Чехия және Словакия православ шіркеуінің тарихы

Кіріспе

Чех Республикасы мен Словакиядағы христиан-православтық бағытталған юрисдикция – Чех және Словакия православие шіркеуі ( ) – Чех Республикасы мен Словакия елдерін аумақтық тұрғыдан қамтитын Шығыс православие шіркеуінің өзін-өзі басқаратын органы. Чехия және Словакия православие шіркеуінің қазіргі приматы – Прешовтық Растислав (Ондрей Гонт туған), 2014 жылдан бері Чех және Словакия митрополиті.

Қор

Чех және Словакияның шіркеуі ежелгі де, қазіргі де тарихқа ие. Бүгінгі шіркеу Ұлы Моравия жерін қамтиды, осы жерде әулие Кирилл мен Мефодий ағайындары славяндарға миссияларын бастады, Шығыс православие шіркеуінің литургиялық және канондық тәртібін енгізді. Бұл тәртіп шіркеу славян тіліне аударылды, көбінесе грек тілінен алынған сөздер мен тіркестерді пайдаланып, славян тілінде баламасы жоқ ұғымдарды түсіндірді. Осылайша олар алғашқы славян алфавитін жасады, ол грек және еврей әріптерінің қосындысынан тұрды, сонымен қатар славян тілінің ерекше дыбыстарын бейнелеу үшін жаңа әріптер ойлап тапты. Мефодийдің шәкірттері тұтқындалды, Горазд сияқты көптеген адамдар Болгарияға қуылды немесе құлдыққа салынды. Охридтік Климент және Преславтық Наум бастаған қуылғандар 864 жылдан бері христиандығы қалыптасқан Болгарияда Шығыс православиелік сенімді дамытуға үлкен үлес қосты, түрмеден босатылып, Дунайға дейін сүйемелдеумен жеткізілді.

