Америка-Испан соғысы және Пуэрто-Риконың басып алынуы

Кіріспе

Испания-Америка соғысының әскери науқаны. Испания 1898 жылғы Париж шартына сәйкес Пуэрто-Риконы өткізіп берді. АҚШ-тың соғыстан кейінгі Пуэрто-Риконы басып алуы.
| жауынгер1 = 🏴󠁵󠁳󠁴󠁸󠁿 Испания Испания 🏴󠁵󠁳󠁴󠁸󠁿 Испания Пуэрто-Рико |
| жауынгер2 = |
| командир1 = 🏴󠁵󠁳󠁴󠁸󠁿 Испания Мануэль Масиас и Касадо |
| командир2 = 🏴󠁵󠁳󠁴󠁸󠁿 АҚШ Нельсон А. Майлз 🏴󠁵󠁳󠁴󠁸󠁿 АҚШ Уильям Т. Сэмпсон |
| күш1 = Испания: 8 000 Пуэрто-Рико: 10 000 |
| күш2 = 15 472, 40 жараланған |

Military campaign of the Spanish–American War

Spain cedes Puerto Rico in accordance with the accords of the Treaty of Paris of 1898. United States post war occupation of Puerto Rico
| combatant1 = 🏴󠁵󠁳󠁴󠁸󠁿 Spain Spain
🏴󠁵󠁳󠁴󠁸󠁿 Spain Puerto Rico
| combatant2 =
| commander1 = 🏴󠁵󠁳󠁴󠁸󠁿 Spain Manuel Macías y Casado
| commander2 = 🏴󠁵󠁳󠁴󠁸󠁿 United States Nelson A. Miles 🏴󠁵󠁳󠁴󠁸󠁿 United States William T. Sampson
| strength1 = Spain: 8,000Puerto Rico: 10,000
| strength2 = 15,47240 wounded

This idea was not new, since William H. Seward, the former Secretary of State under the administrations of various presidents, among them Abraham Lincoln and Ulysses Grant, had stressed that a canal be built either in Honduras, Nicaragua or Panama and that the United States annex the Dominican Republic and purchase Puerto Rico and Cuba. The idea of annexing the Dominican Republic failed to receive the approval of the U. S. Senate and Spain did not accept the 160 million dollars which the U. S. offered for Puerto Rico and Cuba. Since 1894, the Naval War College had been formulating plans for war with Spain. By 1896, the Office of Naval Intelligence had prepared a plan which included military operations in Puerto Rican waters. Not only was Puerto Rico considered valuable as a naval station, Puerto Rico and Cuba were also abundant in a valuable commercial commodity which the United States lacked: sugar. On February 15, 1898 USS Maine exploded and sank in Havana Harbor, Cuba. According to the Navy's leading weapons expert, Philip Alger, the explosion was due to a coal fire igniting a reserve magazine of six tons of gunpowder, much of which was already degrading due to the humid climate. However, the United States forwarded an ultimatum to Spain to withdraw from Cuba following the sinking of Maine. In response, Spain broke off diplomatic relations with the United States, and on April 23, 1898, Spain declared war. On April 25, the U. S. Congress declared that a state of war between the United States and Spain had existed since April 20. One of the United States' principal objectives in the Spanish–American War was to take control of Spanish possessions in the Atlantic—Puerto Rico and Cuba—and their possessions in the Pacific—the Philippines and Guam. On April 27, U. S. ships, the monitor Puritan, the armored cruisers New York, and Cincinnati, bombarded the Spanish fortifications at Matanzas Bay in Cuba. By July 16, an armistice was signed at the Arbol de La Paz (a large ceiba tree) in Santiago de Cuba by U. S. and Spanish forces ending hostilities in Cuba and its waters. The United States then directed its undivided military resources to Puerto Rico. Two leaders of the Puerto Rican section of the Cuban Revolutionary Party, Dr. Julio J. Henna and Roberto H. Todd, had written to U. S. President McKinley asking that Puerto Rico be included in whatever intervention was planned for Cuba as early as March 10. They even provided the U. S. government with information about the Spanish military presence on the island.

Бұл идея жаңа емес еді, өйткені Уильям Х. Сьюард, Авраам Линкольн мен Улисс Грант басқарған әртүрлі президенттердің бұрынғы мемлекеттік хатшысы, Гондурас, Никарагуа немесе Панамада канал салу және АҚШ Доминикан Республикасын аннексиялау, ал Пуэрто-Рико мен Кубаны сатып алу қажеттігін атап өткен. Доминикан Республикасын аннексиялау идеясы АҚШ Сенатының мақұлдауын алмады, ал Испания АҚШ Пуэрто-Рико мен Куба үшін ұсынған 160 миллион долларды қабылдамады. 1894 жылдан бастап Әскери-теңіз колледжі Испаниямен соғысқа жоспарлар жасады. 1896 жылы Әскери-теңіз барлау басқармасы Пуэрто-Рико суларындағы әскери операцияларды қамтитын жоспар дайындады. Пуэрто-Рико теңіз станциясы ретінде ғана емес, сонымен қатар АҚШ-та жетіспейтін бағалы тауар – қантқа бай болды. 1898 жылдың 15 ақпанында «Мэйн» кемесі Кубаның Гавана портында жарылып, батып кетті. Әскери-теңіз күштерінің жетекші қару-жарақ сарапшысы Филип Алгердің айтуынша, жарылыс алты тонна оқ-дәрі қоймасын тұтандырған көмір отынан болған, оның көп бөлігі ылғалды климат салдарынан нашарлаған. Алайда, АҚШ «Мэйн» батқаннан кейін Испанияға Кубадан шығуға ультиматум жіберді. Жауап ретінде Испания АҚШ-пен дипломатиялық қарым-қатынасты үзіп, 1898 жылдың 23 сәуірінде соғыс жариялады. 25 сәуірде АҚШ Конгресі АҚШ пен Испания арасындағы соғыс күйі 20 сәуірден бері сақталып тұрғанын жариялады. Испания-Америка соғысындағы АҚШ-тың басты мақсаттарының бірі – Атлантикадағы Испанияның иеліктері – Пуэрто-Рико мен Кубаны, сондай-ақ Тынық мұхитындағы иеліктері – Филиппин мен Гуамды бақылауға алу болды. 27 сәуірде АҚШ кемелері, «Пуритан» мониторы, «Нью-Йорк» және «Цинциннати» бронекруизерлері Кубадағы Матанзас шығанағындағы испан бекіністерін бомбалады. 16 шілдеде Сантьяго-де-Кубадағы Арбол-де-Ла-Пас (үлкен сейба ағашы) қаласында АҚШ және Испания әскерлері Куба мен оның суларындағы жауынгерлік әрекеттерді тоқтату туралы келісімге келді. Содан кейін АҚШ барлық әскери күштерін Пуэрто-Рикоға жұмсады. Куба революциялық партиясының Пуэрто-Рико бөлімшесінің екі жетекшісі – доктор Хулио Дж. Хенна мен Роберто Х. Тодд 10 наурыздан бастап Кубаға жоспарланған кез келген әрекетке Пуэрто-Риконы қосуды сұрап, АҚШ президенті Маккинлиге хат жазды. Олар АҚШ үкіметіне аралдағы испан әскері туралы ақпарат та ұсынды.

