Кіріспе

Ян Жижка з Троцнова а Калича (1360–1424 жж.) – чех әскери қолбасшысы, Ян Густың замандасы және ізбасары, радикалды гусит және табористерге жетекшілік еткен. Жижка табысты әскери лидер болған және қазір Чехияның ұлттық қаһарманы саналады. Ол бір көзін, содан кейін екі көзін де жоғалтқандықтан "Бір көзі бар Жижка" деген лақап атымен белгілі болды. Ян Жижка гусит әскерлерін үш крест жорығына қарсы жетектеді және өмірінің соңғы кезеңдерінде толық соқыр болғанына қарамастан, ешбір шайқаста жеңілген жоқ. Ол Богемия Корольдігінің Троцнов ауылында чех ақсүйек отбасында дүниеге келген.

Ерте өмір

Ян Жижка Троцнов ауылының (қазіргі Борованы) екі Мейерхофтың бірінде дүниеге келген. Ежелгі аңыз бойынша, ол Мейерхофтың егістіктері мен кішкентай тоғандарының жанында өскен емен астында туған. Жижканың туған күні белгісіз. 1378 жылғы 3 сәуірдегі құжатта Йоханнес диктус Зиска де Троцнов (Троцновтың Зиска деп аталатын Ян) неке шартының куәгері ретінде тілге алынады. Осы құжатқа сүйене отырып, Жижка сол кезде толыққанды жасқа жеткен болуы керек және шамамен 1360 жылы туған деп есептеледі. Дегенмен, бұл құжаттағы Ян Жижканың гуситтік генералмен бір екеніне тікелей дәлел жоқ. Мысалы, чех тарихшысы Томек және оның ізбасарлары бұл әскери басшының әкесі болуы мүмкін деген болжам жасады. Олар Жижка 1378 жылы ересек болса, 1419 жылдан кейін осындай қабілетті қолбасшы болу үшін тым қарт болар еді деп санайды. Ал Шмахель сияқты басқалары оның осындай жасына қарамастан, табысты басшылыққа қабілетті болғанын мойындады. 1381 жылы Жижка Прагада Троцнов мүлігіне байланысты мәселені шешу кезінде болған. Бұл сапарды Пиколоминидің кейінгі хабарламасымен, жас Жижканың Прага патша сарайында білім алғанымен қалай байланыстыруға болады, белгісіз. 1384 жылғы құжатта Иоганн диктус Зицканың әйелі Катерина да есімдері тілге алынады. Алайда, отбасы қаржылық қиындыққа тап болып, мүліктерінің бір бөлігін сата бастады. Кейбір деректерге сәйкес, Жижканың әкесі 1407 жылы Пльзень маңында қайтыс болғанға дейін патшалық аңшының орнын басып, Жижканың өзі де патшалық қызметіне алынуы мүмкін, бірақ бұл туралы нақты мәліметтер жеткіліксіз. Өкінішке орай, бұл айыптаудың себептері белгісіз, бірақ ол Генрих Розенбергке, сондай-ақ Будейовице қаласына және олардың одақтастарына ашық қарсылық білдіргені, үйіне қатысты әділетсіздікке қарсы күресуге және осылайша өз құқықтарын қорғауға тырысқанын көрсетеді. Шмахель сол кездегі Оңтүстік Богемиядағы қарақшылықтың өркендеуін Розенбергтердің бай үйінің (және шіркеу мүліктерінің) үнемі өсуімен, ал төменгі ақсүйектердің қарызға батуымен және кедейленуімен, сондай-ақ олардың қара халықтарының жерге құштарлығымен байланыстырады, бұл аймақта әлеуметтік шиеленіске алып келді. Осы жағдайлар Жижканы Троцновтағы үйінен кетуге мәжбүр еткен болуы мүмкін. Тарихшы Томек сондай-ақ, ол сол кездегідей, өзінің шағын мұрагерлік мүлкін күштеп тартып алынған болуы мүмкін деп болжайды. Нәтижесінде ол жергілікті дворян Валкунның қолдауымен заңнан тыс өмір сүре бастады. Қалай болғанда да, зорлық-зомбылық күшейді және Жижка өзінің жауларына кез келген мүмкіндікті пайдаланып зиян келтіруге тырысты, оның одақтастары ретінде тек қаржылық пайдаға ұмтылған Матей Вудце (Матай Басшы) бастаған жергілікті қарақшыларды пайдаланды. Топ әртүрлі жерлерде, соның ішінде Седло ауылындағы (қазіргі Чимерь бөлігі) шаруа қожалығында, Ломнице над Лужнициден алыс емес жердегі диірменде, Хлаватцедегі белгісіз әйелдің үйінде немесе жай ғана орманда орналасты. Сол кезеңде тонау, адамдарды кепілге алу және шағын қалаларға шабуыл жасау топтың негізгі табыс көзі болды. Олар осы ақшаны өмірлік қажеттіліктеріне (соның ішінде уақытша қонақтарға төлем жасауға) және тыңшыларға төлеуге жұмсады. Жижканың серіктестерінің кейбіреуі, соның ішінде Матей Вудце тұтқындалып, азапталды және өлім жазасына кесілді. Жижканың жағдайы 1409 жылғы 25 сәуірде патша Венцеслав Будейовице қаласымен болған қақтығысты аяқтауға келіскенде өзгерді және 27 маусымда оны арнайы хат арқылы кешірді ("адал және жақын" деп атады). Сонымен қатар ол Будейовице қалалық кеңесіне де осылай істеуге бұйрық берді. Бұл патша Жижканың осы қақтығыста кем дегенде жартылай ақталғанын мойындағанын көрсетеді. Келесі жылы (1410) Жижка поляк-литвалық-тевтон соғысында жалдамалы әскер ретінде қызмет етті. Ол Грунвальд шайқасында, сондай-ақ Таненбергтің 1-ші шайқасы деп аталатын, Орта ғасырлық Еуропадағы ең ірі шайқастардың бірінде поляк-литвалық тарапта болды деп есептеледі. Бұл шайқас 1410 жылғы 15 шілдеде өтті. Польша Корольдігі мен Литва Ұлы Герцогтігінің одақтастығы, сәйкесінше Польша королі Иогайла (Владислав II Ягило) және Ұлы герцог Витаутас (Витольд) басқарды. Длугош соғыстан кейін Жижка Радзин қаласының гарнизонында қызмет еткенін хабарлайды.

