Кіріспе

Аңыз тұлғасы
аңыз тұлғасы

Айналақтағы еврей (кейде Мәңгілік еврей деп аталады, неміс тілінен аударғанда "der Ewige Jude") – 13-шы ғасырда Еуропада тарала бастаған мифтік, өлмейтін адам. Американдық раввин Х. М. Биен өзінің "Бен Беор: Анти-Мессияның хикаясы" романында осы кейіпкерді "Айналақтағы басқа ұлт адамына" айналдырды; сол жылы Джон Л. Маккивер "Айналақтағы яһуди: Израильдің жоғалған тайпаларының хикаясы" романын жазды. Джон Гальт 1820 жылы "Айналақтағы еврей" атты кітап жариялады.

Германия

Аңыз Кристиан Фридрих Даниэль Шубарт, де, Вильгельм Мюллер, Николаус Ленау, Адельберт фон Шамисо, Август Вильгельм фон Шлегель, Юлиус Мозен (эпос, 1838) және Людвиг Кёлердің неміс поэмаларының, Франц Хорнның (1818), де, және Левин Шукингтің романдарының, сондай-ақ Эрнст Август Фридрих Клингеманның ("Ахасуэрус", 1827) және Иосиф Кристиан Фрайхерр фон Зедлицтің (1844) трагедияларының тақырыбы болды. Рихард Вагнер өзінің "Музыкадағы яһудилік" атты танымал эссесінің соңғы бөлімінде Клингеманның Ахасуэросына немесе Людвиг Ахим фон Арнимнің "Халле және Иерусалим" пьесасындағы кейіпке сілтеме жасайды. Вагнердің "Ұшқан голландық" операсында "Жұртшы еврей" бейнесі бар, оның сюжеті Генрих Гейненің голландықты "океанның жұртшы евреі" деп атаған әңгімесінен алынған, ал оның соңғы операсы "Парсифал" кейбір жағынан "Жұртшы еврейдің" әйелдік нұсқасы болып табылатын Кундри есімді әйелді бейнелейді. Ол бұрын Иродия болған деген болжам бар, және ол Исаны айқышқа тарту жолында күлгенін мойындайды, содан бері онымен қайта кездескенше адасып жүруге сотталған (салыстырыңыз, Юджин Сьюдің төмендегі нұсқасы). Роберт Хамерлинг өзінің "Римдегі Ахасвер" (Вена, 1866) еңбегінде Неронды "Жұртшы еврей" деп теңейді. Гете осы тақырыпта поэма жазуды жоспарлаған, оның сюжетін "Өлең және шындық" еңбегінде сипаттаған.

Дания

Ханс Кристиан Андерсен өзінің "Ахасуерін" Күдіктің періштесі етіп бейнеледі, ал Хеллер оны "Ахасуердің саяхаты" туралы өлеңінде ұстанып, кейін оны үш бөлімге дейін кеңейтті. Мартин Андерсен Нексо "Мәңгілік яһуди" атты әңгіме жазды, онда Ахасуерді Еуропадағы еврей генофондының таралуы деп сипаттайды. Қаңғыбас яһуди туралы әңгіме Сёрен Кьеркегордың "Егер/Немесе" (1843 жылы Копенгагенде жарық көрген) еңбегіндегі "Ең бақытсыз" эссесінің негізі болып табылады. Бұл тақырып кітаптың басындағы бөлімдерде талқыланады, онда Моцарттың "Дон Джованни" операсы туралы сөз болады. Йенс Кристиан Хоструптың 1844 жылғы "Тұрғындар" пьесасында Қаңғыбас яһуди кейіпкер ретінде (осы контексте "Иерусалимнің аяқкиімшісі" деп аталады) бейнеленеді, ал оның аяқкиімдері киген адамды көрінбейтін етеді. Пьесаның басты кейіпкері аяқкиімді бір түнге алып, көшенің арғы жағындағы үйге көрінбейтін адам ретінде барады.