Испаниялық дайындамалар

1898 жылғы 21 сәуірде Пуэрто-Риконың «Газеттасы» (la Gaceta de Puerto Rico) аралда әскери үкімшілік енгізілгені туралы жарлық жариялады, соғысқа дайындық барысында барлық конституциялық құқықтар тоқтатылды. Соғыс басталғанда, испан тәжі әскери күштерді Кубаны американдықтардан қорғау үшін 1-ші, 2-ші және 3-ші Пуэрто-Рико уақытша батальондарын жіберді, бұл аралдағы Пуэрто-Рико әскерлерінің санын азайтты. «Талавера» атты әскері мен «Крупп» артиллериясынан құралған 1-ші Пуэрто-Рико уақытша батальоны Сантьяго-де-Кубаға жіберілді, онда олар Сан-Хуан төбесіндегі шайқаста американдық күштермен күресті. Шайқастан кейін Пуэрто-Рико батальонының қатарынан 70 адам шығынға ұшырады, олардың ішінде қаза тапқандар, жараланғандар, жоғалғандар және тұтқындар болды. Пуэрто-Риконың испандық губернаторы Мануэль Масиас-и-Касадо американдық күштерге қарсы тұруға бейімділігін білдіріп, әскери үкімшілік енгізді. Ол былай деді: «Тағдыр испан ұлты ашқан осы елдерде біздің тіліміздің әуені ешқашан тоқтауына, ал біздің туымыз көз алдымыздан жоғалып кетпеуіне жол бермейді. Пуэрто-Рико мәңгілікке испандық болсын! Испания мәңгілік болсын!» Масиас-и-Касадо автономия беру Пуэрто-Рико халқының испан тәжіне адал болатынына кепілдік береді деп үміттенді. Испан тәжі сол кезде АҚШ-тың аралға бірнеше тыңшыларды жібергенін білмеді, олардың ішінде Генри Говард Уитни, Генри Уорд, Джордж Бронсон Бреа, Уильям Фриман, Джеймс Дьюэл, Фредерик Обер және Эдвин Эмерсон кіші болды. 1898 жылғы қыркүйек айында «Century» журналында жарияланған хабарламаға сәйкес, Эдвин Эмерсон кіші неміс журналисі болып таныстырды. Ол Сент-Томас қаласындағы Германия консулына барып, неміс тегінен шыққан пуэрторикалықтардың тізімін сұрады, олармен сұхбаттасу үшін. Консул берген тізімдердің арасында Маунабо қаласының Рифколь отбасының есімдері де болды. Маунабо қаласына келгеннен кейін ол 14 жасар Рудольф В. Рифхольмен кездесіп, неміс тілінде жігітке Пуэрто-Риконың картасы бар-жоқ деп сұрады (Эмерсон картасын жоғалтып алған). Рифхоль: «Иә, бар, бірақ ол Эмерсонның қажетіне жарамсыз тым үлкен», - деп жауап берді. Рифхоль Эмерсонның тыңшы екенін білмей үйіне қайтып, Пуэрто-Риконың маңызды порттары мен жағалаулары бейнеленген жаңа картаны жылдам дайындады.

On April 21, 1898, the Gazette of Puerto Rico (la Gaceta de Puerto Rico) published a decree signaling martial law for the island, suspending all constitutional rights in the preparation for war. With the outbreak of war, the Spanish Crown sent the 1st, 2nd and 3rd Puerto Rican provisional battalions to defend Cuba against the Americans, depleting the Puerto Rican troops in the island. The 1st Puerto Rican Provisional Battalion, composed of the Talavera Cavalry and Krupp artillery, was sent to Santiago de Cuba where they battled the American forces in the Battle of San Juan Hill. After the battle, the Puerto Rican battalion suffered a total of 70 casualties which included their dead, wounded, missing and prisoners. The Spanish appointed Governor of Puerto Rico, Manuel Macías y Casado, declared martial law, resolving to resist the American forces. He declared: "Providence will not permit that in these countries which were discovered by the Spanish nation the echo of our language should ever cease to be heard, nor that our flag should disappear before the eyes. Long live Puerto Rico, always Spanish. Long live Spain." Macías y Casado hoped that a grant of autonomy would ensure that Puerto Ricans would remain loyal to the Spanish crown. The Spanish Crown was unaware that, at the time, the United States had successfully infiltrated the island with a number of spies, among them Henry Howard Whitney, Henry Ward, George Bronson Brea, William Freeman, James Dewel, Frederick Ober and Edwin Emerson, Jr. According to a story published in Century magazine in September 1898, Edwin Emerson, Jr., was pretending to be a German journalist. He presented himself to the German Consul in St. Thomas and asked for the names of Puerto Ricans of German descent whom he could interview. Among the names which the consul gave him were that of the Riefkohl family of the town of Maunabo. Upon his arrival in the town of Maunabo he met 14 year old Rudolph W. Riefkohl and asked the lad in German if he had a map of Puerto Rico (Emerson had lost his). Riefkohl answered that he did, however it was decidedly too big for Emerson's use. Riefkohl returned home, not knowing that Emerson was a spy, and quickly drew another with a depiction of the major ports and harbors of Puerto Rico.

