Кіріспе
Л. Спраг де Камптың 1939 жылғы «Қараңғылық құламасын» романы – американдық автор Л. Спраг де Камптың балама тарих ғылыми-фантастикалық романы. «Қараңғылық құламасын» Марк Твеннің «Коннектикут янкисі Артур патшаның сарайында» атты туындысына ұқсас, бірақ көзқарасы мүлдем басқа. Кейінгі балама тарих авторы Гарри Туртлдоув бұл жанрға деген қызығушылығын және Византия тарихын зерттеуге деген ниетін осы романның оятқанын айтты.
Lest Darkness Fall is a 1939 alternate history science fiction novel by the American author L. Sprague de Camp. Lest Darkness Fall is similar in concept to Mark Twain's A Connecticut Yankee in King Arthur's Court, but the treatment is very different. The later alternate history author Harry Turtledove has said it sparked his interest in the genre as well as his desire to study Byzantine history.
Сюжет
Америкалық классикалық археолог Мартин Пэдвей 1938 жылы Римдегі Пантеонға сапар шегеді. Кенеттен дауыл тұрып, молния шарқылдағанда, ол 535 жылы Римге көшіп келеді. Италия түбегі Остготтар Корольдігінің билігінде. Роман олардың билігін салыстырмалы түрде мейірімді деспотизм ретінде бейнелейді, олар дін бостандығына және жаулап алған қалалық римдік қоғамды сақтауға мүмкіндік береді, бірақ құлдық кең таралған және қинау тергеудің әдеттегі тәсілі болып табылады. Нақты уақыт бойынша, Византия немесе Шығыс Рим империясы уақытша батысқа қарай кеңейіп, Готика соғысы (535-554) деп белгіленген соғысқа кіріседі. Олар Италиядағы остготтарды және Солтүстік Африкадағы вандалдарды құлатты, бірақ бұл соғыс итальяндық қалалық қоғамды қиратты, ол қарқынды ауыл шаруашылығының қолдауын қажет етті және Италия халқы күрт азайды: оның халқы 7 миллионнан 2,5 миллионға дейін төмендеді деп есептеледі. Рим дәуіріндегі ірі қалалар тасталып, Византиялықтар Италиядағы билікті толыққанды нығайта алмады, бұл Ломбардтардың одан әрі шабуылдарына әкелді; Италия ұзақ уақыт бойы құлдырау кезеңіне түсті. Кейбір тарихшылар бұл Италиядағы қараңғы ғасырлардың нағыз басталуы деп санайды. Рим қаласы үш рет қоршауға алынды және оның көптеген тұрғындары соғыстан аман қалмады. Римде өзінің тағдырына тап болған Пэдвей жақын болашақта не болатынын біледі, сондықтан өркениеттің болашағын сақтау үшін ғана емес, өзінің өмірін сақтап қалу үшін де әрекет етуі керек. Пэдвей бастапқыда өзінің армандап көргені немесе ақылдан безгеніне күмәнданады, бірақ ол тез арада тағдырына мойын бұрады. Археолог ретінде ол өзінің заманынан бұрын, бірақ 6 ғасырдан кейін қолданылған әртүрлі құрылғыларды түсінеді және оларды қолда бар құралдармен қайта жасай алады. Ол қазіргі итальян және классикалық латын тілдерінде сөйлей алады және тиімді қарым-қатынас жасау үшін халықтық латын тілін тез үйренеді. Ең бастысы, Пэдвей өзі басталған соғысты сипаттаған тарихшы Прокопийдің кітабын үлкен қызығушылықпен оқыды. Ол кітапты егжей-тегжейлі