Франция

Француз жазушысы Эдгар Куине 1833 жылы аңыз туралы прозалық эпосын жариялады, осы арқылы бұл тақырыпты әлемнің сот талқысына айналдырды; ал 1844 жылы «Жолшыған яһуди» (Le Juif errant) деген шығарма жазды, онда автор Ахасуер тарихын Иродиада тарихымен байланыстырады. Греньердің 1857 жылғы осы тақырыптағы өлеңі, бұрынғы жылы жарық көрген курсив = no-ның суреттерінен шабыттанған болуы мүмкін. Сондай-ақ, бірнеше көркем ойдан шығарылған, қаһармандық және зұлымдыққа толы адасқан еврейлерді біріктіретін «Жолшыған яһудидің қызы» (La Fille du Juif Errant, 1864) және Александр Дюманың аяқталмаған «Исаак Лакедем» (1853) тарихи романы да атап өту керек. Гай де Мопассанның «Дядя Иуда» әңгімесіндегі жергілікті тұрғындар, әңгімедегі қарт кісінің – Жолшыған яһуди екеніне сенеді.

Ресей

Ресейде "Жолшы жүйріктің" аңызы Василий Жуковскийдің "Ахасуер" (1857) атты аяқталмаған эпостық поэмасында және Вильгельм Кюхельбеккердің "Ахасуер, үзінділерден тұратын поэма" деген тағы бір эпостық поэмасында кездеседі. Бұл поэма 1832-1846 жылдар аралығында жазылған, бірақ ақынның қайтысынан соң ұзақ уақыт өткен 1878 жылға дейін жарияланбады. Александр Пушкин де 1826 жылы Ахасуер туралы ұзақ поэма жазуды бастады, бірақ кейіннен жобадан бас тартып, отыздан кем жол ғана аяқтады.

Басқа әдебиеттер

"Жолшы жүйүт" поляк жазушысы Ян Потоцкийдің 1797 жыл шамасында жазылған "Зарагосадан табылған қолжазба" готикалық шедеврінде маңызды рөлде көрінеді.

Латын Америкасы

Мексикалық революция кезінде жазылған мексикалық жазушы Мариано Азуэланың 1920 жылғы "Айдақ иттер" романында жартылай білімді шаштараз Венасио өзі оқыған екі кітабының бірі – "Жолшыл еврей" кітабынан эпизодтарды айтып, революционерлер тобын көңілдіреді. Аргентинада "Жолшыл еврей" тақырыбы Энрике Андерсон Имберттің шығармаларында, әсіресе, оның "Гриморио" (Гримуар) атты әңгімесінде бірнеше рет кездеседі, ол осы аттас кітапқа енген. Аргентиналық жазушы Мануэль Мухика Лаинестің "Мистериоза Буэнос-Айрес" әңгімелер жинағының XXXVII тарауы да еврейдің саяхатына арналған. Аргентиналық жазушы Хорхе Луис Борхес өзінің "Өлімсіз" әңгімесінің басты кейіпкері және баяндаушысын Жозеф Картафилус деп атады (әңгімеде ол сиқырлы өзеннен су ішкеннен кейін өлместікке ие болған және 1920 жылдары қайтыс болған римдік әскери трибун еді). В. Хадсонның "Жасыл сарайлар" кітабындағы басты кейіпкер Абель Ахасуерді, өзіне ұқсас, жер бетінде жүруге сотталғанда құтқарылу мен бейбітшілік тілейтін адамның архетипі ретінде еске алады. 1967 жылы "Жолшыл еврей" Габриэль Гарсия Маркестің "Жалғыздықтың жүз жылы" романында түсіндірілмейтін, мистикалық реализмге толы қалалық аңыз ретінде пайда болады. "Сенбі күнінен кейінгі бір күн" атты әңгімесінде Антони Изабель әкесі кейіпкері, мифтік Макондо қаласында қайтадан Жолшыл евреймен кездесетінін айтады. Колумбиялық жазушы Просперо Моралес Прадилла өзінің "Инес де Хинозосаның күнәлары" романында 16 ғасырдан бері Туньяда келе жатқан әйгілі Жолшыл еврейді сипаттайды. Ол Санто-Доминго шіркеуіндегі Жолшыл еврейдің ағаш мүсіні туралы айтады, ол әр жыл сайын қасиетті аптада Пасха мерекесінде қаза тапқандардың иығында қала бойынша көтеріледі. Мүсіннің ең басты ерекшелігі – оның көзі; олар Иса айқышқа ілінген кездегі жеккөрушілік пен ашу-ызаны көрсете алады.

