Кіріспе

Посидоний (грекше: Posidonius, /p/ɒ/s/I/'d/oʊ/n/i/ə/; wikt:Ποσειδώνιος (Ποσειδώνιος) "Посейдонның") "Апамеялық" (ὁ Ἀπαμεύς) немесе "Родослық" (ὁ Ῥόδιος) грек философ, астроном, астролог, географ, тарихшы, математик және Сирияның Апамея қаласында туған мұғалім. Ол өз заманының, мүмкін, бүкіл стоик мектебінің ең білімді адамы саналды. Афинада Панаэцийден стоик философиясын оқығаннан кейін, ол Испания, Африка, Италия, Галлия, Лигурия, Сицилия және Адриатика теңізінің шығыс жағалауларында көп жылдар бойы саяхаттап, ғылыми зерттеулер жүргізді. Ол Родос қаласында мұғалім болып қызмет еткен, оның даңқы көптеген ғалымдарды тартты. Панаэцийден кейін, ол жазбалары мен жеке лекциялары арқылы стоицизмді римдік әлемге таратуға үлкен үлес қосты және Помпей мен Цицерон сияқты көптеген көрнекті тұлғаларға таныс болды. Оның еңбектері қазір жоғалып кеткен, бірақ олар кейінгі авторларға құнды ақпарат көзі болды. Олардың жиырмадан астам тақырыптары мен мазмұндары белгілі. Орта ғасыр стоиктері сияқты, ол синкретикалық бейімділікті көрсетті, ертедегі стоиктердің еңбектерін ғана емес, Платон мен Аристотельдің шығармаларын да пайдаланды. Ол философ болғандықтан, табиғат ғылымдарына, географияға, табиғат тарихына, математика мен астрономияға шын қызығушылық танытты. Ол Күннің қашықтығы мен мөлшерін, Жердің диаметрін және Айдың толқындарға тигізетін әсерін анықтауға тырысты.

Ерте өмір және білім

"Спортшы" (Ἀθλητής) деген лақап атымен белгілі Посидоний шамамен б.з.б. 135 жылы дүниеге келген. Ол Сирияның солтүстігіндегі Оронт өзені жағасындағы грек қаласы Апамеяда грек отбасында туған. Тарихшы Филип Фриман айтқандай: "Посидоний – тамырымен грек".

Саяхат

Б.з.д. 90-жылдары Посидоний Жерорта теңізі бойынша бірнеше саяхат жасап, ғылыми деректер жинады және барған жерлерінің тұрмыс-салты мен халқын зерттеді. Ол күнделікті толқындардың Айдың қозғалысына байланысты екенін, ал толқындардың биіктігі Айдың фазаларымен өзгеретінін жазды, сондай-ақ жылдық толқын циклдерінің күн мен түн теңелуімен және күн тоқырауымен синхронды болатыны туралы гипотеза қойды. Галлияда ол кельттерді зерттеді. Бірақ кельттердің друидтарды құрметтегенін, ал Посидоний оларды философтар деп есептегенін байқады және тіпті "жабайылардың арасында да мақтаныш пен құштарлықтың орнына даналық келеді, ал соғыс құдайы Арес Мұзалардың алдында бас иеді" деген қорытындыға келді. Посидоний кельттердің жерлері туралы географиялық еңбек жазды, ол кейіннен жоғалып кетті, бірақ Диодор Сицилиялық, Страбон, Цезарь және Тациттың "Германия" еңбектерінде кеңінен (тікелей және жанама түрде) еске алынады.

Саяси қызметтер

Родос аралында Посидоний саяси өмірге белсенді қатысты және ол Пританның бірі болып тағайындалғаннан кейін жоғары лауазымға қол жеткізді. 87/86 жылдары Мариан мен Сулла дәуірінде Римге кем дегенде бір елшілікке жіберілді.

