңгергенін көрсеңіз, бас киіміңізді шешіп, оның шынымен керемет екенін айтар едіңіз!» Масарик Чехословакияға американдық қолдау іздеп АҚШ-та болғанда президент болып тағайындалды, сондықтан Прагадағы премьер-министр Крамяр Чехословакияның алғашқы айларында елді басқарды. Бұрын Масариктің жақын серігі болған, бірақ 1914 жылға қарай арақатынастары нашарлаған еді. Крамяр Чехословакияның ең белгілі саясаткері болғандықтан, Масариктің наразылығына қарамастан, елдің бірінші премьер-министрі болып тағайындалды. 1919 жылдың қаңтарында Тешен герцогтығы үшін Польша мен Чехословакия арасында Польша-Чехословакия соғысы басталды. Тешен аймағы поляктардың көпшілігі және чехтердің азшылығы қоныстанған, көмірге бай аймақ болды. Алайда, Крамярдың поляктарға Тешеннен кетуді талап етіп ультиматум беруінің басты себебі – Чехословакияның Судет аймағына деген талабын күшейту болды. Тешеннің поляктарға қосылуына рұқсат беру Судеттің неміс тілді аймақтарының Германияға қосылуына үлгі болар еді. Басқа чех саясаткерлері сияқты, Крамяр бұрынғы Австрияның Богемия, Моравия және Силезия аймақтарының бөлінбеуін қалады. Оның пікірінше, Австрия империясының «чех жерлеріне» жататын барлық аймақ енді Чехословакияның құрамында болуы керек, және Судет аймағына деген талапты сақтап, Тешеннің Чехословакияның бөлігі екенін қатты талап етті. Чехословакияның алғашқы айларында инфляция салдарынан қалалардағы жалақы нақты түрде 60%-ға төмендеді, ал халықтың 8%-ын құраған 350 000 жұмысшы жұмыссыз қалды. Инфляция жаңа республиканың алғашқы айларында үлкен мәселе болды, себебі Чехословакия Габсбург империясының басқа елдері сияқты, өзінің банкноттарын басып, инфляцияны «экспорттады». 1919 жылдың ақпан айында Чехословакияның арыстанының таңбасы қойылған Габсбург банкноттары ғана заңды төлем құралы болып танылды, ал 1919 жылдың сәуірінде чехословакиялық тәж жаңа валюта ретінде енгізілді. Ақпан айындағы жарлық Чехословакияның экономикалық тұрақсыздығына қауіп төндірген инфляцияны тоқтатты. Жаңа мемлекетте 150-ге жуық отбасы барлық жердің оннан бір бөлігіне ие болды, бірақ чех фермерлерінің жартысы тек жарты гектарға ие болды, ал словак шаруаларының үштен екісі жерсіз болды. 1919 жылдың сәуірінде Крамяр жер реформасы туралы заң шығарды, ол кез келген фермердің ие бола алатын жер көлемін 150 гектарға дейін шектеді, осылайша негізінен неміс және венгр тілінде сөйлейтін дворяндарға тиесілі барлық ірі иеліктерді таратып жіберді. Жер шағын шаруалар мен жерсіз шаруаларға бөлінді. Тіпті Крамярдың қарсыласы Масарик та жер реформасын «жаңа республиканың ең үлкен жетістігі» деп атады, өйткені ол ауылды тұрақтандырып, жұмыс істейтін жеріне иелік ететін шағын шаруалар класын құрып, 1920 жылдары Чехословакияның саяси тұрақтылығына үлкен үлес қосты. Аристократияның билігіне қарсы шабуыл жасап, Крамяр оларды «шетелдік» деп санады, себебі олар көбінесе неміс немесе венгр тілінде сөйлейтін, жаңа республикада барлық дворяндық атақтарды жойды. Сол жақтағы наразылықтарды болдырмау үшін тағы бір жарлық бір күндік жұмыс уақытын 8 сағатқа дейін шектеді, осылайша кәсіподақ қозғалысының басты талаптарының бірін орындады. 