Бразилия

1970 жылы поляк-бразилиялық жазушы Сэмюэл Равет «Ахасвердің болашақта болмаған өткенді іздеу үшін шет елдерге саяхаттары (өйткені ол болашақ, ал болашақ – өткен арман болғандықтан)» атты қысқа әңгімесін жариялады. Бұл әңгімеде басты кейіпкер Ахасвер, немесе "Келген-кеткен яһуди", түрлі басқа тұлғаларға айналуға қабілетті.

Германия

Густав Мейринктің "Жасыл бет" (1916) және Лео Перуцтің "Болибар маркизі" (1920) шығармаларында Жолшыл еврей орталық кейіпкер ретінде бейнеленеді. Неміс жазушысы Стефан Хайм өзінің "Ахасвер" романында (ағылшын тілінде "Жолшыл еврей" деп аударылған) Ахасвер мен Люцифердің оқиғасын ежелгі заманнан бастап, Лютер Германиясына және социалистік Шығыс Германиясына дейін кеңінен суреттейді. Хаймнің бейнелеуінде Жолшыл еврей өте мейірімді кейіпкер болып келеді.

Бельгия

Бельгиялық жазушы Август Вермелен 1906 жылы «Жолшыл яһуди» (De wandelende Jood) романын жариялады.

Румыния

Румынияның белгілі жазушысы Михай Эминеску өзінің романтикалық фантастикалық повесі "Сарманул Дионис" романында бір түрлі сюжетті бейнелейді. Бір студент Зороастр кітабы арқылы түс көру сияқты керемет саяхатқа шығады, бұл кітап оған құдайға тән қабілеттер сыйлайтындай көрінеді. Бұл кітапты оның еврей ұстазы, философ Рубен сыйлайды. Ақырында Дан Рубеннің алдауына ілігіп, Құдай оны естен шығуға (ақылсыздыққа) кеседі, одан ол тек қайта тірілу арқылы ғана құтыла алады. Сол сияқты, Мирча Элиаде өзінің "Даян" (1979) романында студенттің уақыт пен кеңістікте мистикалық және фантастикалық саяхатын, ізгілік жолынан адасқан еврейдің басшылығымен, жоғары шындықты және өзінің кім екенін табу үшін іздеуін көрсетеді.

Ресей

Кеңес сатириктері Илья Ильф пен Евгений Петров өзінің кейіпкері Остап Бендерге "Кішкентай алтын бұзау" шығармасында украин ұлтшылдарының қолынан қаза тапқан "Жолшылдап жүрген еврей" туралы әңгіме айтты. В. Ивановтың "Ахасвер" әңгімесінде 1944 жылы Мәскеудегі совет жазушысына бір ғажайып адам келеді. Ол өзін "космополит Ахасвер" деп таныстырып, өзінің 16 ғасырда байып, атаққа жету үшін "Жолшылдап жүрген еврей" аңызын құрастырған, бірақ өз еркінен тыс Ахасверге айналған Гамбург теологы Пол фон Эйцен екенін мәлімдейді. Аркадий мен Борис Стругацкийдің "Зұлымдықпен ауыртпалық" (1988) романында заманауи кейіпкер Ахасуер болып шығады, ол біршама сюжеттік желіде Жақсы Иоаннмен бірге танылады. Сергей Голосовскийдің "Идущий к свету" (1998) романында Ахасуердің – жалған дін ойлап тапқаны үшін (Мұса мен Мұхаммедпен бірге) жазаланған апостол Пауыл екені анықталады.

Оңтүстік Корея

1979 жылы жарық көрген Кореяның "Адам баласы" романының авторы И Мун Йол (Антони бауырлас 2015 жылы ағылшын тіліне аударған). Роман жетекшілікке алған детективтік оқиға аясында құрылған. Онда Ахасуер кейіпкері яһудилердің Яхве құдайының қисынсыз заңдарына қарсы адамзатты қорғаушы ретінде бейнеленеді. Осының салдарынан ол Исамен қарым-қатынасқа түсіп, Голгофаға жол тартқан Исаға көмек көрсетуден бас тартады. Романның жарияланбаған қолжазбасын көңілінен шықпаған теология студенті Мин Йосеоп, ол өліп қалған, жазған. Қолжазба мәтіні кісі өлтірудің себебін анықтауға көмектесетін іздер ұсынады. Мин Йосеоп пен Ахасуердің арасында мықты параллельдер бар, екеуі де өз философиялық идеалдарымен желінеді.