Прагада болу

Жижканың 1411-1419 жылдардағы қызмет орны толыққанды белгісіз. Люка Пражскийдің (1527 жылдан) кейінгі баяндамасына сәйкес, Жижка Вацлав IV-нің әйелі Бавариялық Софияның жеке кеңесшісі ретінде қызмет етіп, ол Ян Густың уағыздарына қатысқан кезде онымен бірге болған. Гус 1413 жылы Оңтүстік Богемияға жер аударылғандықтан, бұл баяндама 1411-1412 жылдарға қатысты болуы керек. Жижканы жеке таныған және 1419 жылғы оқиғаларға сілтеме жасаған гусит тарихшысы Вавринец з Бржезове (Бржезованың Вавринец) айтуынша, болашақ гусит көшбасшысы сол кезде familiaris regis Bohemiae (сөзбе-сөз "Богемия патшасының туысы", яғни патша сарайының қызметкері) қызметін атқарған. Бұл 16 ғасырға жататын кейінгі жылнамалармен расталған, олар Жижканың Вацлав IV-нің қызметкерлері арасындағы ерекше орнына назар аударады. Жижканың 1414 жылы Польша патшасының Тевтон орденіне қарсы өткен сәтсіз соғысына қатысқан болуы мүмкін, бірақ нақты дәлелдер жоқ. Дегенмен, осы соғыс науқаны аяқталғаннан кейін бір ай өткен соң, 1414 жылдың 7 қарашасында Прагадағы На Прикопе көшесіндегі үйді бір көзді патшалық "есік сақшысы" Янек (Janek portulanus regius) сатып алғаны қызықты. Чех тарихнамасы бұл "есік сақшысының" Жижка екенін қабылдайды. 1416 жылдың 27 мамырында "есік сақшысы" Янек осы үйді сатып, Ескі қаладағы кішкентай үйді сатып алады.