Тірілу және қайта жандану

Шығыс православиелік шіркеулік тәртіп қазіргі Шығыс Словакияда және көршілес аймақтарда Киев Русіне жақындығы мен ықпалының арқасында, әсіресе русиндер арасында, 17 ғасырдың ортасына дейін сақталды. Осыдан кейін Венгрия Корольдігінде Ужгород Униасы жасалды. Қуғын-сүргін кезеңінде аймақтағы шығыс православиелік христиандар көршілес Буда епископтығымен, Сербия Патриархатының Печ епископтығымен және кейіннен Карловцы митрополиясымен байланыстарын сақтап келді. Серб Православие шіркеуінің ең солтүстік приходының бірі Словакияның Комарно қаласында орналасқан, онда 18 ғасырда салынған жергілікті шіркеу бүгінге дейін сақталып тұр. 1918 жылы Чехословакия құрылғаннан кейін Шығыс православиесіне қатысты заңдық шектеулер алынып тасталды. Жаңа мемлекетте Шығыс православие қауымдары негізінен елдің шығыс бөлігінде, соның ішінде 1919 жылы Чехословакияға қосылған Карпат Русінде шоғырланған. Осы аймақта Ужгород Униасынан бұрынғы Мукачево епископтығының дәстүрі сақталған Мукачево қаласы орналасқан. Шығыс православиесінің қайта жаңғыруына байланысты аймақтағы көптеген адамдар униат (грек-католик) шіркеуінен шығып кетті. Чехословакияда Шығыс православиелік епископтар болмағандықтан, жергілікті басшылар тарихи және этникалық жағынан чехтерге, словактарға және русиндерге жақын болған Серб Православие шіркеуіне жүгінді. Бұл көзқарас Чехословакияның мемлекеттік билігі тарапынан да қолдау тапты (1920). Діни тәртіпті реттеу мақсатында Ниш (Сербия) епискобы Доситей Васич Прагаға келіп, Шығыс православие қауымының басшыларымен кездесіп, оларды толық қауымдастыққа қабылдады (1921). Шығыс православие шіркеуімен байланысты қалпына келтіруге ұмтылғандардың арасында көп жылдар бойы Шығыс православиесіне қызығушылық танытқан католик діни қызметкері Матей Павлик те болды. Серб Православие шіркеуі оны толық қабылдауға келісіп, оны Моравияның архимандриті етіп тағайындады, ол Моравия архиепископы әулие Мефодийдің шәкірті және ізбасары, қасиетті Гораздтың құрметіне Горазд деп аталды. 1921 жылдың 25 қыркүйегінде Сербия патриархы Димитрий Белградтағы Архангел Михаил соборында архимандрит Гораздты Моравия және Силезия епископы етіп киелі жағдайына жеткізді. Епископ Горазд Чехия жерлеріне билік берді. Чехословакияның жаңа мемлекетіндегі православиелік көшбасшы ретінде епископ Горазд Богемия, Моравия және Словакияда православиелік шіркеудің негізін қалады. Богемияда ол он бір шіркеу мен екі шапкіш салуды қадағалады. Сондай-ақ, ол шіркеу қызметтерін жүргізу үшін қажетті кітаптарды басып шығарды, олар чех тіліне аударылды. Ол Риммен Униаға өткен және Шығыс православие дініне қайта оралуға ниеттенген Словакия мен Карпат Русіндегі адамдарға көмек көрсетті. Осылайша, соғыстар аралық кезеңде епископ Горазд Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде чех ұлтына байланыстылығын көрсеткен шағын чех шіркеуін салды. 1931 жылға қарай Шығыс Словакия мен Карпат Русіндегі Шығыс православиесінің жаңғыруы жақсы дамыды, бұл екінші епископтық құруға мүмкіндік берді: Мукачево және Прешов епископтығы. Бұл епископтық та Серб Православие шіркеуінің қолдауымен құрылды. Мукачево және Прешовтың алғашқы епискобы Дамаскин Грданицкий болды. 1938 жылы оның орнын епископ Владимир Ражич иеленді. 1938 жылы Мюнхен конференциясы кезінде нацистік Германия Чехословакиядан Судет аймағын тартып алды. Сол жылы Бірінші Веналық сыйлықтан кейін Словакияның оңтүстік бөлігі мен Карпат Рутениясы фашистік Венгрияға қосылды. Фашистік Венгрия Мукачево қаласын басып алғандықтан, епископ Владимир Хуст қаласына көшіп баруға мәжбүр болды. 1939 жылы нацистік Германия Чехияның қалған бөлігін Богемия және Моравия протекторатына қосып, Словакияда нацистік режим орнатты. Сол уақытта фашистік Венгрия Карпат Рутениясының қалған бөлігін басып алды және 1941 жылы Венгрия билігі епископ Владимир Ражичті тұтқындап, Сербияға қайтарып жіберді. Нацистердің басқыншылығы жылдарында (1938/9 – 1944/5) жаңа шектеулер мен қуғын-сүргіндер қайта жаңғырды. 1942 жылы Ақырғы шешімнің авторы Рейнхард Гейдрих Чехия протекторатының губернаторы болды. 1942 жылдың 27 мамырында Прагада Гейдрихтің машинасына жасалған қастандықтан кейін чех және словак партизандары қашып кетуді жалғастыру алдында С. Кирилл мен Мефодий соборында паналады. Оларға епископ Гораздты хабардар етіп отырған шіркеудің жетекші тұлғалары көмектесті. Алайда, олардың болған жері нацистерге белгілі болды және 18 маусымда нацистер собордағы олардың жасырыну орнына шабуыл жасап, оларды өз-өзіне қол жұмсауға мәжбүр етті. Православие дінінің қызметкерлері, миряндар және епископ Горазд тұтқындалды және 1942 жылдың 4 қыркүйегінде ату отрядымен өлім жазасына кесілді. Жауап ретінде нацистер Богемия мен Моравияда шіркеудің жұмысын тоқтатып қойды. Шіркеулер мен шапкіштер жабылды және чехтерді ұстау науқаны жүргізілді, оның ішінде Лидице ауылының барлық тұрғындары өлімге жіберілді немесе мәжбүрлі еңбек лагерлеріне жіберілді. Православие үшін бүкіл шіркеу нацистердің қуғынына ұшырады және жойылды. Барлығы 256 православие дінінің қызметкері мен миряны өлім жазасына кесілді және шіркеу өмірі тоқтап қалды.