еске алады, әртүрлі әскерлердің қозғалыстарының уақыты мен бағыты, олардың тактикалық және стратегиялық ескертулері, сондай-ақ Готика патшалығы үшін күрестегі әртүрлі үміткерлердің күрделі және қатыгез күресі туралы. Осылайша, Пэдвей өзі тұратын елдің және өзі кездесетін кейбір адамдардың тікелей, жақын болашағын біледі (кем дегенде, ол болашақты өзгертетін әрекет жасамайынша). Қазіргі соғыс туралы осы арнайы және бірегей пайдалы білімнен басқа, Пэдвей әскери тарихқа жалпы қызығушылық танытады, оны ол ақырында өте практикалық мақсаттарға қолдана алады. Пэдвейдің алғашқы идеясы - мыс дистиллятор жасап, бренди сату. Ол банкир, сириялық Томасқа өз кәсібін бастау үшін бастапқы капитал беруге көндіреді. Ол өзінің және Томас клерктеріне араб цифрларын және қос жазбада есеп жүргізуді үйретеді. Ол баспа машинасы ойлап шығарады, газет шығарады және шағын телескоптарды пайдалана отырып, семафорлық телеграф жүйесін құрады. Алайда, ол механикалық сағатты жасауға қол жеткізе алмайды және оқ-дәрі мен зеңбіректерді қайта ойлап табуға жасаған тәжірибелерін уақытша тоқтатады. Италияға Византиялықтар басып кірген кезде және солтүстіктен қауіп төнген кезде ол мемлекеттің саясатына барған сайын араласады. Пэдвей жақында тақтан түсірілген король Тиудахадты құтқарып, оның квесторы болады. Ол корольдің қолдауымен күш жинап, Византияның күшті генералы Белисарийді жеңеді. Ол Белисарийді ежелгі әлемде ешқашан қолданылмаған тактикамен таң қалдырады. Содан кейін Пэдвей Далматин әскерін алдап, қартайған Тиудахадты қайтадан билікке келтіреді және король Витигисті тұтқынға алады. 537 жылы Витигис өлтіріліп, Тиудахад ақылдан адасқан кезде, Пэдвей өзінің қорғауындағы Уриасты Матасвентаға үйлендіріп, Остготтардың королі етіп жасайды. Ол Юстиниан I-ді Белисарийдің адалдық сертін бұзуға көндіреді және Франктерге қарсы әскерді басқару үшін әскери генийді тез жалдап алады. Вибоға Қанды Джон басқарған Византия әскерінің қонғандығы және Тиудахадтың ұлы басқарған көтеріліс Остготтар Корольдігіне қауіп төндіреді және оның әскері Кратис аңғарында жойылды. Пэдвей жаңа күш жинап, итальяндық шаруаларға "бостандық жариялайды" және франктардан жеңілгеннен кейін Белисарийді қайта шақырады. Әскерлер Калатия мен Беневенто маңында шайқасады. Готикалық әскерлерінің тәртіпсіздігіне қарамастан, кейбір қарапайым тактикалық амалдар мен Белисарийдің уақтылы келгені Пэдвейдің жеңісін қамтамасыз етеді. Романның соңында Пэдвей Итало-Готика Корольдігін тұрақтандырып, конституция енгізеді, крепостнойлықты жояды, Бургундтарды босатады және Атлант мұхитында тамақ өнімдерін алу үшін кемелер салдырады. Визиготтардың королі Уриасты өзінің мұрагері етіп тағайындайды, Готарды біріктіреді. Нәтижесінде, Пэдвейдің әрекеттерінің арқасында Еуропа Мұхиттың ойшылдары кейінірек "қараңғы ғасырлар" деп атаған нәрсені бастан өткермейді: "қараңғылық түспейді".