Атақтылық

Ян Жижка тарихтағы алғашқы маңызды ізін 1419 жылғы 30 шілдеде Прагада, дін қызметкері Ян Желивский басқарған гусит шеруына қосылғанда қалдырды. Халық Жаңа қала әкімдігі алдына жиналып, түрмеде ұсталып тұрған бірнеше гуситті босатуды талап етті. Әкімдер бұл талаптарды қабылдамаған соң, халық әкімдікке шабуыл жасап, әкімдерді терезеден лақтырып жіберді. Бұл Праганың бірінші терезеден лақтыруы (дефенестрация) деп аталады және гусит революциясының басталуы ретінде қарастырылады. Осы оқиғалар туралы естігеннен кейін 17 күн өткен соң Венцеслав IV жүрек ауруынан қайтыс болды деген болжам бар. Гуситтер содан кейін қаланы басып алып, барлық қарсыластарын қуды. 1419 жылғы 13 қарашада Люксембург әулетінің соңғы императоры Сигизмундтың жақтастары мен Прага тұрғындары арасында уақытша келісім жасалды. Жижка бұл келісімге қарсы болды және өзінің ізбасарларымен бірге Прагадан патшалықтың ең бай қалаларының бірі – Пльзенге кетті, бірақ көп ұзамай ол қаланы тастап кетті. 1420 жылғы 25 наурызда ол Судомерьде Сигизмундтың жақтастарын жеңді, бұл гусит соғыстарының алғашқы ірі шайқасы болды. Кейіннен ол Хусит қозғалысының жаңадан құрылған бекінісі Таборға келді. Табордағы діни ұйым біршама қатаң мінезді болды, үкімет толығымен демократиялық негізде құрылған болса да, өте қатаң әскери тәртіп орнатылды. Жижка жаңа әскери қауымдастықты ұйымдастыруға үлкен үлес қосты және оның басында тұрған төрт халық капитанының (гейтман) бірі болды.

Вагенбургтің тактикасы

Жижка вагон бекіністерін, чех тілінде vozová hradba немесе неміс тілінде Wagenburg деп аталатын, жылжымалы бекіністер ретінде пайдалану тактикасын әзірлеуге көмектесті. Гусит әскері сандық артықшылығы бар қарсыласқа тап болғанда, соғыс арбаларын шаршы немесе шеңберге орналастырып, жауға дайындалды. Арбалар дөңгелектері тізбектермен біріктіріліп, бұрыштары бір-біріне бекітілді, қажет болған жағдайда жылдам ат байлауға мүмкіндік берді. Осы арба қабырғасының алдында лагерьдегілер шұңқыр қазыды. Әр арба экипажы 16–22 сарбаздан тұратын: 4–8 арбаушы, 2 қолғапшы, 6–8 найза немесе тоқпақпен (тоқпақ – гуситтердің "ұлттық қаруы") қаруланған сарбаздар, 2 қалқан ұстаушы және 2 көлік жүргізуші. Гуситтер шайқасы екі кезеңнен тұрды: біріншісі – қорғаныс, екіншісі – шабуылға қарсы шабуыл. Бірінші кезеңде әскер арбаларды жау әскеріне жақын орналастырып, артиллерия отымен жауды шайқасқа шақырды. Артиллерия көбінесе жақын қашықтықта ауыр шығын келтірді. Шығынды азайту үшін жау рыцарьлары шабуылға көшті. Содан кейін арбалардың артында жасырынып отырған жаяу әскерлер отты қару мен арбауызды қолданып, шабуылды тойтарды және жауды әлсіретті. Олар алдымен аттарға оқ атып, атты әскердің басты артықшылығын жойды. Көптеген рыцарьлар аттары атылып құлап, қаза тапты. Жаудың рухы төмендегеннен кейін екінші кезең – шабуылға қарсы шабуыл басталды. Жаяу әскер мен атты әскер арбалардың артынан шығып, жауға, көбінесе қанаттардан күшті соққы берді. Қанаттарда шайқасқанда және арбалардан оқ атылғанда жау көп қарсылық көрсете алмады. Олар кері шегінуге мәжбүр болды, ауыр қару-жарақ киген, бірақ майданнан қашып құтыла алмаған рыцарьларды қалдырып кетті. Жау әскерлері ауыр шығынға ұшырады және гуситтер тұтқын алмайтындығы үшін жақсы танылды.