1919 жылдың мамырында анархист Алоис Штястный Крамярды өлтіруге сәтсіз әрекет жасады. Тәуелсіздік алғаннан кейін, консервативті және орта тапқа жақын қолдаушылары бар Крамярдың Ұлттық демократиялық партиясы өзінің мақсатының көп бөлігін жоғалтты. Консервативті Крамяр сайлаушылардың сол жаққа бейімділігімен байланыста болмады, және 1919 жылдың алғашқы айларында Парижде болғандықтан, оның реформалары үшін оның қаржы министрі Алоис Рашин мен Антонин Швелаға мақтау берілді. Ресейге құмар, орыс әйелге үйленген Крамяр 1919 жылы Париж бейбітшілік конференциясында Чехословакияны өкілдік етті, бірақ сыртқы істер министрі Бенештің Ресейдегі коммунистерге қарсы күштерді қолдамағанына наразы болып отставкаға кетті. Крамяр Чехословакия легиондарының Ресей азамат соғысындағы күресін Ресейдің барлық аймағы «большевиктерден» азат болғанша жалғастыруын қалады, Чехословакия легиондарының Мәскеуге, емес Владивостокқа бағытталғанын қалады. Крамяр сондай-ақ, Ресейдің барлық аймағы адмирал Александр Колчак басқаруына өткеннен кейін, Ресей, Польша және Чехословакияны біріктіретін «славян федерациясы» құрылатынына сенді. Масарик пен оның шәкірті Бенеш Крамярды Чехословакия демократиясына ең үлкен қауіп деп санады, оны көпмәдениетті, көпұлтты мемлекетке қарсы «реакционер» чех шовинисі деп есептеді. Масарик пен Бенеш Крамярдың «батыс құндылықтарына» – демократияға, ағартуға, рационалдылыққа және төзімділікке деген адалдығына күмән келтірді, оны шығысқа қарайтын романтикалық панславист деп санады, оның ойынша «Прага қамалы» (президенттік резиденция) саяси күш ретінде Крамярды ықпалдан шығаруға бағытталды. Крамяр Масариктің Бенешті өзінің ізбасары ретінде ашық түрде дайындағанына наразы болды, Масариктің конституцияға сенаторлардың жас шегін 45, президенттің жас шегін 35 деп қойғанын, бұл Бенешті президенттікке үміткер ететінін байқады. Крамярға қарсы чех шовинизм айыбында шындық бар еді, себебі ол чехтер Чехословакияда басым ұлт болуы керек деп ашық айтты, Масарик пен Бенештің Судет немістері чехтермен тең болуы керек деген сеніміне қарсы болды және неміс тілінің Чехословакияның ресми тілдерінің бірі болуына қарсы екенін білдірді. Крамяр мемлекет 50 жыл ішінде мемлекеттік шекара тілдік шекараға сәйкес болуға тиіс, осылайша неміс тілді аймақтар жойылатынын жариялады. Чехословакиядағы алғашқы жалпы сайлаудан кейін Крамярдың партиясы, енді Ұлттық демократиялық партиясы, жаңа мемлекеттің түрлі кезеңдер аралық үкіметтерінде маңызды рөл атқармады. Кейінірек Крамяр Йири Стрибрны мен Франтишек Марешпен бірге Ұлттық одақта (Národní sjednocení) жұмыс істеді. Крамярды ықпалдан шығару үшін Масарик пен Бенеш соғыстағы «шетелдегі қарсылықты» республиканың «нағыз» құрылтайшылары ретінде көрсетіп, «ішкі қарсылықты» Габсбург үйімен ынтымақтасқандар деп көрсетуді бастады. «Легенда жасаушылардың шайқасы» (Boj legendistů) деп белгілі болған бұл тартыс 1920 жылдарға дейін Крамяр мен оның одақтастары Масарик пен Бенешпен Чехословакияның «нағыз» құрылтайшылары кім екені туралы баспасөз арқылы сөздермен шайқасты. «Легенда жасаушылардың шайқасы» 1922 жылы Крамярдың «Шет елдердегі саясатқа қатысты бес лекциясы» атты кітабы жарылғаннан кейін басталды. «Шет елдердегі саясатқа қатысты бес лекциясы» туралы өте жаулы рецензия V. S. әріптерімен «Čas» газетінде жарияланды, бірақ автордың Масарик екені тез анықталды. Кейіннен Масарик «ішкі қарсылықтың» соғыс кезінде ешқандай ерекше іс жасаған жоқ екенін айтқан бірнеше мақалалар жариялады, тіпті 1919 жылы Париждегі бейбітшілік конференциясында Крамярдың өзінің жүрегінде монархист екенін айтқан сөзін контекстен шығарып көрсетті. Масарик сондай-ақ, 1918 жылы Прагадағы Австрия командирі граф Максимилиан фон Кунденховетің естеліктеріне сүйене отырып, ол...

Большевизм мен Кеңес Одағы туралы пікірлер

Крамяр большевизмді қауіпті неміс туындысы ретінде қарастырып, олар Германияға адал болып қала береді деп ойлады. Ол орталықтандырылған өндіріс идеясын және тапсыз қоғамның утопиялық тұжырымын үнемі қабылдамады. Дегенмен, Крамяр большевизмнің ұзақ мерзімді тұрақтылығына күмән келтірді, оны халыққа ұнамайтын және тек террор арқылы сақталып тұратын нәрсе деп есептеді. Ол өмірінде Кеңес Одағының күйреуін шын жүректен тіледі.