Кіріспе

Тайваньның оңтүстік-шығыс жағалауындағы жанартау аралы, Флоридадағы Орхидея аралы да осыған жатады. Орхидея аралы, басқа да аттарымен белгілі, Тайваньның бір бөлігі болып табылады. Ол Филиппиннің Батанес аралдарынан Лусон бұғазының Баши арнасымен бөлінген. Арал және жақын орналасқан Кіші Орхидея аралы Тайтун округінің Ланью ауданы ретінде басқарылады, округтің екі аралдық ауданының бірі (екіншісі – Людао ауданы).

Аттар

Орхидея аралын аралдың иесі тай тайпасы Понгсо но Тао ("адамдар аралы") деп атайды. Тао халқы бұл жерді Ma'ataw ("теңізде қалқып жүретін") немесе Irala ("тауға қарап жатқан") деп те атаған; соңғысы Тайвань материгінің "Ilaod" ("теңізге қарай") деген таолық атауымен қарама-қарсы келеді. 17 ғасырда жапон карталарында "Табако", ал ағылшын тілінде "Табако" деп белгіленген. Филиппин тұрғындары оны әлі күнге дейін Botel Tobago деп атайды, бұл атау бұрын ағылшын тілінде де қолданылған. Кіші Орхидея аралы да "Кіші Ботел Тобаго" деп белгілі болған. Кейде ол Ланью немесе Лань Ю деп те аталады, бұл атаудың мандарин тіліндегі айтылуының пиньинь әліпбисімен жазылған нұсқасы. Бұрын қытайлықтар бұл аралды "Қызыл Бас Арал" (мандарин тілінде) деп атаған, себебі күн батқанда солтүстік-батыс таулары қызыл түсті адам басына ұқсайды. Бұл иероглифтер Тайваньды басқарған кезеңде жапон тіліне Котошо ретінде ауысқан.

Тарихқа дейінгі дәуір

Генетикалық зерттеулерге сүйенсек, Орхидея аралы Тайвань материгінен аустронезиялық кеңею кезеңінде (шамамен 4000 жыл бұрын) Тао халқының ата-бабаларымен қоныстандырылған. Олар колониялық дәуірдің басына дейін көршілес Филиппиннің Батанес аралдарындағы Иватан халқымен сауда және аралас некелер арқылы тығыз байланыста болды.

Ұлы Цин

Арал алғаш рет сақталған карталарда 17 ғасырда жапон теңізшілерінің бақылауларында пайда болды. 1867 жылы аралға зерттеу тобы келді. 1870 жылдардың басында Уильям Кэмпбелл «Дафни» кемесінен аралды көріп, былай деп жазды:

Жапония империясы

Жапония Тайваньды билеген кезеңде, оның үкіметі Кото аралын этнологиялық зерттеулер жүргізілетін, қатардағы азаматтарға кіруге тыйым салынған аймақ деп жариялады.

Қытай Республикасы

Қытай Республикасы Тайваньды басып алғаннан кейін, арал 1946 жылдың 19 қаңтарынан бастап Тайтун округінің Хонг тую "ауылы" ретінде басқарылды, бірақ келушілерге қатысты жапон шектеулері күшінде қалды. Осы саясаттың нәтижесінде, Тао тайваньдық аборигендердің арасында ең жақсы сақталған дәстүрлерге ие болды, тіпті 1967 жылы қоныстану мен туризмге қойылған тыйым алынып тасталғаннан кейін де. 1967 жылдан бері аралда мектептер салынды және мандарин тілінде білім алу міндетті болды. Кіші Орхидея аралы Қытай Республикасы Әуе күштерінің оқу-жаттығу полигоны ретінде пайдаланылды. 1982 жылы арал тұрғындарымен бұрын кеңеспей, ядролық қалдықтарды сақтау орталығы салынды. Бұл орын Тайваньның үш атом электр стансасынан шыққан ядролық қалдықтарды қабылдайды, олардың барлығы мемлекеттік Taipower компаниясының басқаруында. Ланью кешенінде шамамен 100 мың баррель ядролық қалдық сақталған. 2002 және 2012 жылдары жергілікті тұрғындар Тайпауэр компаниясын аралдан қалдықтарды шығарып тастауға талап етумен үлкен наразылық акцияларын өткізді.

География

Жоғарыда сегіз тау бар. Ең биік тау – Хонгтоу тауы немесе Хонгтоушань. Аралдағы тау жыныстары вулкандық толеит-андезит және жарылғыш бөлшектерден тұрады. Бұл жанартау соңғы рет миоцен дәуірінде атқылаған. Ол Лусон жанартаулық доғасының бір бөлігі. Магма тереңде, мұхиттық қабықтың қысым астында ығысуынан пайда болған. Андэзит жынысының құрамында пироксен немесе амфиболдың көзге көрінетін кристалдары бар. Жыныстың геохимиялық талдауы оның натрий, магний және никельге бай екенін, ал темір, алюминий, калий, титан және стронцийге азын көрсетіп тұр. Арал тропиктік аймақта орналасқандықтан, жыл бойы жылы және жаңбырлы тропикалық климатқа ие, ылғалдылық көбінесе 90%-дан асып түседі. Жыл бойы мол жауын температураны айтарлықтай төмендетіп тұрады. Климат муссондық әсері бар Көппен тропикалық жаңбырлы орманы (Af) ретінде жіктеледі, жиі циклон болады, сондықтан экваторлық емес. Жылдық орташа температура тауларда және жағалауда Тайваньдағы ең жоғары көрсеткіштердің біріне тең. Кіші Орхидея аралы – жақын орналасқан, адам тұрмайтын жанартаулы арал. Бұл Тайтун округінің ең оңтүстік нүктесі. Онда құрып кету қаупі бар эндемикалық орхидея – Phalaenopsis equestris f. aurea өседі. Forest Belle Rock Кіші Орхидея аралының оңтүстігінде орналасқан.