Родостағы стоик мектебі

Посидоний тұсында Родос Афинаны басып өтіп, б.з.б. 1-ші ғасырда стоик философиясының жаңа орталығына айналды. Бұл процесс Родостың тумасы Панаэтий тұсында басталуы мүмкін, және ол онда мектеп ашуға ықпал еткен болуы мүмкін. Иан Киддтің айтуынша, Родос "тек тәуелсіз қала ретінде ғана емес, саудада гүлденген, дамыған және барлық бағытта оңай байланысқа мүмкіндік берген, сонымен қатар зиялыларды құшақ ашып қарсы алған, себебі ол Гіппарх сияқты ғалымдардың ғылыми зерттеулерімен әйгілі болды". Посидоний сол кезде жетпістен асып, подаградан зардап шегіп жүрген болуы мүмкін. Лекция тақырыбын түсіндіру үшін ол ауырған аяғына нұсқап, "Ауырсыну, сенің маңызың жоқ; мазасыз болғаныңмен, сені жаман деп мойындамаймын" деді. Посидоний б.з.б. 51 жылы сексен жасында қайтыс болды; оның немересі Нисалық Ясон Родостағы мектептің басшысы болды. Страбон мен Сенека сияқты жазушылар оның өмірі мен еңбектері туралы көптеген мәліметтер келтіреді.

Философия

Позидоний үшін философия – ең басты шеберлік өнер болды және барлық жеке ғылымдар философияға бағынышты болды, оның күшімен ғаламды түсіндіруге болатын. Оның ғылыми және тарихи еңбектерінің барлығы философиялық тұрғыдан ерекшеленді. Ол философияны стоиктердің физикаға (табиғи философия, соның ішінде метафизика және теология), логикаға (соның ішінде диалектика) және этикаға жіктелуін қабылдады. Бұл үш категория, оның пікірінше, стоиктер салты бойынша, ажырамас және өзара байланысты, органикалық, табиғи тұтастықтың бөліктері болды. Ол оларды тірі организммен салыстырды: физика – ет пен қан, логика – организмді ұстап тұратын сүйектер мен сіңірлер, ал ең маңыздысы – этика, ол жанға сай келеді. Позидоний қатаң стоик болғанымен, Панаэций және орта ғасыр стоиктері сияқты, идеяларды біріктіруге бейімді болды. Ол ертедегі стоиктердің ілімдерін ғана емес, Платон мен Аристотельдің еңбектерін де пайдаланды. Шығармашыл философ ретінде Позидоний өзі жататын философиялық мектеп дәстүрінде жаңалықтар тудыруы күтілді. Дэвид Седли былай деп атап көрсетті: Бұл адам және құдай туралы білімді, сондай-ақ адам ақылы байланысты ғалам туралы білімді қамтиды. Позидонийдің этикалық еңбектерін білетін басқа авторлар, оның ішінде Цицерон мен Сенека, Крисипп пен Позидонийді бірге қарастырды және олардың арасында қайшылық көрмеді. Панаэций орамал арқылы болжаудың дұрыстығына және болашақ өрттің (экпироз) стоиктердің іліміне күмәнданған, бірақ Позидоний осы идеяларды қолдап жазған. Стоик ретінде Позидоний ғаламдық "симпатияның" (συμπάθεια, sympatheia) жақтасы болды – әлемдегі барлық құбылыстардың, аспаннан жерге дейін, бір-бірімен ажырамас байланыста болуы, адамзатты және ғаламдағы барлық нәрсені біріктіретін рационалды жобаның бір бөлігі. Ол табиғаттағы белгілер арқылы – астрология немесе пайғамбарлық арман арқылы – дұрыс болжамдар жасауға болады деп сенді, бұл ғылыми болжамның бір түрі.

Математика

Посидоний Евклид геометриясының бесінші постулатын дәлелдеуге ұмтылған алғашқы ғалымдардың бірі болды. Ол параллель түзулердің анықтамасын өзгертуді ұсынды, осылайша бесінші постулатты дәлелдейтін эквивалентті тұжырымға көшуге болады. Содан кейін Евклид геометриясын жаңадан құруға болады, бесінші постулатты теоремалар қатарына қойып. Геометрия туралы жазбаларынан өзге, Посидонийге математикалық анықтамалар жасау, немесе 'теорема' және 'мәселе' сияқты техникалық терминдерге қатысты пікірлерді тұжырымдау есептелді.