Басты кейіпкерлер
Мартин Падуэй (өзін-өзі Мартинус Падуэй деп латыншалайды): Басты кейіпкер. 1938 жылғы Римнен 535 жылғы Римге көшірілді. Невитта Гуммундтың ұлы: гот шаруасы, Падуэйдің ежелгі Римдегі ең жақын досы. Сириялық Томас: Банкир және Падуэйдің сенімді серігі. Әсіресе дауласып жатқанда, жиі Құдайдың атын айтады. Фритарик Стайфанның ұлы: Падуэйдің қауіпсіздігін қамтамасыз ететін және оң қолы болған, тақтан түскен вандал ақсүйекі. Көбінесе әдемі Карфагендік мүлігін жоғалтқанына қайғырып, олардың бәрі соңында белгісіз қабірлерге көмілетінін айтады. Апулиялық Джулия: Падуэй жалдаған қызметші, онымен бір түн өткізген. Доротея: Корнелий Аницийдің қызы және Падуэйге ғашық. Лео Веккос: Падуэй наразы болғанына қарамастан, Невитта шақырған грек дәрігері, оның суық тигенін емдеу үшін. Граф Гонорий: Қала префекті / губернаторы. Лиудерис: Римдегі готтар гарнизонының командирі. Тиудахад: Остготтар мен итальяндардың королі. Ол биліктен алынып, оның орнына Витигис тағайындалады, бірақ Падуэйдің ықпалымен қайта келді. Тиудегискел: Тиудахадтың мақтанғақ ұлы. Ол көбінесе достарымен қоршалған, өзінің мәртебесін пайдаланып, оған зиян келтіргендерді қиын жағдайға түсіреді. Урия: Витигистің туысы және Падуэйдің одақтасы. Тиудахад билік ете алмай қалғаннан кейін Падуэйдің көмегімен король болады. Матасвента: Амальсвентаның қызы және Падуэйдің тағы бір сүйіктісі. Олардың қысқа ғашықтығы, Падуэйдің үрейіне орай, ол өзіне бәсекелес барлық адамдарды өлтіруді шешкенде аяқталады. Падуэй оны Уриясқа ұсынады, ол оған үйленеді. Белисарий: Шығыс Рим империясының генералы. Падуэй оны гот әскеріне қосылуға көндіреді.
Жариялану тарихы
Романдық нұсқасы алғаш рет 1939 жылдың 10 желтоқсанында "Белгісіз" журналында жарық көрді. Толық романды Генри Холт және Компания 1941 жылдың 24 ақпанында басып шығарды, ал 1949 жылы Galaxy Publishing және Prime Press баспалары оны қайта басып шығарды. Бірінші британдық басылымы 1955 жылы Heinemann баспасымен қатты мұқабада шықты. Алғашқы жұмсақ мұқабалы басылымын Pyramid Books 1963 жылдың ақпанында басып шығарды және 1969 жылдың тамызында қайта басып шығарды. Кейінірек жұмсақ мұқабалы басылымын Ballantine Books 1974 жылдың тамызында шығарды және 1975, 1979 және 1983 жылдары қайта басып шығарды; Ballantine басылымы сондай-ақ 1979 жылдың сәуірінде Science Fiction Book Club баспасының қатты мұқабасында шығарылды және 1996 жылы қайта басылды. Осы еңбектің маңыздылығы 1989 жылы The Easton Press баспасының "Ғылыми фантастика шедеврлері" сериясына енгізілуімен танылды. Кітап сонымен қатар Дэвид Дрейктің "To Bring the Light" повесімен бірге "Lest Darkness Fall" және "To Bring the Light" (Baen Books, 1996) жинағына енді. Де Камптың басқа да туындылары "Years in the Making: the Time Travel Stories of L. Sprague de Camp" (NESFA Press, 2005) жинағында топтастырылды, ал Galaxy's Edge журналы 2014 жылдың тамызынан бастап төрт санында "Lest Darkness Fall" басылымын қайта басып шығарды, соның ішінде "Lest Darkness Fall" және Related Stories жинағындағы "have" орнына "lave" деп жіберілген қатесі де қайталанды (Padway-дың әйелге құдайылау сахнасында).