Бірінші іс-қимылдар

Соғыс қимылдарының алғашқы кездесуі 1898 жылдың 8 мамырында болды, осы күні «Йель» лайнері Сан-Хуан шығанағында испандық «Рита» жүк кемесін басып алды. 9 мамырда «Йель» испандық көмекші крейсер «Альфонсо XIII»-пен қысқаша шайқасты, нәтижесінде испандықтар жеңіске жетті. Осы шамада капитан Анхель Риверо Мендеске Сан-Хуандағы Сан-Кристобаль бекінісіндегі испандық күштерге басшылық ету міндеті жүктелді. 10 мамырда «Йель» Сан-Хуан шығанағына қайтып келгенде, Риверо Мендес өз әскерлеріне испан-американ соғысы кезінде Пуэрто-Рикодағы американдық күштерге қарсы алғашқы шабуыл ретінде Ордонес 15 сантиметрлік зеңбірекпен кемеге оқ атуға бұйрық берді.

Сан-Хуанды бомбалау

Сан-Хуанды бомбалау немесе Сан-Хуанның бірінші шайқасы (Сан-Хуан төбесіндегі шайқас немесе Рио-Сан-Хуан де-Никарагуа шайқасымен шатастырмау керек) – испан-американ соғысы кезінде Пуэрто-Рикодағы Сан-Хуан бекіністеріне жасалған американдық теңіз шабуылы. Американдық әскери-теңіз командирлері адмирал Паскуаль Сервера-и-Топете басқаратын испан флотының басым бөлігі Кабо-Верде аралдарынан Антиль аралдарына, содан кейін Пуэрто-Рикоға бет алғанын сенді. Осыған байланысты контр-адмирал Уильям Т. Сэмпсон мен он американдық соғыс кемесі – «Айова», «Индиана», «Нью-Йорк» линкорлары, «Монтгомери» және «Детройт» крейсерлері, «Амфитрит» және «Террор» мониторлары, «Портер» торпедалық кемесі, екі белгісіз көмекші крейсер және қарусыз көмір тасымалдағыш 2 мамырда түскі уақытта Гаванадан Пуэрто-Рикоға қарай жол тартты. Сэмпсон испан эскадрильясын тоқтата тұрып, жоюды және содан кейін Сан-Хуанның қамалдарына, форттарына және батареяларына екінші деңгейдегі шабуыл жасауды жоспарлады. Бірақ Топете олардан қашып, эскадрильясын Сантьяго шығанағына кіргізіп алғанын ол білмеді. 12 мамырда Сэмпсонның эскадрильясы Сан-Хуанға келді, бірақ порты бос болды. Жағдайды пайдаланып, тәжірибесіз мергендеріне жаттығу үшін Сэмпсон қаланың қамалдарын бомбалауға бұйрық берді. Капитан Рамон Ача Камано мен Хосе Антонио Ириарте Кастильо Сан-Фелипе-дель-Мородан қаланы қорғағандардың арасында болды. Олардың басқаруында кем дегенде үш 15 см «Ордонес» зеңбірегі бар үш батарея болды. Шайқас үш сағатқа созылды және нәтижесінде Пуэрто-Рико науқанында қаза тапқан алғашқы пуэрторикалық сарбаз – Джусто Эскивиес қаза болды. Камано өз іс-қимылы үшін «Cruz de la Orden de Merito Militar» (Әскери еңбек орденінің айқасы) орденінің бірінші классымен марапатталды. Испан қорғанысына көп зиян келтіргеннен кейін, көмір мен оқ-дәрісі азайған Сэмпсон атысты тоқтатуға бұйрық берді және Гаванаға, Кубаға, содан кейін жөндеу және жабдықтау үшін Флорида штатындағы Ки-Уэстке қайтты.

The Bombardment of San Juan or the First Battle of San Juan (not to be confused with the Battle of San Juan Hill or the Battle for the Río San Juan de Nicaragua) refers to an American naval attack on the fortifications of San Juan, Puerto Rico during the Spanish–American War. The American Naval commanders believed the bulk of the Spanish Fleet under Admiral Pascual Cervera y Topete was steaming from the Cape Verde Islands to the Antilles and ultimately to Puerto Rico. With this understanding, Rear Admiral William T. Sampson and a squadron of ten American warships, the battleships Iowa, Indiana, New York, cruisers Montgomery and Detroit, monitors Amphitrite and Terror, torpedo boat Porter, two unidentified auxiliary cruisers, and an unarmed collier had stood out from Havana at noon on May 2 bound for Puerto Rico. Sampson intended to intercept and destroy the Spanish squadron and then move on to attack secondary shore targets San Juan's castles, forts and batteries. He was unaware that Topete had already eluded them and slipped his squadron into the Bay of Santiago. On May 12, Sampson's squadron arrived at San Juan, finding an empty harbor. Making the best of the situation and as an exercise for his untested gunners, Sampson ordered the bombardment of the city's citadels. Captains Ramón Acha Caamaño and José Antonio Iriarte were among those who defended the city, from Castillo San Felipe del Morro. They had three batteries under their command, which were armed with at least three 15 cm Ordóñez cannons. The battle lasted three hours and resulted in the death of Justo Esquivies, the first Puerto Rican soldier to die in the Puerto Rico campaign. Caamaño was awarded the "Cruz de la Orden de Merito Militar" (The Cross of the Order of the Military Merit) first class for his actions. After causing much damage to the Spanish defenses and receiving minor damage, low on coal and ammunition, Sampson ordered a cease fire and returned to Havana, Cuba and then on to Key West, Florida for repairs and supplies.