Швеция

1956 жылы Пэр Лагерквисттің "Сибилла" романында Ахасуер мен бұрынғы Дельфи сибилласы болған әйел әрқайсы өздерінің тарихтарын айтады, құдаймен болған қарым-қатынас олардың өміріне қандай зиян келтіргенін баяндайды. Лагерквист Ахасуердің тарихын "Ахасуердің өлімі" (The Death of Ahasuerus, 1960) деген романында одан әрі дамытты.

Украина

Украина аңыздарында Марко Пекельний (Тозақ Маркосы, Дұрыл Маркосы) немесе Марко Арамдалған тұлғасы бар. Бұл тұлға "Келген-кеткеннің" архетипіне негізделген. Марко бейнесінің тамыры да сатқын Марк туралы аңызға байланысты, ол Мәсіхті айқышқа шегеленбес бұрын темір қолғаппен ұрып, осы үшін Құдай оны бір минут та тоқтамай, жер астындағы тіректің айналасында мәңгілікке дейін жүруге мәжбүр етіп жазалады; ол уақыт-уақытпен басын тіреуге соғып, тіпті тозақ пен оның иесін де осы дауыстармен алаңдатады және өлмейтініне шағымданады. Марқтың қарғысының тағы бір түсіндірмесі – ол өз әпкесіне ғашық болып, оны анасымен бірге өлтіргендігі үшін Құдай оны жазалады. Украиналық авторлар Олекса Стороженко, Лина Костенко, Иван Малкович және тағы басқалар Марко Пекельний туралы проза мен поэзия жазды. Сонымен қатар, Лесь Курбас театры Василий Стустың өлеңдері негізінде "Марко Пекельний, немесе Пасха аңызы" атты сахналық қойылым қойды.

Ұлыбритания

Бернард Кейпстің "Көшпенді шегіш" (1900) әңгімесінде Айналаңдап жүрген яһуди қауіпті тұлға ретінде бейнеленеді. Диана Уинн Джонстың "Отанға қайтушылар" атты жасөсперімдер романында ол көңіл жағушы кейіпкер болып келеді. Оның тағдыры тағдыр, бағынбаушылық және жаза туралы маңызды сюжеттік тақырыптармен байланысты.