Басқа қолмен жазылған жалғаулар
Басқа авторлар жазған "Қараңғылық түспейді" романына бірнеше қысқа әңгімелердің жалғастары жылдар бойы жарық көрді. С. М. Стирлингтің "Мартин Пэдвейдің апотеозы" атты туындысы 2005 жылы Гарри Тертлдоувтың Л. Спраг де Кампқа арналған "The Enchanter Completed" антологиясында және 2011 жылы "Lest Darkness Fall and Related Stories" антологиясында жарияланды. Онда Пэдвей өзгерген шындыққа қалай айналуы мүмкін екені, оның қартайған шағы мен бірнеше жүз жыл өткен соң бейнеленеді. Дэвид Вебердің "Уақытша үздіксіздік" атты әңгімесі "Арк Мэнор" антологиясының екінші басылымында, "Қараңғылық түспейді және құрметпен жазылған мәңгілік әңгімелер" (2021) деген жаңа атаумен пайда болды; ол осы басылымға арнайы жазылды. Бұл тікелей жалғас, бірақ Стирлингтің "Мартин Пэдвейдің апотеозы" туындысымен үйлеспейді. "Апотеозис" сияқты, бұл әңгімеде де болашақ уақыт саяхатшысы Пэдвейдің уақыттық бұзылыстарын зерттейді, бірақ ол оны өз уақытынан келген, уақыт желісін әдейі өзгертуге тырысқан қылмыскер деп санайды – мұндай қылмыс өлім жазасымен қудаланады. Агент Явен Класен Хаматти Пэдвеймен жеке кездескенде қателігін түсінеді және моральдық дилеммаға тап болады. Гарри Тертлдоувтың "Жалған пандемия" атты әңгімесі де "Арк Мэнор" антологиясының екінші басылымы үшін арнайы жазылды. Бұл де Камптың романының тікелей жалғасы, Стирлингтің туындысымен үйлесімді, бірақ Вебердің туындысымен емес. Онда Пэдвей Юстиниан обасын болдырмау үшін Византиялық заңгер Трибонианды жұмысқа алады. Оқиға Трибонианның император Юстиниан I-ден рұқсат алып, қолдауын алуға жасаған әрекеттерін және одан кейін сәтті, бірақ алғыссыз миссиясын көрсетеді (Юстиниан қолдау көрсетуі мүмкін, бірақ ол алғыс білдіруден аулақ).
Қабылдау
Джо Уолтон жазғандай, "1939 жылы Л. Спраг де Камп ғылыми фантастиканың тамаша идеяларының бірін ұсынды – адамды өз уақытынан технологиясы нашар дәуірге көшіру. Пэдвей сол жерге келген бойда-ақ ойға шұғыл батып, осы кітаптарды қызықты ететін нәрсені анықтауға кіріседі – өзі білетін және айналасында таба алатын нәрселерден технология жасау. Пэдвей дистилляциямен және қос жазба есеп жүргізумен бастап, газеттер мен гелиографтарға дейін жетеді. Тарихты неғұрлым жақсы білсеңіз, кітаптың қаншалықты шебер екенін түсінесіз. Де Камп – технология тарихшысы. Оның "Ежелгі инженерлер" (1963) кітабы – қызықты ғылыми-танымдық еңбек. Карл Саган 1978 жылы "Готтық шабуыл кезіндегі Римге тамаша кіріспе" деп атап, "Lest Darkness Fall" романын ғылыми фантастиканың "оқырманға белгісіз немесе қолжетімсіз білімнің үзінділерін, меңзеулерін және сөздерін қалай жеткізе алатынының" мысалы ретінде келтірді. Бухер мен Маккомас осы романды "Коннектикут Янки тақырыбының тапқыр нұсқасы, готикалық Рим туралы білімімен ерекшеленеді" деп мақтады. Алгис Будрис оны "тамаша" деп сипаттап, "Бәлкім, ДеКамп жазған ең жақсы кітап" деп бағалады. П. Шейлер Миллер: "Уэллстің "Уақыт машинасынан" кейін бұл уақыт саяхаты туралы жазылған ең жақсы роман болуы мүмкін" деп жазды.