Сан-Хуанның екінші шайқасы

1898 жылғы 22 маусымда капитан Чарльз Сигсби басқаратын «Сент-Пол» кемесі Кубадан Сан-Хуан шығанағына келіп, блокадаға қосылды. Түстен кейін көп ұзамай, ескі испандық крейсер «Исабель II» жағалаудағы артиллериялық батареялардың қолдауымен «Сент-Полға» шабуыл жасау үшін Сан-Хуаннан шықты. «Исабель II» блокаданы бұзу мақсатымен «Сент-Полға» алыстан оқ ашты, бірақ сәттілікке жете алмады. Сан-Хуанда жөндеуде болған испандық эсминец «Террор» крейсердің қашуына көмектесу үшін торпедалық шабуыл жасауға тырысты, бірақ «Сент-Полдан» алған тікелей оқтан рулі зақымдалып, жоспары орындалмады. Бағытын жоғалтқан «Террор» кездейсоқ түрде бортымен бұрылып, «Сент-Полға» «Террордың» су сызығына жақын жерге тікелей оқтармен соққы беруге мүмкіндік берді, бір қозғалтқышын істен шығарып, кемені қисайтып жіберді. «Террор» шабуылдан бас тартып, портқа қайтты, ал одан кейін «Исабель II» да қайтып келді. 26 маусымда USS «Сент-Пол» кемесін «Йосемити» алмастырды, ол Сан-Хуан шығанағының блокадасын жалғастырды.

Сан-Хуанның үшінші шайқасы

28 маусым күні 1898 жылы «Йосемити» американдық қосымша крейсері испандық әскери кемелер эскадрильясымен шайқасты. Бұл эскадрилья бір крейсер, екі канонерлік қайық және бір блокадалық жүгірушіден тұрды. Шайқас барысында, «Йосемити» қажетті әскери жабдықтарды тасымалдаған «Compañía Transatlántica Española» компаниясына тиесілі транс-океандық бу кемесін, испандық жүк кемесін бағалы жүгімен Пуэрто-Рикодағы Энсенада Хондаға дейін қуды. Капитан Камано кеме жүгін қайтаруды қолға алды және оның қол астындағы адамдар мүмкіндігінше кеме жүгін алып тастады. Тырашталған күш-жігер сәтті аяқталды, кемеден барлық жүк шығарылды, тек шағын заттар мен құтқару кезінде суға түсіп кеткен бір зеңбірек жоғалды. 15 шілдеде «Нью-Орлеанс» крейсері «Йосемитиге» көмекке келді, ал келесі күні «Антонио Лопеске» жиырма өртке қарсы снаряд атып, батырып жіберді. «Антонио Лопес» батқанымен, оның жүгі сәтті жеткізілді және Сан-Хуанға жасалатын кез келген американдық шабуылға күшті қарсылық көрсетілетініне кепілдік берді. Камано испан үкіметінен «Cruz de la Orden de Merito Naval» (Теңіздік Еңбек Орденінің кресі) орденін алды. Куба алынғаннан кейін президент Уильям Маккинли испандықтардың алғашқы шабуылды күтетін Сан-Хуанды нығайтатынын ескере отырып, Фахардо арқылы Пуэрто-Рикоға құрлықтан шабуыл жасауға рұқсат берді. Флорида штатының Тампа қаласынан кемелер конвойы шықты, ал 21 шілдеде «USS Yale», «USS Massachusetts», «USS Gloucester» және «USS Dixie» кемелері бар тағы бір конвой Гуантанамодан Пуэрто-Рикоға төрт күндік сапарға шықты. 25 шілдеде генерал Майлз, алғашқы шабуылға тағайындалған 3300 жаяу әскердің 1300 сарбазы және Массачусетс штатының әскери капитаны Фрэнсис Хиггинсон басқаратын кемелер конвойы Гуаника шығанағына келді. Конвой құрамына келесі әскери-теңіз кемелері мен әскер тасымалдау кемелері кірді: генералдар Майлз және Джордж А. Гарретсонмен бірге «USS Yale», генерал Гай В. Генриді тасымалдаған «Windom», «Columbia», «Gloucester», «Dixie», «Wasp» және АҚШ армиясының «Lampasas», «Unionist», «Stillwater» және «Specialist» тасымалдау кемелері. Соғыста тұтқынға алынған екі испан кемесі, «Nueces» және «Rita» да пайдаланылды. «Испан әскерлері Пуэрто-Риконың оңтүстік бөлігінен шегінуде. Бұл өркендеген және әдемі ел. Әскер жақын арада таулы аймаққа жетеді. Ауа райы керемет, әскерлердің денсаулығы мен рухы жақсы. Болашақта еңсерілмейтін кедергілерге тап боламыз деп күтпейміз. Осы уақытқа дейін бірде-бір адам қаза таппай, нәтижеге қол жеткізілді». Осы арада Гарретсон өз адамдарымен бірге Гуаникадан Яукоға қарай жолға шықты, мақсаты - Яуко темір жолының сол қала мен Понсе қаласы арасындағы аялдамасын басып алу. Майлз шайқаста 6-шы Массачусетс полкінің тәртіпсіздік танытқанын білгеннен кейін тергеу бұйырды. 6-шы Массачусетс жаза ретінде Гуаникадан Понсеге қатаң шеруге жіберілді, ал полк командирі, подполковник, майор және капитан өтініш бойынша отставкаға кетті. Фахардода орналасқан 25 адамнан тұратын испан гарнизоны американдықтардың бар екендігі туралы хабардар болды және Сан-Хуандағы басшыларына хабарлағаннан кейін кері шегінуге бұйрық берді. Фахардалық дәрігер Сантьяго Веве Кальзада гарнизонның бос қалғанын және қаланың американдықтарға қарсы қорғанышсыз екенін түсінгенде, Сан-Хуандағы испан билігін Фахарданы қорғауға әскер жіберуді өтінді. Майлз бригадалық генерал Питер Г. Хайнске және 3-ші Иллинойс, 4-ші Огайо және 4-ші Пенсильвания ерікті жаяу әскер полкінің ер адамдарына Понседен шығысқа қарай 60 миль (97 км) жердегі үлкен, жақын маңдағы жағалаудағы Гуаяма қаласына қызмет көрсететін шағын порт Аройоны алуға бұйрық берді. Испан әскерлері Аройодан Гуаямаға дейінгі жолмен екі кішкентай төбе басына орналасты. Америкалықтар төбелердің алдындағы өзеннен өтіп бара жатқанда, кенеттен испандықтар оқ ашты. Америкалықтар өздерінің позициясын өзен бойымен қорғап, қосымша күштер келген сайын отын қуатын арттырды. Бұл сапар екі күнге созылар еді. Топ таңертең маршты жалғастыру үшін Коамо қаласындағы Банос де Коамо деп аталатын курортта бір түн өткізуді шешті. Мартинес Ильескас бірден бірнеше траншеялар салуды бұйырды, оларды салған кезде сарбаздар Педро Мария Декарт бастаған испанға қарсы партизандық күштердің шабуылына ұшырап, Азаматтық гвардияның бір мүшесін өлтіруге қол жеткізді. Америкалықтар қаланың қорғанысын қоршап алып, жеңіске жеткізуді ниеттенді. Бір топ сарбаз қалаға арт жағынан кіріп, жақын маңдағы өзен арқылы өтті. Артқы шабуылды Эрнст генералы басқаратын Уилсон армиясы күшейтті, олар одақтас әскерлерді шабуылға түсіріп, қысқыш қозғалысын қолдануға тырысты. Мартинес Ильескас шабуылға таң қалды және импровизациялық шабуылға шықты, бірақ ол өзінің оң жақтағы командирімен бірге шабуылда қаза тапты, нәтижесінде капитан Ита басшылыққа келді, ол өз әскерлеріне капитуляциялауға бұйрық берді. Одақтас әскерлердің жартысы бұйрыққа бағынбады және шабуылды жалғастырды, «Troop C» Банос де Коамодан солтүстікке жоғары жылдамдықпен жүгірді, курорт испандықтардан тастап кетілгенін анықтады.