Астрономия және метеорология

Астрономияға қатысты жазған шығармаларының бір бөлігі Клеомедтің "Аспан денелерінің айналма қозғалысы туралы" трактаты арқылы бізге жеткен, оның екінші кітабының бірінші тарауы көбінесе Посидонийден алынғанға ұқсайды. Посидоний Күннен шығатын және әлемді жайлайтын тіршілік күші туралы теория ұсынды. Ол Күннің арақашықтығы мен мөлшерін өлшеуге тырысты. Шамамен б.з.д. 90 жылы Посидоний Жерден Күнге дейінгі қашықтықты (астрономиялық бірлікке қараңыз) Жер радиусынан 9893 есе артық деп бағалады. Бұл нақты мәнге қарағанда жартысына жуық кем болды. Дегенмен, Күннің мөлшерін өлшеуде ол басқа грек астрономдары мен Самостық Аристархтан гөрі үлкен және дәлірек нәтижеге қол жеткізді. Посидоний Айдың мөлшері мен арақашықтығын да есептеп шығарды. Посидоний Антикитера механизмына ұқсас оррерий құрастырды. Цицеронның сөзіне сүйенсек, Посидонийдің оррериясы Күннің, Айдың және бес белгілі планетаның тәуліктік қозғалысын көрсеткен. Посидоний метеорология саласындағы еңбектерінде Аристотельдің көзқарастарын ұстанды. Ол бұлттардың, тұманның, желдің, жаңбырдың, сондай-ақ аяздың, қардың, молнияның және радуганың пайда болу себептерін зерттеді. Сондай-ақ, ол бұлттар мен аспан арасындағы шекара Жер бетінен 40 стадия биіктікте орналасқан деп есептеді.

География, этнология және геология

Позидонийдің арнайы философиялық шеңберлерден тыс атағы, ең кеш дегенде, сексенінші жылдары "Океан және оған іргелес аймақтар туралы" еңбегін жариялаумен басталды. Бұл еңбек географиялық мәселелерді қазіргі ғылыми білімге сәйкес жалпылап көрсету ғана емес, сонымен қатар оның әлемнің ішкі байланыстары туралы теориясын кеңінен таныстыруға, барлық күштердің бір-біріне қалай әсер ететінін және өзара байланыстылықтың адам өміріне, саяси, сондай-ақ жеке салаларға қалай қолданылатынын көрсетуге көмектесті. Бұл еңбегінде Посидоний өзінің "расалардың географиясы" туралы бейнелеуін қоса алғанда, халықтың мінез-құлқына климаттың әсері туралы теориясын егжей-тегжейлі түсіндірді. Бұл теория тек ғылыми емес, сонымен қатар саяси мәнге ие болды – оның римдік оқырмандарына Италияның климаттық орталық орны Римнің әлемге үстемдік етуінің маңызды шарты екендігі туралы хабарланды. Алайда, ол стоик ретінде өркениетті римдіктер мен өркениетті емес халықтар арасындағы негізгі айырмашылықты көрсетпеді. Посидонийдің яһудилер туралы жазған еңбектері Диодор Сицилийдің Иерусалим қоршауы туралы баяндамасына, мүмкін, Страбонның да жазғандарына негіз болған шығар. Посидонийдің кейбір дәлелдерін Иосиф Флавий "Апионға қарсы" деген еңбегінде жоққа шығарады. Пифей сияқты Посидоний де судың көтерілуіне Ай себепші болады деп сенген. Алайда Посидоний себепті қате түсінді. Айды ауа мен оттың қоспасы деп ойлап, ол судың ыстық болуына себепші болған, бірақ оны буландыру үшін жеткілікті ыстық емес. Ол жер сілкінісі мен жанартаулар туралы байқайды, оның ішінде Сицилияның солтүстігіндегі Эол аралдарындағы жанартаулардың атылуы туралы мәліметтер жазды.