The Eastern Orthodox ecclesiastical order survived in present day eastern Slovakia and neighboring regions due to its nearness and influence to Kievan Rus', especially among the population of the Rusins, until the middle of the 17th century when the Union of Uzhhorod was brought about in the Kingdom of Hungary. During the times of suppression, remaining Eastern Orthodox Christians from the region kept their ties with neighboring Eastern Orthodox Eparchy of Buda of the Serbian Patriarchate of Peć and later with the Metropolitanate of Karlovci. One of the most northern parishes of the Serbian Orthodox Church existed in the Slovak city of Komárno with local church built in the 18th century still standing today. After the creation of Czechoslovakia in 1918, legal restraints to Eastern Orthodoxy were removed. In the new state, Eastern Orthodox communities were mainly located in the eastern parts of the country, including Carpatho Rus' that was incorporated into Czechoslovakia in 1919. In that region, the city of Mukachevo was located with its traditions going back to the old Eastern Orthodox Eparchy of Mukachevo, that existed before the Union of Uzhhorod. In the spirit of Eastern Orthodox revival, many people in the region left the Uniate (Greek Catholic) Church. Since there were no Eastern Orthodox bishops in Czechoslovakia, local leaders looked to the Serbian Orthodox Church because Serbs were historically and ethnically close to the Czechs, Slovaks and Rusins. That view was also supported by state authorities of Czechoslovakia (1920). In order to regulate the ecclesiastical order, Bishop Dositej Vasić of Niš (Serbia) arrived in Prague and met with leaders of Eastern Orthodox community, receiving them into full communion (1921). Among those seeking to restore ties with Eastern Orthodox Church was a Catholic priest Matěj Pavlík, who had been interested in Eastern Orthodoxy for years. The Serbian Orthodox Church thus consented to receive him in full communion and he became Archimandrite with the name Gorazd, in honor of Saint Gorazd of Moravia, disciple and successor of Saint Methodius, Archbishop of Moravia. On September 25, 1921, Archimandrite Gorazd was consecrated Bishop of Moravia and Silesia at the Cathedral of the Holy Archangel Michael in Belgrade, Yugoslavia, by Serbian Patriarch Dimitrije. Bishop Gorazd received jurisdiction over Czech Lands. As the Orthodox leader in the new nation of Czechoslovakia, Bishop Gorazd laid the foundations of the Orthodox Church throughout Bohemia, Moravia, and also into Slovakia. In Bohemia, he oversaw the building of eleven churches and two chapels. He also published the essential books for the conduct of church services that were translated into Czech. He provided aid to those in Slovakia and Carpatho Rus', which then was part of Czechoslovakia, and who wanted to return to Eastern Orthodox Faith from the Unia, Union with Rome. Thus, in the inter war period, Bishop Gorazd built the small Czech church that during World War II would show how firmly it was connected to the Czech nation. By 1931, Eastern Orthodox renewal in eastern Slovakia and Carpatho Rus' was progressing very well, allowing the creation of the second Diocese that was named: Eparchy of Mukačevo and Prešov. That diocese was also created under the auspices of the Serbian Orthodox Church. First bishop of Mukachevo and Prešov was Damaskin Grdanički. In 1938, he was succeeded by Bishop Vladimir Rajić. In 1938, Nazi Germany succeeded in annexing the Sudetenland from Czechoslovakia during the Munich Conference. In the same year, after the First Vienna Award, southern parts of Slovakia and Carpathian Ruthenia were annexed by Fascist Hungary. Since the city of Mukačevo was taken by Fascist Hungary, bishop Vladimir had to move to the city of Khust. In 1939, Nazi Germany annexed the remainder of the Czech lands into the Protectorate of Bohemia and Moravia and installed a pro Nazi regime in Slovakia. In the same time, Fascist Hungary occupied the rest of Carpathian Ruthenia and in 1941 Hungarian authorities arrested bishop Vladimir Rajić and deported him back to Serbia. Years of Nazi occupation (1938/9 1944/5) were marked by renewed restrictions and persecutions. By 1942, Reinhard Heydrich, architect of the Final Solution, had become governor of the Czech Protectorate. After the May 27, 1942 assassination attack on Heydrich's car in Prague, Czech and Slovak partisans took refuge in the crypt of the Ss. Cyril and Methodius Cathedral before continuing their escape. They were aided by senior church laymen, who kept Bishop Gorazd informed. However, their presence was discovered by the Nazis, and on June 18 the Nazis attacked their hiding place in the cathedral, forcing them to commit suicide. The Orthodox priests, laymen, and Bishop Gorazd were arrested and killed by firing squads on September 4, 1942. In reprisal the Nazis forbade the church to operate in Bohemia and Moravia. Churches and chapels were closed, and a rounding up of Czechs was conducted, including the whole village of Lidice, whose inhabitants were either killed or sent to forced labor camps. For the Orthodox the whole church fell under the Nazi persecution and was decimated. A total of 256 Orthodox priests and laymen were executed, and church life came to a stop.

