Кіріспе

Француздық қорғалған географиялық атау – француздық белгі. Францияда "appellation d'origine contrôlée" (AOC) атауы – өндірісі мен өңделуі белгілі бір географиялық аймақта – "терруарда" және танылған, дәстүрлі білім мен тәжірибе арқылы жүзеге асырылатын ауыл шаруашылығы өнімін анықтайтын белгі. AOC өнімінің ерекшелігі физикалық және биологиялық ортамен, сондай-ақ адамдар қауымдастығында қалыптасқан өндіріс техникаларының үйлесімімен анықталады. Осы факторлардың жиынтығы өнімге ерекше қасиеттер береді. Әр өнімге, оның ішінде шарапқа, ірімшікке және етке қатысты техникалық және географиялық талаптар стандарттарда көрсетілген. Басқа елдер мен Еуропалық Одақта да осыған ұқсас таңбалау жүйелері бар. Еуропалық Одақтың қорғалған атау тегі (СҰТ және СҒА) жүйесі барлық географиялық көрсеткіштерді қорғауды және тіркеуді үйлестірді. Дегенмен, шарап өндірушілер таңбалау кезінде AOC сияқты танылған дәстүрлі терминдерді пайдалануға құқылы және әдетте эстетикалық мақсаттармен СҰТ және СҒА логотиптерін немесе атауларын көрсету міндетті емес.

Таңбалау жүйесі қалай жұмыс істейді

Шарап, ірімшік, сары май және басқа да ауыл шаруашылығы өнімдерінің кейбір географиялық көрсеткіштеріне AOC түпнұсқалық сертификатын Ұлттық шығу тегі және сапа институты (INAO) береді. Сертификаттау жүйесі аймақтық ерекшеліктері мен дәстүрлі өнімдерді қорғау үшін құрылған. Терруар – ауыл шаруашылығы өнімінің негізгі сипаттамаларына әсер ететін ерекше экологиялық және адам факторы бар географиялық аймақ. Бұл факторлар қоршаған ортаның ерекше ерекшеліктерін (мысалы, топырақтың түрі, өндіріс ортасының топографиясы, жергілікті климат) және шаруашылық және өңдеу тәжірибесін (мысалы, белгілі бір ірімшік түрін өндіруде қолданылатын қадамдар мен қолданылатын материалдар) қамтиды. Осылайша, ол AOC өнімдерін өндірудегі дәстүрлі білімді де қамтиды. Бұлардың барлығы бірге өнімге ерекше қасиеттер береді. AOC аймақтарының көлемі әртүрлі. Кейбіреулері әртүрлі климаттық және топырақ жағдайларымен кең аумақты алып жатыр, ал енді біреулері кішкентай және біркелкі. Мысалы, Côtes du Rhône AOC шамамен 75 000 акр (шамамен 30 000 гектар) және 171 ауылды қамтиды, бұл оны ең ірі AOC-тің біріне айналдырады. Дегенмен, оның аумағында ең кішкентай AOC-тің бірі – Château Grillet орналасқан, ол 150 шаршы метрден аз жерді алып жатыр. INAO-ның міндеті – барлық AOC өнімдерінің қатаң, нақты анықталған стандарттарға сай болуын қамтамасыз ету; олар белгіленген географиялық аймақтардағы арнайы жіктелген өндірушілерден алынған ингредиенттермен біркелкі және дәстүрлі түрде өндірілуі тиіс. Өнімдер кем дегенде ішінара тиісті белгіленген аймақта пісірілуі керек. Франция заңдарына сәйкес, егер AOC талаптарына сәйкес келмейтін болса, AOC бақылауындағы географиялық көрсеткіштің бірімен өнімді өндіру және сату заңсыз. Оларды оңай тану үшін барлық AOC өнімдері мөрмен бекітіледі. Мөрде сертификаттаушы органның нөмірі мен атауы көрсетіледі. Мөрдің түсі өнімнің жіктелуін көрсетеді: далалық өнімдер үшін жасыл, сүт өнімдері үшін қызыл. Кез келген жаңылыстыруды болдырмау үшін AOC атауының ешбір бөлігі осы AOC-ға жатпайтын өнімнің таңбасында қолданылмайды. Бұл қатаң таңбалау саясаты, әсіресе қалалар атауларымен атауларды бөлісетін жағдайларда, шатастыруға әкелуі мүмкін. Егер өнімнің шыққан жерінде оның атауында бақыланатын атау болса, өндіруші (заң бойынша өнімнің таңбасында шығу тегін көрсетуге міндетті, бірақ өнім бекітілген AOC өнімі болмаса, қала атауының толық атауын қолдануға заң бойынша тыйым салынған) тек құпия пошталық кодты көрсетуге ғана құқылы. Мысалы, l'Aude аймағында Cabardès атауын қамтитын оннан астам қалашық бар, олардың кейбіреулері тіпті Cabardès AOC географиялық шекарасына да кірмейді. Осы қалалардың бірінде шарап өндіретін жүзімдік өнімнің таңбасында шығу тегі туралы атауды көрсетуге болмайды.