On June 28, 1898, the American auxiliary cruiser Yosemite fought with a squadron of Spanish warships. This squadron consisted of one cruiser, two gunboats and one blockade runner. During the engagement, SS Antonio López, a transoceanic steamer belonging to the Compañía Transatlántica Española carrying a cargo of needed military supplies, was pursued by Yosemite until the Spanish freighter ran aground at Ensenada Honda, Puerto Rico with her valuable cargo. Capt. Caamaño was in charge of retrieving the ship's cargo and the men under his command quickly removed as much of the stranded ship's cargo as possible. The desperate efforts proved fruitful, and nearly the entire cargo was salvaged from the hulk with only minor articles and a cannon that had fallen overboard during salvage attempts being lost. On 15 July, the cruiser New Orleans arrived to relieve Yosemite, and then quickly finished off Antonio Lopez the next day by firing twenty incendiary shells into the vessel and sinking it. Though Antonio Lopez had been sunk, her cargo was successfully delivered and ensured that any American assault on San Juan would be met with stronger resistance. Caamaño was awarded the "Cruz de la Orden de Merito Naval" (The Cross of the Order of the Naval Merit) by the Spanish government. After Cuba was taken, President William McKinley approved the land invasion of Puerto Rico by way of Fajardo, taking into consideration that the Spaniards had fortified San Juan, where they expected the initial attack. A convoy of ships left Tampa, Florida and on July 21 another convoy, which included USS Yale, USS Massachusetts, USS Gloucester and USS Dixie, departed from Guantánamo for a four day journey to Puerto Rico. On July 25, General Miles, 1,300 infantry soldiers of the 3,300 total that were assigned for the initial invasion and a convoy of ships, under the command of Naval Captain Francis J. Higginson of Massachusetts arrived at Guánica Bay. The following Navy ships and Army troopships were part of the convoy: USS Yale with Generals Miles and George A. Garretson embarked, Windom carrying General Guy V. Henry, Columbia, Gloucester, Dixie, Wasp and the U. S. Army transports Lampasas, Unionist, Stillwater and Specialist. Two captured Spanish ships, Nueces and Rita that had been confiscated by USS Yale as war prizes were also used. "Spanish troops are retreating from southern part of Puerto Rico. This is a prosperous and beautiful country. The Army will soon be in mountain region. Weather delightful; troops in the best of health and spirit. Anticipate no insurmountable obstacles in future results. Results thus far have been accomplished without loss of a single life. In the meantime, Garretson, set out of Guánica with his men towards Yauco with the intention of capturing the Yauco rail terminus that ran between that town and the City of Ponce, the largest city in the southern region of the island. Miles, upon learning about the lack of discipline of the 6th Massachusetts during the battle, ordered an investigation. The 6th Massachusetts was sent on a hard march from Guánica to Ponce as punishment and the regimental commander, a lieutenant colonel, a major, and a captain resigned upon request. The 25 man Spanish garrison stationed in Fajardo was alerted to the American presence and ordered to withdraw after notifying their superiors in San Juan. When Dr. Santiago Veve Calzada, a Fajardan, realized that the garrison was abandoned and his town defenseless against the Americans, he implored the Spanish authorities in San Juan to dispatch troops to defend Fajardo. Miles then ordered Brigadier General Peter G. Hains and the men of the 3rd Illinois, 4th Ohio and 4th Pennsylvania Volunteer Infantry Regiments to take Arroyo, a small port 60 mile (97 km) east of Ponce that served the larger, nearby coastal town of Guayama. Spanish forces were entrenched on the crest of two small hills, between which the road from Arroyo to Guayama ran. The Americans had crossed a stream in front of the hills when suddenly the Spanish opened fire. The Americans protected their position by the stream and increased their firepower as more reinforcements arrived. Traveling by foot, the journey would last two days. The group decided to spend one night in the resort of the town of Coamo known as the Baños de Coamo before continuing their march in the morning. Martínez Illescas immediately ordered the construction of several trenches; while building these, the soldiers were ambushed by an anti Spanish guerilla force, led by Pedro María Descartes, who managed to kill a member of the Civil Guard. The Americans intended to encircle and defeat the defenses in the city. A group of soldiers entered the city from the backside, having advanced through a river nearby. The rear assault was reinforced by Wilson's army under General Ernst, attempting to trap the allied soldiers in a crossfire, employing a tactic known as the pincer movement. Martínez Illescas was surprised by the attack and led an improvised attack, but he was killed in the crossfire along with his second in command, leaving Captain Hita in charge; he ordered his men to surrender. Half of the allied troops ignored the order, and continued the attack, Troop C galloped at top speed north from the Baños de Coamo, after finding the resort abandoned by the Spanish.