Батырма қарулары

Гусит соғыстары пістолеттердің майданда алғаш рет табысты қолданылған кезі болды, ал Жижка оқ-дәріні пайдалануда инноватор болды. Ол орта калибрлі зеңбіректерді тіркемелерге орнатып, майданда маневр жасаған алғашқы еуропалық қолбасшы еді. Чехтер қолға ұсталатын қаруды "пищала", ал жаяу әскерге қарсы қолданылатын зеңбіректерді "houfnice" деп атады, осы сөздерден ағылшын тіліндегі "пистолет" және "гаубица" сөздері шыққан. Немістер оқ-дәріні жасауды жаңа ғана бастаған, оны кішкентай, тактикалық қаруларда қолдануға ыңғайлы еткен. Ашық аламанда, тек бір рет атуға арналған қарумен және штығы жоқ қаруланған мерген, атқа мінген шабуылдаушы рыцарьға тең келмейтін; бірақ, қамал қабырғасының артында немесе вагенбургтің ішінде, жиналған және тәртіпті мергендер қолға ұсталатын қаруды оның ең тиімді мүмкіндіктерін пайдалана алды. Грунвальд шайқасынан алған тәжірибесі арқасында Жижка жауының қалай шабуыл жасайтынын жақсы білді және өзінен сандық жағынан артық күштерді жеңудің жаңа жолдарын тапты.

Хуситтердің крест жорықтары

Гусит соғыстары гуситтердің, протестанттық реформацияның алға басушыларының сенімін мойындату үшін шайқасты. Көбінесе діни қозғалыс болғанымен, оны әлеуметтік мәселелер де итермелеп, чех ұлттық санасын күшейтті. Католик шіркеуі Хустың үйретіктерін дінге қарсы деп санады. Ол 1411 жылы айырылды, Констанц кеңесінде кінәлі деп танылды және 1415 жылы өртеуге берілді. Нақты соғыстар 1419 жылдың шілдесінде Праганың алғашқы терезеден лақтыруымен басталды, онда наразы гуситтер қалалық кеңесшілерді және судьяны Жаңа қалалық ратушаның терезелерінен шығарып жіберді. Король Венцеслав IV терезеден лақтырудан соншалықты қорқып, 1419 жылдың 16 тамызында шоктан қайтыс болды деген әңгіме бар. Осы оқиға Зижканың даңққа ие болған қарулы қақтығысқа әкелді.

Хуситтерге қарсы алғашқы крест жорығы

Патша Сигизмунд Венгрияның патшасы болғанмен, Богемияның тек титулдық патшасы ғана еді. Сигизмунд Богемия тағына құқығын алған, бірақ Богемияның мұрагерлік немесе сайлау монархиясы екендігі сол кезде күмәнді болды (және көп уақытқа дейін солай қалды), әсіресе Сигизмунд таққа талап етуіне негіз болған әулет Богемия Корольдігінің ақсүйектер сайлаған сайлау монархиясы екенін мойындағандықтан, ал корольдіктің регенті (Вартенбергтен Ченек) Сигизмунд сайланбағанын, сондықтан оның талабы қабылданбағанын айқын мәлімдеді. Рим шіркеуіне берік адал Сигизмунд Рим папасы Мартин V-тен көмек алуға жетті, ол 1420 жылдың 17 наурызында «Жохан Уиклифті, гуситтерді және Богемиядағы барлық басқа да еретиктерді жою үшін» крест жорығын жариялаған бұйрық шығарды. Сигизмунд пен көптеген неміс князьдері 30 маусымда Прага қабырғаларына келді, олармен Еуропаның түкпір-түкпірінен келген крестшілердің көптеген әскері болды, олардың көпшілігі тонау мүмкіндігіне тартылған оқиғақорлар еді. Олар дереу қаланы қоршауға алды, ал Жижка Корольдікті қорғауға мәжбүр болды. Ол әскери стратегиясын жасауда тәжірибелі болды. Оның әскері қылыш, жылқы және қару-жарақпен классикалық сарбаздар болу үшін жеткілікті қаражат пен жабдықтан айырылған шаруалар мен крестьяннан құралды, сондықтан Жижка олардың әскери тиімділігін арттыру үшін шаруалардың дағдыларын пайдаланды. Ол ауыл шаруашылығы құралдарын соғыс құралдарына айналдырды. Ауыл шаруашылығында қолданылатын сопақ соғыс құралына айналды. Прага тұрғындары Сигизмундтың қатерінен қорқып, табористерден көмек сұрады. Жижка мен басқа да капитандықтары басшылығымен табористер астананы қорғауға аттанды. Прагада Жижка мен оның адамдары қаланың сыртындағы Витков төбесінде бекініп, позиция алды, қазір Жижков, Праганың шайқас құрметіне осылай аталған ауданы. 14 шілдеде Сигизмунд әскері жалпы шабуыл жасады. Күшті неміс крестшілерінің жасағы хуситтердің ашық даламен байланысын қамтамасыз ететін Витков бекінісіне шабуыл жасады. Жижканың жеке басшылығының арқасында шабуыл тойтарылды, ал Сигизмунд әскері қоршаудан бас тартты. 22 тамызда табористер Прагадан шығып, Таборға қайтып келді. Хроникер Пикколоминидің айтуынша, Жижканың өлім алдындағы тілегі – оның терісінен барабан жасау еді, осылайша ол өлімінен кейін де әскерін басқара алатын болар еді. Жижка соншалықты құрметке ие болғандықтан, ол қайтыс болған кезде оның сарбаздары өздерін «Жетімдер» деп атады, өйткені олар әкелерін жоғалтқандай сезінді. Жаулары оның туралы: «Ешбір адам қолымен жойылмайтын адамды Құдайдың өзі жойды» деді. Ол Каслаудағы Әулие Петр мен Пауыл шіркеуіне жерленді, бірақ 1623 жылы оның сүйектері алынып, император Фердинанд II-нің бұйрығымен қабірі қиратылды. Оның орнын Ұлы Прокоп иеленді.