Тарих

АОК-тің тарихы 1411 жылға дейін жетеді, сол кезде көк Рокфорт ірімшігінің өндірісі парламенттік жарлықпен реттелді. Францияның жүзім шаруашылығының тегін анықтайтын алғашқы заңы 1905 жылдың 1 тамызында қабылданды, ал 1919 жылдың 6 мамырында нақты бір өнімді өндіруге рұқсат етілген аймақ пен коммунаны белгілейтін, шығу тегін қорғау туралы заң қабылданды. Бұл заң содан бері көп рет қайта қарастырылды. 1935 жылдың 30 шілдесінде үкімет өкілдері мен ірі жүзім өсірушілер Жозеф Капюстің бастамасымен шараптар үшін АОК процесін басқару мақсатында Comité National des appellations d'origine (CNAO) құрды. Рон шарап аймағында Шатонеф-дю-Паптан шыққан, білікті заңгер және жүзім өсіруші Барон Пьер Ле Руа Буаземари 1936 жылы «Côtes du Rhône» тегінің атауын заңды түрде мойындауға қол жеткізді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Комитет мемлекеттік-жекеше Ұлттық тектік атаулар институты (INAO) болып өзгерді. АОК мөрі 1950-1970 жылдар аралығында француз заңдарымен құрылып, міндетті етілді. 1990 жылдың 2 шілдесінде INAO-ның қызмет аясы шараптан өзге ауыл шаруашылығы өнімдерін де қамту үшін кеңейтілді.