Асоманте шайқасы

Америкалық ат әскері Коамодан кері шегінген сарбаздарды қуды, бірақ олар Айбонито асуындағы Асоманте деп аталатын аймаққа кіргенше оларға жете алмады. Бұл аймақты Пуэрто-Рико және Испанияның одақтас әскерлері дайындаған еді. Олар окоп жасап, жапырақ арасына сарбаздар мен жабдықтарды орналастырды. Әскерлер жаудың жақындағанын байқаған соң, оқ атуды бастады. Кавалерияға жаяу әскер күші қосылды, олар батарея отымен қарсылық көрсетті. Алты американдық сарбаз шайқаста жарақат алды, соның салдарынан кері шегінуге бұйрық берілді. Асомантеде орналасқан Пуэрто-Рико сарбаздары, әрекетсіз қалғанда, әр екі сағат сайын күзеттік тізімін аяқтап, күніне төрт сағат жұмыс істеді. Олар көбінесе бұршақ, аздаған күріш және ет жеді, ал испандық күштердің келуіне дейін бірнеше крекер жинағын сақтап қалды. Олар жаңбырдан қорғай алмаған, қарапайым лашықтарда ұйықтады. Сағат 10:30-да капитан Р.Д. Поттс 3-ші Висконсин ерікті жаяу әскер полкінің бір бөлігін Аибонитоға баратын орталық жолмен бастап кетті. Лейтенанттар Блис және О'Херн ұқсас жабдықпен екі бөлімге жетекшілік етті. Сағат 13:00-де одақтас әскерлер американдықтар олардың қақпасына жеткенде оқ атуды бастады. Поттс екі батареяны орналастыруға бұйрық берді, ал О'Херн командир Ланкастерден 100 метр қашықтықтағы алдыңғы қатардың оң жағына пушка орнатуға бұйрық алды. Ланкастер қарсыластарды талқандаған деп сенді және шабуылға көшті. Бірақ одақтас әскерлердің атысы жаңадан күшейді, бұл жолы Маузер мылтығымен қолдады. Кенеттен шабуыл кейбір сарбаздардың арасында ұйыссыздық тудырды, олар жақын жерде екінші испандық бөлімді көргендерін хабарлады. Одақтас әскерлер американдық жабдықтарды басып алады деп қорқып, Ланкастер кері шегінуге бұйрық берді. Лейтенант Хейнс Маузер оғынан ауыр жарақат алды, оның орнына сержант Джон Лонг келді. Сонымен қатар, Поттстың көптеген сарбаздары шайқас алаңынан қашып кетті. Шайқаста одақтас күштер Маузер атысымен американдық жаяу әскерді жеңіп, артиллериясын бұзды, нәтижесінде Лонг, лейтенант Харрис, капитан Э.Т. Ли және капрал Оскар Савансон сияқты төрт американдық офицер ауыр жарақат алды. Фредерик Юг, капрал Август Янк, Джордж Дж. Брюс және қарапайым сарбаз Сис те жарақат алды, ал Юг кейіннен қайтыс болды. Харристің орнын О'Херн басты, ал Савансон артиллерияны қолдауға тырысқанда қаза тапты. Барлығында одақтас әскерлерде бір ғана артиллерияшы жарақат алды, ал американдық тарапта екі сарбаз қаза тауып, бесеуі жарақат алды. Вильсонның лагері генерал Майлстан соғыс аяқталғанын хабарлайтын телеграмманы бірінші болып алды. Америкалықтар Блиссті Асомантеге жіберді, бірақ Новилас Макиастан бейбіт келісімге қол қойылмағанын хабарлайтын телеграмма алғаннан кейін жаушылықты тоқтатудан бас тартты. Пуэрто-Рикодағы барлық әскери әрекеттер 13 тамызда тоқтатылуы керек еді, себебі президент Уильям Маккинли және француз елшісі Жюль Камбон, испан үкіметінің атынан, Испанияның Пуэрто-Рико аумағына егемендігінен бас тарту туралы келісімге қол қойды.