Жердің шеңбері

Посидоний Жердің айналасын доғалық өлшеу әдісімен, Канопус жұлдызының орнын ескере отырып есептеген. Клеомедтің түсіндіргеніндей, Посидоний Родос қаласында Канопусты көкжиектен жоғары көрінбейтін, ал Александрияда ол көкжиектен 7½ градусқа дейін көтерілгенін көрді (екі қаланың ені арасындағы меридиандық доға шын мәнінде 5 градус 14 минутты құрайды). Ол Родос Александриядан тура солтүстікке қарай 5000 стадия қашықтықта орналасқан деп есептеді, ал жұлдыздың биіктігіндегі айырмашылық екі қала арасындағы қашықтық шеңбердің 1/48 бөлігін құрайтынын көрсетті. Сондықтан ол 5000-ды 48-ге көбейтіп, Жердің айналасын 240 000 стадия деп есептеді. Оның осы екі нүктенің ендік айырмашылығын бағалауы, 360/48=7,5, өте қате еді. (Қазіргі заманғы мән шамамен 5 градусқа тең.) Сонымен қатар, олар есептегендей, бір меридианда орналасқан жоқ. Бұл нүктелердің ұзындығы 2 градустан сәл кем болғандықтан, ендік айырмашылығымен салыстырғанда бұл айырмашылық елеусіз емес. Стадияны қазіргі заманғы қашықтық бірліктеріне аудару қиын, бірақ Посидоний қолданған стадия қазіргі заманғы мильдің шамамен 1/10 бөлігіне тең деп саналады. Осылайша, Посидонийдің 240 000 стадия өлшемі нақты Жер айналымынан ауытқуға алып келеді. Плиний Ескі Жердің еңбектерінде Посидонийді өз дереккөздерінің бірі ретінде атап, оның Жердің айналасын есептеу әдісін атамай-ақ баяндады. Алайда, ол Гиппархтың Эратосфеннің есебіне 26 000 стадия қосып қойғанын айтты. Страбон ұсынған кішірек мән және грек және рим стадияларының әртүрлі ұзындығы Посидонийдің нәтижесіне байланысты шатасуды тудырды. Птолемей География еңбегінде Жердің айналасын есептеу үшін Посидонийдің 180 000 стадиясын (шамамен 33% кем) қолданды. Осы сан Христофор Колумбқа Үндістанға дейінгі қашықтықты 70 000 стадия деп бағалауға себеп болды.

Тарих және тактика

Посидоний өзінің "Тарих" еңбегінде Полибийдің "Әлем тарихы" еңбегін жалғастырды. Оның б.з.д. 146–88 жылдардағы тарихы 52 томға жеткен деседі. Оның "Тарихы" Рим үстемдігінің өркендеуі мен кеңеюі туралы баяндайды, оны ол қолдаған сияқты көрінеді. Посидоний Полибийдің бейтарап және деректі стильін ұстанбады, себебі Посидоний оқиғаларды адам психологиясының нәтижесі деп қарады; ол адамдардың құмарлықтары мен кемшіліктерін түсінгенмен, тарихи жазбаларында оларды кешірмеді, тіпті баяндау шеберлігін оқырмандардың мақұлдауына немесе айыптауына итермелеу үшін пайдаланды. Посидоний үшін "тарих" Жерден аспанға дейін созылды; адамзат тек өзінің саяси тарихымен ғана шектелмей, ғаламның бір бөлігі болды. Сондықтан оның "Тарихы" халықтар мен жеке тұлғалардың оқшауланған саяси тарихымен ғана айналыспады, сонымен қатар адамдардың іс-әрекеттеріне және олардың қоршаған ортаның бір бөлігі болуына мүмкіндік беретін барлық күштер мен факторларды (географиялық факторлар, минералды ресурстар, климат, тамақтану) қарастырды. Мысалы, Посидоний Арабияның климатын, күннің тіршілік күшін, толқындарды (оның мұхиттар туралы кітабынан алынған) және климаттық теорияны адамдардың этникалық немесе ұлттық ерекшеліктерін түсіндіру үшін қарастырды. Посидонийдің тактикаға арналған "Соғыс өнері" еңбегі туралы грек тарихшысы Ариан оның "сарапшылар үшін" жазылғанын айтты, бұл Посидонийдің әскери басшылық тәжірибесі болуы мүмкін екенін немесе, болмаса, Помпеймен танысу арқылы білім алғанын көрсетеді.