Флора мен фауна

Орхидея аралы тропикалық өсімдіктердің көптеген түрлеріне мекенжай, тропикалық Азиямен көптеген түрлері ортақ, бірақ сонымен қатар көптеген эндемиктер де бар: 35 өсімдік түрі басқа еш жерде табылмайды. Мысалы, Пинанга таширои – Орхидея аралынан басқа еш жерде кездеспейтін пальма түрі. Жасыл теңіз тасбақалары аралда ұялайды, аралдың төңірегінде маржан рифтері орналасқан. Аралдың төңірегіндегі суларда теңіз жыландарының төрт түрі қоныстанған. Бұрқыраңқы киттер бұл аймақта бұрыннан-ақ көп кездесетін, және 2000 жылдары олардың үздіксіз байқалуы тіркелді, бұл киттерді аулау тоқтатылғаннан бері осы түрдің Тайвань суларына алғаш рет оралуын білдірді. Киттер бұрынғыдай ұзақ уақыт қалмаса да, жыл сайын олардың байқалуы туралы хабарлар келіп түседі. Олар көшпенді қонақтар сияқты көрінеді.

Демография

Қазіргі уақыттағы жалпы халық саны 5036 адамды құрайды, олардың шамамен 4200-і – жергілікті Тао халқы, ал қалған 800-і көбінесе ханьқытайлар болып табылады.

Экономика

Арал тұрғындары көбінесе фермерлер мен балықшылар, олар жыл сайынғы ұшқыш балықтың мол уловына, сондай-ақ ылғалды таро, ямс және бидайға тәуелді. 2014 жылдың 19 қыркүйегінде аралда алғашқы 7 Eleven дүкені ашылды. Ашылу салтанатында аудан бастығы дүкеннің жергілікті тұрғындарға төлемдерді қабылдау және салық жинау сияқты ыңғайлылықтарды ұсынуға мүмкіндігі бар екенін айтты.

Ядролық қалдықтар

1982 жылы Орхидея аралының оңтүстік шетінде Ланью ядролық қалдықтарды сақтау орны салынды. Осы қондырғы Тайваньның мемлекеттік Taiwan Power Company (Taipower) компаниясы басқаратын үш атом электр стансасынан ядролық қалдықтарды қабылдайды. Арал тұрғындары қондырғыны аралға орналастыру туралы шешім қабылдау кезінде өз пікірлерін білдіре алмады. Сол жылы абориген саясаткерлері наразылықтарға қолдау көрсету мақсатында заң шығару процесіне кедересін келтіре алды. Қауіпсіздік алаңдаушылықтарын басу үшін Taipower қалдықтарды қайта қаптауға уәде берді, себебі сақтауға қолданылған темір баралардың көпшілігі аралдың тұзды және ылғалды ауасынан тотыққан. Taipower көп жылдар бойы ядролық қалдықтарды соңғы сақтау үшін шетелге жөнелту жолдарын қарастырып келеді, бірақ қалдықтарды тасталған Солтүстік Корея көмір шахтасында сақтау жоспарлары көршілес Оңтүстік Корея мен Жапония тарапынан қауіпсіздік және экологиялық алаңдаушылықтарға байланысты қарсылық тудырды, ал Ресейде немесе Қытайда сақтау саяси факторлармен қиындатылған. Taipower "арал тұрғындарын сақтау келісімін тағы тоғыз жылға ұзартуға көндіруге тырысуда, олар үшін 200 миллион жаңа тайван доллары (шамамен 5,7 миллион доллар) төленбек".

Электр энергиясын өндіру

Аралда жалғыз электр энергиясын өндіру орнатылымы – отынмен жұмыс ілейтін Ланью электр станциясы орналасқан. 1982 жылы пайдалануға берілген станцияның жалпы орнатылған қуаты 6,5 МВт және ол Тайпауэрге тиесілі әрі оны басқарады. Теңіз жағалауындағы аралдарды дамыту туралы заңның 14-бабына сәйкес, аралдағы үй шаруашылықтары тегін электр қуатынан пайдаланады. Аралдағы жағдай 1982 жылы аралда Ланью сақтау орнының салынуына байланысты арал тұрғындарына берілген артықшылықты саясаттың нәтижесінде қалыптасты. Тегін электр қуатының арқасында аралдағы электр энергиясын тұтыну Тайваньның басқа аймақтарына қарағанда әлдеқайда жоғары. 2011 жылы Ланьюдегі бір үйдің орташа жылдық электр энергиясын тұтынуы 6,522 кВт/сағ құрады, бұл Тайваньтың 3,654 кВт/сағ орташа көрсеткішінен шамамен екі есе көп. 2002 жылы Тайпауэр аралға 6,35 млн. NT$ құндық электр қуатын жеткізді, ал 2011 жылы бұл сома 24,39 млн. NT$-ға дейін өсті. Осы күдікті теріс пайдаланудың салдарынан Бақылау Юань мүшелері 2012 жылы Ланью аралына электр энергиясына берілетін субсидияны тексеруді сұрады.

Көлік

Аралға теңіз және әуе арқылы баруға болады. Daily Air компаниясы Тайтунг қаласындағы Тайтунг әуежайынан Орхидея аралындағы Ланью әуежайына рейстер ұсынады. Ұшудың ұзақтығы жарты сағатты құрайды, ал рейстердің күнделікті жиілігі ауа райына байланысты. Жыл бойы Тайтунг қаласының Фуганг балық портынан аралға пароммен қатынауға болады. Жаз айларында Кентингтегі Хоубиху портынан да паром жүреді.