The American cavalry pursued the soldiers that had retreated from Coamo, but were not able to reach them until the units had entered Aibonito Pass, a region more commonly known as Asomante. The region had been prepared by allied Puerto Rican and Spanish troops, who had built a trench and placed soldiers and equipment around the foliage. As soon as the soldiers noticed the presence of the invading unit they opened cannon fire. The cavalry received infantry reinforcements, which were received by battery fire. Six American soldiers were injured in the crossfire, prompting a retreat order. While inactive, the Puerto Rican soldiers deployed in Asomante completed rounds every two hours, working four hours daily. They mostly ate beans, some rice and meat, while conserving several cracker packs for Spanish reinforcements that were supposed to arrive. They slept in improvised huts that did not protect them from the rain. At 10:30 a. m. Captain R. D. Potts led part of the 3rd Wisconsin Volunteer Infantry Regiment through the central highway to Aibonito. Lieutenants Bliss and O'Hern led two units with similar equipment. At 1:00 p. m. the allied troops opened cannon fire as the Americans entered their range. Potts ordered the deployment of two batteries while O'Hern received orders from Commander Landcaster to set a cannon at a distance of a 100 yards to the vanguard's right. Landcaster believed that the opposition had been annihilated, ordered an advance. However, the allied fire was renewed, this time supported by Mauser rifle fire. The sudden attack caused confusion among some soldiers, who reported seeing a second Spanish unit nearby. Fearing that the allied units could capture the American equipment, Landcaster ordered a retreat. Lieutenant Hains was gravely injured by a Mauser bullet, being replaced by Sergeant John Long. Meanwhile, most of Potts' men fled the battlefield. In the crossfire the allied forces overpowered the American infantry, using Mauser fire to disorganize their artillery, during which time four American officials were gravely injured including Long, Lieutenant Harris, Captain E. T. Lee and Corporal Oscar Sawanson. Private Frederick Yough, Corporal August Yank, George J. Bruce and Private Sices also received injuries, with Yough subsequently dying. Harris' position was filled by O'Hern, while Sawanson was fatally shot while trying to support the artillery. In total the allied units had only an injured artillery man, while the American side had two dead and five injured. Wilson's camp was the first to receive a telegram from General Miles notifying him that the war had ended. The Americans sent Bliss to Asomante, but Nouvilas refused to suspend the hostilities after receiving a telegram from Macías denying any peace treaty. All military actions in Puerto Rico were supposed to be suspended on August 13, after President William McKinley and French Ambassador Jules Cambon, acting on behalf of the Spanish government, signed an armistice whereby Spain relinquished its sovereignty over the territory of Puerto Rico.

1898 жылғы Париж келісім-шарты

Пуэрто-Рикодағы науқан 8 мамырда Ялес Ританы басып алуымен басталып, Париж шартына қол қойылғаннан кейін 10 желтоқсанда аяқталды. Бұл науқан испан-американ соғысындағы басқа науқандармен салыстырғанда қысқа болды, себебі соғыс әскери мақсатына қол жеткізбей бұрын аяқталды. Ұзақ болмаған науқанда басқыншыларға көмектескен факторлардың бірі – оңтүстік және батыс қалалары мен ауылдарында тұратын пуэрто-рикандықтардың испан билігіне наразылық білдіруі және американдықтарды өз азат етушілері ретінде қарауы болды. Розендо Матиенцо Цинтрон және оның басқаруындағы комитет генерал Майлз бен Понседегі басқыншыларды той-мерекелермен қарсы алды. Пуэрто-Рико тәуелсіздікке ие болады деген сеніммен, 1898 жылдың 13 тамызында бір топ адам Сиалес қаласында көтеріліс ұйымдастырды, ол «El Levantamiento de Ciales» немесе «1898 жылғы Сиалес көтерілісі» деп аталды және Пуэрто-Риконы республика деп жариялады. Атысты тоқтату туралы келісімге қол қойылғанын білмейтін испан билігі көтерілісті қатыгездікпен басып тастады. Науқанның қысқа және басқаларына қарағанда аз зорлықпен өтуіне себеп – 1-ші, 2-ші және 3-ші Пуэрто-Рико уақытша батальондарының Кубада американдық басқыншылардан сол аралды қорғауы болды. Кіріспеде айтылғандай, Пуэрто-Рико батальонының барлығы 70 адам шығынға ұшырады, оның ішінде қаза тапқандар, жараланғандар, жоғалып кеткендер және тұтқындар бар. Ашулы Санхуандықтар тобы Сервера командир парақшасын қайтарып алмаса, оны дуэльге шақыруға келісті. Осы құрметті алу үшін ерлер жеребе тартты, ол Хосе Янер и Солерге бұйырды, ал оған Каетано Колл и Тосте мен Леонидас Виллалон қосылды. Сервераның екіншілері полковник Педро дель Пино мен капитан Эмилио Баррера болды. Сервера памфлеттегі ниеттерін түсіндіргендіктен, дуэль өте алмады және барлық тараптар қанағаттанды. 1898 жылғы Париж шартының 1899 жылдың 11 сәуірінде ратификацияланған шарттарына сәйкес, Пуэрто-Рико АҚШ-қа берілді. Испания Батыс жарты шардағы соңғы отарлық иелігінен айырылды, ал АҚШ императорлық күшке және әлемдік беделге ие болды. АҚШ әскери үкімет құрды және Майлзды аралда құрылған әскери үкіметтің бірінші басшысы етіп тағайындады, ол оккупациялық армияның басшысы және азаматтық істер жөніндегі әкімші ретінде жұмыс істеді. Испан әскерлері мен испан тәжіне адал азаматтарға Испанияға оралуға рұқсат берілді. 18 қазанға дейін испандықтардың Пуэрто-Рикодан кетуі аяқталды, соңғы әскерлер Сан-Хуаннан Испанияға аттанды. Ал басқалары, мысалы, капитан Ангел Риверо Мендес бұл ұсыныстан бас тартып, әскери қызметтен кетті.