Соғыстан кейінгі даму

1945 жылы КСРО Карпат Русін Украина КСР-інің Закарпат облысы ретінде қосып алғаннан кейін, Мукачево және Прешов епархиясының шығыс бөліктері Сербиялық Православ шіркеуінің қарауынан Ресейлік Православ шіркеуінің қарауына берілді және сол аумақта Мукачево және Ужгородтың жаңа епархиясы құрылды, ал епархияның батыс бөлігі Чехословакияда қалды және Прешов епархиясы ретінде қайта ұйымдастырылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Чехословакиядағы Православ шіркеуі епископы болмастан жаңаруын бастады. 1951 жылдың 9 желтоқсанында Мәскеу патриархы Чехословакия Православ шіркеуіне автокефалия берді, бұл шара Константинопольдің Экуменикалық патриархы тарапынан мойындалмаса да, Чехословакия шіркеуінің өз билігімен автономды екендігі туралы мәлімдеме жасалды. Кейіннен Константинополь патриархы 1998 жылы автокефалия туралы томос, яғни ресми жариялау шығарды. 1950 жылдың сәуір айында коммунистер билікке келген кезде үкімет Прешовте Словак Грек-Католик шіркеуінің синодын шақырды, онда бесеу дін қызметкері және көптеген мирян Риммен болған одақтың тоқтатылғанын жариялап, Мәскеу патриархатының, кейін Чехословакия Православ шіркеуінің қарауына қабылдануын сұрады. Грек-Католик сенушілері мен дін қызметкерлеріне Риммен одақтасып, Латын обрядындағы католик болу немесе Византия обрядын сақтап, Православ шіркеуіне өту мүмкіндігі ұсынылды. Үкімет Грек-Католик шіркеулері мен басқа да мүлікті Православ шіркеуіне берді. 1968 жылғы Прага көктемінде бұрынғы Грек-Католик шіркеулеріне Риммен қарым-қатынасты қайта жаңартуға рұқсат берілді. Ресейге қарсы сезімнің нәтижесінде, қатысқан 292 шіркеудің 205-і осы шешімді қолдады. Бұл Дубчек жасаған, сол жылы Кеңес әскерлерінің басып кіруінен аман қалған сирек реформалардың бірі болды. Алайда, шіркеу ғимараттарының көп бөлігі Православ шіркеуінің қолында қалды, себебі олар бастапқыда Православ шіркеулері ретінде салынған және/немесе осы шіркеулердің қауымдастығы 1950 жылы өз шіркеулерін Православ шіркеуінің омофорионының қамқорлығына беруге дауыс берген. 1989 жылғы "Барқыт төңкерісінде" коммунизм құлатылғаннан кейін, 1993 жылға қарай шіркеу мүлкінің көп бөлігі Словакиялық Грек-Католик шіркеуіне қайтарылды. 1961 жылдың 4 мамырында Сербиялық Православ шіркеуі епископ Гораздтың шейіт болғанын мойындады және оны Жаңа Шейіт ретінде қадірледі. Кейіннен 1987 жылдың 24 тамызында ол Оломоуцтағы (Моравия) Әйгілі Горазд соборында қасиетті деп жарияланды. Прешов архиепискобы Растислав 2014 жылдың 11 қаңтарында өткен кезектен тыс синодта жаңа епархияның басшысы болып сайланды. 2013 жылдың 9 желтоқсанында Синод Брно және Оломоуц архиепискобы Симеонды (Яковлевичті) Locum Tenens (бұрынғы архиепископ Кристофтың әйелдермен сексуалдық қатынаста болғаны туралы айыптауларға байланысты отставкаға кеткеннен кейін уақытша басқарушы) лауазымынан шеттетуге және оның орнына архиепископ Растиславты тағайындауға шешім қабылдады, бұл шешімге архиепископ Симеон қарсылық білдірді және Константинопольдің Экуменикалық патриархы Варфоломей I бұл шешімді жақтырмады, ол Кристофты қолдаған болатын.