Ойындар

Age of Empires II: Definitive Edition Dawn of the Dukes ойынында ойыншы Ян Жижканың рөлін ойнайтын бір ойыншылық кампания бар. Age of Empires III-де германиялықтар қолданатын гуситтік вагондар бірлігі бар. Бірлік туралы ақпаратта Жижка тікелей, ағылшынша нұсқасымен – Джон Зижка деп аталады. Жижка Europa Universalis II-де Богемия фракциясының стандартты генералы ретінде кездеседі. Field of Glory II: Medieval ойынында гуситтер кампаниясы барысында ойыншы Ян Жижканың рөлін ойнайды. Жижка 1419–1420 жылдары өтетін, жақын арада шығатын тәуелсіз 3D стратегиялық ойын Songs of the Chalice-тің басты кейіпкері. Ян Жижка ROK (Rise of Kingdoms) мобильдік ойынындағы аңызға толы кавалерия қолбасшыларының бірі. Хрот ойынында Чаславтың Кальвариясы деп аталатын күшті күшейткіш бар, ол Чаславта табылған және Ян Жижкаға тиесілі деп саналатын адам бас сүйегінің үстіңгі бөлігі – Чаславтың Кальвасына сілтеме жасайды. Ян Жижка – 2020 жылы жарық көрген "Ағалар арқылы: Өркениеттің жаңа тарихы" үстел ойынының "Жаңа көшбасшылар мен кереметтер" кеңейтуіндегі [I дәуір] көшбасшысы. Жижка 1409 жылы өтетін 1428: Shadows over Silesia ойынына шыққан Tourney at the Bear Rock атты DLC-де пайда болады.

Басқа

1917 жылдың басында Ресейдегі чехословакия легиондарының 3-ші чехословакиялық атқыштар полкі "Ян Жижка з Троцнова" атымен аталып кетті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ян Жижканың есімімен бірнеше әскери бөлімдер аталды. Олардың бірі – Ян Жижканың 1-ші чехословакиялық партизандық бригадасы, оккупацияланған Чехословакиядағы алғашқы антифашистік партизандық құрамалардың бірі болды. 1943 жылдың 26 қазанында Батыс Славонияда сол атпен югослав партизандық бригадасы құрылды және көптеген чех және словак азшылықтары тұратын аймақтарда әрекет етті. Ян Жижка – манга сериясының (2013) басты кейіпкерлерінің бірі.

Жалпы және келтірілген дереккөздер

Билек, Жири (2007), Біздің өткенімізге құпиялар 7. Čtyři Janové a brat Prokop, Euromedia Group Прага. 172–173 беттер. Граф Лютцов, Гусит соғыстары, J. M. Dent & Sons Лондон, E. P. Dutton & Co. Нью-Йорк (1909). Чорней, Петр (2019), Ян Жижка. Paseka баспасы. Фудж, Томас А., Богемиядағы еретиктерге қарсы крест жорығы, 1418–1437: Гусит крест жорықтарының деректері мен құжаттары (Крест жорықтарының аудармалары). Хёфлер, Константин, Богемия тарихының деректері. Хейман, Фредерик Г. (1969), Джон Зижка және гусит революциясы, Russell & Russell Нью-Йорк (1955). Шмахель, Франтишек, Гусит революциясы I–III, MGH Schriften. 43/I–III, Ганновер (2002). Тернбулл, Стивен, Гусит соғыстары (1419–1436), Osprey Publishing. Верни, Виктор (2009), Құдайдың жауынгері: Ян Жижка және гусит революциясы, Frontline Books Лондон.