The Puerto Rico campaign, which began with Yaless capture of Rita on May 8 and ended on December 10, after the Treaty of Paris was signed, was short compared to the other campaigns in the Spanish–American War, because the war came to an end before the military objective of the campaign was completed. Among the factors which benefited the invaders in the short campaign was that the Puerto Ricans who resided in the southern and western towns and villages resented Spanish rule and tended to view the Americans as their liberators. and in the case of Rosendo Matienzo Cintrón and the committee which he headed, greeted General Miles and the invaders in Ponce with banquets. Believing that Puerto Rico would gain its independence, a group of men staged an uprising in Ciales on August 13, 1898 which became known as "El Levantamiento de Ciales" or the "Ciales Uprising of 1898" and proclaimed Puerto Rico to be a republic. The Spanish authorities who were unaware that the cease fire had been signed brutally suppressed the uprising. Another reason which can explain why the campaign was short and not as violent as the others is that the 1st, 2nd and 3rd Puerto Rican Provisional Battalions were in Cuba defending that island against the American invaders. As stated in the introduction, the Puerto Rican Battalion suffered a total of 70 casualties which included their dead, wounded, MIA's and prisoners. A group of angry Sanjuaneros agreed to challenge Cervera to a duel if the commander did not retract his pamphlet. The men drew lots for this honor; it fell to José Janer y Soler and was seconded by Cayetano Coll y Toste y Leonidas Villalón. Cervera's seconds were Colonel Pedro del Pino and Captain Emilio Barrera. The duel never took place, as Cervera explained his intentions in writing the pamphlet, and all parties were satisfied. Under the terms of the Treaty of Paris of 1898, ratified on April 11, 1899, Puerto Rico was ceded to the United States. Spain had lost its last colony in the Western Hemisphere and the United States gained imperial strength and global presence. The United States established a military government and appointed Miles the first head of the military government established on the island, acting as both head of the army of occupation and administrator of civil affairs. Members of the Spanish forces and civilians who were loyal to the Spanish Crown were allowed to return to Spain. By October 18, the Spanish withdrawal from Puerto Rico was completed as the final troops left San Juan for Spain. and others, such as Capt. Angel Rivero Méndez, declined the offer and retired from the military.

Пуэрто-Риконы "америкаландыру"

1898 жылдан 1900 жылға дейін Пуэрто-Риконы төрт әскери шенеунік басқарды: Бас қолбасшы генерал Нельсон А. Майлз (1898), генерал-майор Джон Р. Брук (1898–1898), генерал-майор Гай Вернон Генри (1898–1899) және генерал-майор Джордж Уайтфилд Дэвис (1899–1900). Майлз, Брук және Генри – Үнді соғыстарының тәжірибелі қатысушылары болды және олар америкалықтардың бейбіттендіру және басқаруға үйренгендігіне қарамастан, АҚШ армиясының шетелдік аумақтарды басқаруда бұрынғы тәжірибесі болмады. Генри былай деді: «Бұл американдық офицерлер үшін толығымен жаңа міндет болды. Біздің алғашқы нақты колониямыздың басшылығына кенеттен тағайындалғандардың тәжірибесінде мұндай жағдай бұрын болған емес, олар өз саясатын негіздеуге болатын ешқандай үлгі болмады». 1899 жылы АҚШ сенаторы Джордж Фрисби Хоар пуэрто-рикалықтарды «білімсіз, қарапайым және зиянсыз халық» деп сипаттады, олардың қызығушылығы тек шарап, әйелдер, музыка және биде екенін айтты және арал мектептерінде испан тілін жоюды және тек ағылшын тілін оқытуды ұсынды. Мектептер американдандырудың басты құралына айналды, ал бастапқыда барлық сабақтар ағылшын тілінде жүргізілді, бұл оқудан үзіліп қалудың жоғары деңгейіне әкелді. АҚШ арал экономикасын бақылауға алу үшін Пуэрто-Рикоға басқа елдермен сауда келісімдерін жасауға, тарифтерді белгілеуге және АҚШ тасымалдаушыларынан басқа құралдармен материкке тауар жіберуге тыйым салды. Әскери үкімет Пуэрто-Риконың инфрақұрылымын қайта жарақтандыра бастағаннан кейін, көптеген наразы және жұмыссыз халықты жұмыспен қамтамасыз еткеннен кейін және ерікті әскерлер тұрақты армиямен алмастырылғаннан кейін аралдағы азаматтық тәртіпсіздік тоқтады.

Пуэрто-Рикодағы науқан аяқталғаннан кейін 54 жыл

1947 жылы АҚШ пуэрто-рикандықтарға өз губернаторын демократиялық жолмен сайлау құқығын берді, және олар оны алғаш рет 1948 жылы пайдаланды. Пуэрто-Рико Конституциясы 1952 жылдың 6 ақпанында Конституциялық конвенцияда бекітілді, АҚШ Конгресі ратификациялады және сол жылдың 3 шілдесінде президент Трумэн қол қойды. Пуэрто-Рико өз мемлекеттік құрылымы үшін Estado Libre Asociado (сөзбе-сөз аударғанда "Еркін қауымдасқан мемлекет") деген атауды қабылдады, ол ағылшын тілінде ресми түрде Комонвелл деп аударылады.

Белгілер, ескерткіштер және қабір тастары

Пуэрто-Рикода испан-американ соғысын еске алуға арналған ескерткіштер жоқ. Бірақ, тарихи оқиғалар болған жерлерде белгілер мен американдық басқыншыларды, сондай-ақ аралды қорғаған испандар мен пуэрторикалықтарды құрметтейтін бірнеше қабір тастары бар. Гуаника қалашығында жағалау портында генерал-майор Нельсон А. Майлз бен оның әскері сонда түскенін көрсететін жартасқа жазба жазылған. Сол қалада испан-американ соғысының ардагерлеріне арналған ескерткіш те бар, бірақ ол ескерткіш американдықтарға, әлде испандықтар мен пуэрторикалықтарға арналғанын нақты көрсетпейді. Яукода шайқаста қаза тапқан белгісіз испан сарбазына арналған ескерткіш/қабір тасы орнатылған. Коамода Рафаэль Мартинес Ильескас пен Фрутос Лопес қайтыс болған жерді көрсететін екі белгі бар. Лопестің қабірі Коамоның ескі зиратында, осы қақтығыста қаза тапқан үш белгісіз пуэрторикалық сарбаздың қабірінің қасында. Мартинес Ильескастың денесі 1916 жылы туған жері Испанияның Картахена қаласына қайтарылып, сол жерге жерленді. Гуаяма қаласында 4-Огайо жұмыскерлік полкінің мүшелеріне арналған ескерткіш бар. Асомантеде "Асоманте шайқасы" болған жерді көрсететін белгі орнатылған.