Атақ-даңқы мен ықпалы

Өз дәуірінде философияның дерлік барлық негізгі салаларына қатысты жазған еңбектері Посидонийді грек-рим әлемінде халықаралық деңгейде танымал тұлға етті. Оны оның замандастары, соның ішінде Цицерон, Ливий, Плутарх, Страбон (Посидонийді "өз уақытының барлық философтарының ең білімдісі" деп атады), Клеомед, Кенже Сенека, Диодор Сицилий (Посидонийді "Тарихи кітапханасы" үшін дереккөз ретінде пайдаланды) және тағы да басқалар жиі сілтеме жасады. Оның әсем әрі риторикалық стильде жазуы өлімінен кейін көп ұзамай сәннен шығып кеткенімен, Посидоний өмір бойы әдеби қабілетімен және стильші ретінде құрметке ие болды. Посидоний Галлия кельттері туралы материалдардың маңызды көзі болды және оның еңбектерін Тимаген, Юлий Цезарь, сицилиялық грек Диодор Сицилий және грек географы Страбон кеңінен қолданды. Посидоний Родостың елшісі ретінде римдік қоғамның жоғары топтарында оңай араласа білген. Ол республикалық Римнің көрнекті тұлғаларымен, соның ішінде Цицеронмен және Помпеймен қарым-қатынас жасады, екеуі де Родосқа оған келді. Цицерон жиырма жасында оның лекцияларын тыңдады (б.з.д. 77 ж.) және олар хат алмасуды жалғастырды. Цицерон "De Finibus" еңбегінде Панаетийдің этикалық тұжырымдамаларын Посидонийдің баяндамасына сәйкес жақыннан қадағалады. Посидоний Помпеймен, ол Родостың Римдегі елшісі болған кезде кездесті. Помпей оған екі рет келді, б.з.д. 66 жылы, қарақшыларға қарсы жорығы кезінде және б.з.д. 62 жылы, шығыс жорықтары барысында, және Посидонийден өзінің өмірбаянын жазуын сұрады. Құрмет пен үлкен игілік көрсету мақсатында Помпей Посидонийдің есігі алдындағы фасцияларын төмендетті. Родосқа Посидонийге келген басқа римдіктердің арасында Веллей, Котта және Луцилий болды. Птолемей Посидонийдің әдістерінің күрделілігіне таң қалды, оның ішінде көкжиекке жақын тығыз ауадан өтетін жарықтың сынға ұшырауын ескеру де бар еді. Птолемейдің Эратосфеннің бұрынғы және дұрыс емес мәліметіне қарағанда Посидонийдің нәтижесін мақұлдауы, Жердің ұзындығының келесі 1500 жылға дейін қабылданған мәніне айналуына себеп болды. Посидоний орта ғасырлардағы стоицизмді заманауи біліммен нығайтты. Оның ұстазы Панаетийден кейін, ол жазбалары мен жеке байланыстары арқылы рим әлемінде стоицизмді таратуға ең көп үлес қосты. Бір ғасырдан кейін Сенека Посидонийді философияға ең үлкен үлес қосқандардың бірі деп атады. Оның грек философиялық ой-санасына әсері орта ғасырларға дейін сақталды, бұл туралы "Суда" (10 ғасырлық Византия энциклопедиясы) көптеген сілтемелерде көрсетілген. Вильгельм Капель танымал философиялық трактат "De Mundo" доктриналарының көп бөлігін Посидонийге байланыстырды. Бүгінде Посидоний зор зейінмен және кең ауқымды ой-санасымен, толығымен түпнұсқа емес, бірақ барлық нәрсенің және олардың себептерін, барлық білімді біріктіретін, оның негізгі стоик философиясына сәйкес, жалпы біртұтас көзқараспен байланыстыратын адам ретінде танылады. Айдың Посидоний кратері оның құрметіне аталған.