Шарап

300-ден астам француз шараптары өздерінің таңбаларында AOC белгісін көрсетуге құқылы. Шараптар бұл белгіні сақтауға құқылы, тіпті ЕО және Ұлыбритания заңдары бойынша қорғалған атау тегі ретінде жіктеліп, тіркелгеніне қарамастан. 2018 жылы Францияда өндірілген шараптардың 47%-ы бақыланатын атау тегі бар шараптарды құрады. Жүзімдіктерді анықтауға қатысты заңнама, жүйеге бейімделмеген шарап ішушілер үшін түрлі AOC-лерді тануды өте қиын жасайды. Көбінесе жіктемелерді ажырату үшін «Шарап Premier Cru жүзімдігінен болмаса, жүзімдіктің атауы ауылдың атауы үшін қолданылатын әріптердің жартысынан аспайтын биіктікте басылуы керек» сияқты эзотерикалық таңба заңдарын білу қажет. Алайда, белгіні бекіту процесі әр миллиметріне дейін қатаң бақыланса да, бөтелкедегі шараптың сапасын бақылау талаптары азырақ. Шарап AOC санатын алу үшін соқыр дәм татушының мақұлдауы қажет, бірақ мұндай дәм тату көбінесе өнім бөтелкеге құйылмас бұрын, сондай-ақ жергілікті шарапшылармен байланысы болуы мүмкін жергілікті сарапшылар тарапынан жүзеге асырылады. Дәм татушы объективті болған жағдайда да, шараптың үлгісі нақты өнімді толыққанды бейнелемеуі мүмкін, ал дайын өнімнің бастапқы AOC үлгісімен сәйкес келетінін тексерудің мүмкіндігі шектеулі. Сол жылдың қыркүйек айында INAO Fin gras du Mézenc-ті бекітті. Лаванда майы: 1981 жылы AOC белгісі Haute Provence лаванда эфир майына берілді. Бұл өте жоғары сапалы өндіріспен байланысты және тек Лавандула ангустифолияның эфир майын қамтиды. Егістіктер белгілі бір аумақта кемінде 800 метр биіктікте орналасуы керек. Бұл географиялық аймақ Альп-де-О-Прованс, Жоғарғы Альп, Дром және Воклюз аймақтарындағы 284 қауымды қамтиды. Le Puy en Velay линзасы AOC мәртебесіне ие, сонымен қатар Lentille verte du Puy ретінде PDO мәртебесіне де ие. Корсика аралынан алынған балға AOC мәртебесі берілді. Корсика балының алты сертификатталған түрі бар: Printemps, Maquis de printemps, Miellats du maquis, Châtaigneraie, Maquis d'été және Maquis d'automne. Май: Франция Шаранта, Шаранта теңізі, Вьен, Дю-Севр және Ванде аймақтарын май үшін AOC аймақтары деп таниды. Beurre Charentes Poitou 1979 жылы AOC мәртебесіне ие болды және 1996 жылы Beurre Charentes Poitou / Beurre des Charentes / Beurre des Deux Sèvres ретінде PDO мәртебесіне ие болды. Спирттік сусындар: Арманьяк, Кальвадос, Коньяк және Мартиника Рум Агрикольдің барлығы AOC мәртебесіне ие.

Еуропалық Одақ

Еуропалық Одақ заңнамасы аймақтық өнімдерге арналған ұқсас қорғау түрін құрды, ол AOP (appellation d'origine protégée; немесе ағылшын тілінде, Protected designation of origin, PDO) деп аталады. Бұл қорғау "нақты бір аумаққа тән адам және қоршаған орта факторларының бірегей үйлесімінің" нәтижесі болып табылатын өнімдерді мойындайды. АӨК белгісі бар өнімдердің көпшілігі Еуропалық Одақ заңнамасы бойынша АӨП қорғалған атауына да ие. Мұндай өнімдерге тек ЕО ЖАМ/ААП белгісі ғана қолданылуы мүмкін. Дегенмен, ЖАМ/ААП мәртебесі бар шараптар француздық АӨК белгісін де пайдалана береді. Brexit-тен кейін, 2020 жылдың 31 желтоқсанына дейін Еуропалық Одақ заңнамасымен белгіленген барлық географиялық көрсеткіштер Ұлыбритания заңнамасында да мойындалады, бұл шығу туралы келісімнің 54-бабының 2-тармағына сәйкес.

Басқа да ЕО елдері

Көптеген басқа елдер өздерінің бақылаудағы жер атаулары жүйесін француздық AOC жіктеліміне негіздеді. Италияның Denominazione di Origine Controllata және Denominazione di Origine Controllata e Garantita француздық AOC үлгісімен құрылған, ал ЕО-ның белгілі бір аймақтарда өндірілген сапалы шараптар (QWpsr) стандарты да осыған ұқсас. Испанияның denominación de origen өте ұқсас болғанымен, Риоханың 1925 жылғы және Шерридің 1933 жылғы жіктелуі француздық AOC жүйесінен бірнеше жыл бұрын болды, бұл Испанияның DdO жүйесі Францияның AOC жүйесімен біршама параллель дамығанын көрсетеді. Германияның Qualitätswein bestimmter Anbaugebiete географиялық аймаққа негізделген шарап жіктеу жүйесі, бірақ ол AOC-ден маңызды тұрғыда ерекшеленеді. Qualitätswein bestimmter Anbaugebiete шараптары көбінесе Qualitätswein mit Prädikat-тан кем беделді деп есептеледі, бұл оларды Vin de Pays немесе Vin Délimité de Qualité Supérieure жүйелеріне жақындатады. Португалияның Denominação de Origem Controlada, Австрияның Districtus Austria Controllatus, Оңтүстік Африканың Wine of Origin және Швейцарияның AOC IGP да француздық AOC жүйесіне ұқсас.