In 1945, after the incorporation of Carpatho Rus' by the USSR as Zakarpattia Oblast of the Ukrainian SSR, eastern parts of the Eparchy of Mukačevo and Prešov were transferred from the jurisdiction of Serbian Orthodox Church to the jurisdiction of the Russian Orthodox Church, and on that territory a new Eparchy of Mukačevo and Užgorod was formed, while the western part of the diocese remained in Czechoslovakia and was reorganized as the Eparchy of Prešov. After World War II, the Orthodox Church in Czechoslovakia began its recovery without its bishop. On December 9, 1951, the Patriarch of Moscow granted autocephaly to the Orthodox Church of Czechoslovakia, recognized by nearly all Orthodox local churches, though this action was not recognized by Ecumenical Patriarch of Constantinople, who made claims to jurisdiction, regarding the Czechoslovak church as being autonomous under its authority. The Patriarch of Constantinople later issued a tomos, or official proclamation, of autocephaly in 1998. When the Communists came to power in April 1950, the government convoked a synod of the Slovak Greek Catholic Church in Prešov, where five priests and a large number of laymen signed a document declaring that the union with Rome was disbanded and asking to be received into the jurisdiction of the Moscow Patriarchate, later the Orthodox Church of Czechoslovakia. Greek Catholic faithfuls and clergy were presented with the choice of remaining in union with Rome and becoming Latin rite Catholics or keeping their Byzantine rite and become Orthodox. The government transferred control of the Greek Catholic churches and other property to the Orthodox Church. During the Prague Spring in 1968, the former Greek Catholic parishes were allowed to restore communion with Rome. As a result of anti Russian sentiment, of the 292 parishes involved, 205 voted in favor. This was one of the few reforms by Dubček that survived the Soviet invasion the same year. However, most of church buildings remained in the hands of Orthodox Church as they had originally been built as Orthodox churches and/or the congregations of these churches had in large measure voted to have their parishes placed under the omophorion of the Orthodox Church in 1950. After communism was overthrown in the 1989 Velvet Revolution, most of the Church property was returned to the Slovak Greek Catholic Church by 1993. The martyrdom of Bishop Gorazd was recognized by the Serbian Orthodox Church on May 4, 1961, which canonized Gorazd as a New Martyr. Subsequently, on August 24, 1987, he was canonized at the Cathedral of St. Gorazd in Olomouc, Moravia. Archbishop Rastislav of Prešov was elected by the Extraordinary Synod held on January 11, 2014, as the new primate. On December 9, 2013, the Synod removed Archbishop Simeon (Jakovlevic) of Brno and Olomouc from his position as Locum Tenens (ad interim administrator following the resignation of the previous primate, Archbishop Krystof, over allegations of sexual relations with women), and appointed Archbishop Rastislav in his place, an action against which Archbishop Simeon protested and which was deplored by Ecumenical Patriarch Bartholomew I of Constantinople, who had supported Krystof.

Әкімшілік

1993 жылы Чехословакия Чехия және Словакияның тәуелсіз мемлекеттерге бөлінуінен кейін, шіркеу қызметі әр елде жеке заңды тұлға ретінде жалғасты: Чехияда – Чехия жерлерінің православие шіркеуі, ал Словакияда – Словакияның православие шіркеуі ретінде. Алайда, канондық біртүтастық Чехия және Словакияның православие шіркеуі ретінде сақталды. Қазіргі таңда шіркеу төрт епархияға бөлінген, олар екі әкімшілік орталыққа бағынады: Прагада орналасқан Чехия Республикасы үшін Митрополиттік Кеңес және Прешовтегі Словакия Республикасы үшін Митрополиттік Кеңес. Чех жерлерінің Кеңесіне (Прага) Прага және Оломоуц-Брно епархиялары, ал Словакия Кеңесіне (Прешов) Прешов және Михаловце епархиялары қарасты. Прага және бүкіл Чехословакия митрополиті Дорофей қаза болғаннан кейін, Прешов архиепискобы Николай жаңа митрополит болып сайланды және шіркеудің біріншілік тақтысы Прагадан Прешовке көшірілді. Митрополит Николай 2006 жылдың 30 қаңтарында қайтыс болды, оның орнына Прага және Чехия жерлерінің архиепискобы Кристофер сайланды (2006 жылдың 2 мамырында). Чехияда 82 приход бар, оның 51-і Богемияда, ал 31-і Моравия және Силезияда. Словакияда 90 приход бар, оның 69-ы Прешов епархиясында, ал 21-і Михаловце епархиясында. Прешов университетінің православие теология факультеті болашақ дін қызметкерлерін даярлайды. Факультеттің Оломоуц қаласында филиалы бар. Сазаваның ағылтегі Прокопий монастыры Мост қаласында, ал Вилемов қаласында – Құдай шешесінің ұйықтауы монастыры орналасқан. Чехословакия православие шіркеуінің қазіргі приматы – 2014 жылдан бері Чехия және Словакия митрополиті (Ондрей Гонт туған) .