Швейцария

Швейцария шараптар үшін «тегі бақыланатын атау» сертификатына және басқа тағамдық өнімдер үшін «қорғалған тегі атауы» сертификатына ие. 2013 жылға дейін барлық өнімдер үшін «тегі бақыланатын атау» қолданылып келді.

Америка Құрама Штаттары

Америка Құрама Штаттарының американдық жүзім өсіру аймақтары да француздық AOC үлгісін қабылдайды. АҚШ Қаржы министрлігінің Алкоголь, темекі салықтары мен сауда бюросы тіпті "Шараптың тегінің атауы" заңдық терминологиясын шараптың өндірілген жерін сипаттау үшін пайдаланады. Маркадағы АЖӨ белгісі шарапқа қолданылған жүзімнің 85% осы АЖӨ-де өсірілгенін көрсетеді. Шараптың атауы жүзімнің қайдан алынғанын ғана көрсетеді, бірақ кейбір ерекшеліктері бар. Егер атау штат болса, онда шарапқа қосылатын жүзімнің 100% сол штаттан болуы керек. Егер шарап зауыты көрші штаттан жүзім алса (мысалы, Калифорниялық шарапшы Орегоннан Пино Нуар алса), онда ол шарапты "Орегон" деп белгілеуге болады, бірақ егер штат көршілес болмаса (мысалы, Калифорниялық шарапшы Вашингтон штатынан Каберне алса), рұқсат етілген жалғыз атау "Америкалық" болады.

Канада

Канадада Vintners Quality Alliance (VQA) деп аталатын үкіметтік мақұлданған шарап стандарты бар. Ол тек қана канадалық шараптарға ғана қолданылады, және оны реттеуге Онтарио және Британдық Колумбия провинциялары ғана жауапты.

Халықаралық сауда мәселелері

Өз елінен тыс жерлерде АОК статусымен қамтамасыз етілген қорғау шетелдік нарықтарда қолжетімді болмауы мүмкін. Мәселенің бір бөлігі еуропалық мигранттардың түрлі елдерге көшіп, өздерінен келген жерлерінің аттарымен (мысалы, Пармезан, Риоха) тағам өнімдерін сатуға тырысуынан туындайды. Көп жылдар өткен соң, мұндай атаулар тағам өнімдерінің жалпылама атауларына айналып кетті. Осылайша, Францияда AOC немесе Еуропалық Одақта AOP деп белгіленген өнімдер халықаралық нарықта өнімнің өндірілген жеріне ешқандай қатысы жоқ географиялық тегін көрсететін шетелдік өнімдермен бәсекелесе алады (мысалы, АҚШ-та өндірілген Пармезан, ал Солтүстік Италияның нақты белгіленген аймағында емес). Мұндай жағдайларда, басқа елдермен екіжақты келісімдер жасалады, онда тараптар белгілі бір өнімдер тізіміне ерекше мәртебе беруге келіседі. Канада мен Еуропалық Одақ арасындағы Ықшам экономикалық және сауда келісімі осыған бір мысал. Мысалы, Канадада тек канадалық шараптар ғана VQA бекітімінен өте алады, бірақ басқа сертификациялық тауар белгілері интеллектуалды меншік режимінде тіркелуі мүмкін. Сертификациялық тауар белгісінің иесі иеленушінің критерийлеріне сай келетін белгілі бір өнімдерді пайдалануға лицензия сата алады. Осылайша, шараптарға қатысты, AOC сертификациялық тауар белгісінің иесі – шарап өндіруші Француз Республикасы, ал оның серіктесі – Квебек спирттік сусындары қоғамы.