Америка Құрама Штаттары

О. Генридің 1911 жылғы «Қорқыныштың есігі» әңгімесінде мас аяқкиімші Майк О’Бадер жергілікті газет редакторына келіп, өзін Иерусалимдік аяқкиімші Михоб Адер деп мәлімдейді. Ол Иса Мәсіх айқышқа шегеленген кезде есігінде демалуға рұхсат бермегендіктен, Екінші Келуіне дейін өмір сүруге сотталған екенін айтады. Бірақ Майк О’Бадер өзінің еврей емес, басқа ұлттан екенін қатыстырады. «Жолшыбай еврей» – Эдвин Арлингтон Робинсонның 1920 жылғы «Үш мейрамхана» кітабындағы қысқа өлеңнің атауы. Өлеңде баяндаушы «барлығын есінде сақтайтын» көздері бар құпия тұлғаға кездеседі. Ол оны «бала кезімдегі бейнесінен» таниды және оның «ескі қарғыстардың» «қуатты байлығы» бар ащы екенін анықтайды; оның үшін «айналасындағы әлем – азап сыйы». Баяндаушы оның не болғанын білмейді, бірақ «ерлер арасында бір күні / сол ескі, мойынсыздау көздер жарқырап / және қашады, басқа жаққа бұрылады» деп ойлайды. Джордж Сильвестр Вирек пен Пол Элдридж «Менің алғашқы екі мың жылым: Жолшыбай еврейдің өмірбаяны» (1928) атты трилогия жазды. Онда Исаак Лакедем – римдік сарбаз. Иса оған «Мен қайтып келгенше тұрасың» дегеннен кейін тарихтың маңызды оқиғаларына ықпал етеді. Ол жиі Соломамен кездеседі («Жолшыбай еврей әйел») және оның өлімсіздігін қан құю арқылы берген серігімен бірге саяхаттайды (осыны сүйген әйел үшін жасаған әрекеті оның өлімімен аяқталады). «Ахасвер» – «Жолшыбай еврей» деп танылатын секта басшысы, Энтони Бучердің классикалық детективтік романы «Тоғыз рет тоғыз» (алғаш рет 1940 жылы Х. Холмс атымен жарық көрді) –ның орталық кейіпкері. «Жолшыбай еврей» Дебора Грабиеннің 1990 жылғы «Жайлау әні» романында қайта оралған Мәсіхпен кездеседі. Айзек Азимовтың 1956 жылғы қазанда жазған «Бал арасының қамы бар ма?» әңгімесінде, Жерде мыңдаған жылдар бойы жетіліп, «Жолаушы еврей» және «Ұшқыш голландық» аңыздарын тудырған және адамзатты технология жасауға бағыттаған, арқылы алыс күн жүйесіндегі үйіне оралуға мүмкіндік беретін Кейн есімді аса ықпалды кейіпкер бейнеленген. Бұл әңгіме алғаш рет 1957 жылғы маусымда If: Worlds of Science Fiction журналында жарық көрді және «Юпитерді сатып ал және басқа да әңгімелер» (Айзек Азимов, Doubleday Science Fiction, 1975) антологиясында жинақталды. Еврей жолшыны Уолтер М. Миллердің 1960 жылы жарық көрген «Лейбовицке арналған ән» пост-апокалиптикалық ғылыми фантастика романында кездеседі. Кейбір балалар қарт адам туралы «Иса тірілткен нәрсе тіріледі» деп айтады және ол өзін еврейше Лазар деп таныстырады, ол Мәсіхтің өлімнен қайта тірілткен Бетаниялық Лазар екенін білдіреді. Романда айтылған тағы бір мүмкіндік – бұл кейіпкер сонымен қатар Исаак Эдвард Лейбовиц, (қисық) Альбертиан Орденінің негізін қалаушы Сент Лейбовиц (және кітаптарды жабайы бұқарадан сақтап қалуға тырысқандықтан шейіт болған). Кейіпкер еврей және ағылшын тілдерінде сөйлейді және жазады, шөл далада жүріп, Лейбовиц құрған аббатханаға қарап тұрған шатырында тұрады, бұл романның көптеген оқиғаларының орны. Кейіпкер жүздеген жылдар аралығында орын алған үш новеллада және Миллердің 1997 жылғы «Сен Лейбовиц және жабайы жылқы әйел» романында қайтадан пайда болады. Ахасуер Лестер дель Рейдің «Жерге байланған» (1963) романында ғарышқа саяхат жасалғаннан кейін Жерде қалуы керек. Қаңғыбас яһуди Мэри Элизабет Конслманның «Күміс тұмасы» (1967) әңгімесінде де кездеседі. Барри Садлер христиан фольклорындағы екі кейіпкердің бірі – Қасиетті Лонгин мен Қаңғыбас яһудидің бірі – Каска Руфио Лонгинус есімді кейіпкерді бейнелейтін кітаптар сериясын жазды. Джек Л. Чалкер бес кітаптан тұратын «Жақсы Дүние сағасы» сериясын жазды, онда ғаламның жаратушысы, Натан Бразил есімді адам, «Жолшыбай еврей» деп аталады. DC Comics Secret Origins журналының 10-шы санында (1987 жылғы қаңтар) The Phantom Stranger төрт мүмкін шығу тегі берілген. Осы түсіндірмелердің бірінде Жатжерлік діни қызметкерге өзінің Айналайын яһуди екенін растайды. Анжела Ханттың «Өлімсіз» (2000) романында Ашер Генцано есімімен жүрген Жолшыбай еврей бейнеленген. 1964 жылы J. G. Баллардтың «Жоғалған Леонардо» әңгімесінде «Жолшыбай еврей» Яһуда Искариот екені анықталады. Ол айқышқа шегеленудің барлық белгілі бейнелеріне қатты қызығады, сондықтан оларды коллекционерлер мен мұражайлардан ұрлап, оларды жалған көшірмелермен алмастыру үшін бүкіл әлемді аралайды. Әңгіменің алғашқы неміс аудармасы, ағылшын тіліндегі түпнұсқасымен бір жылы жарық көрген, әңгіменің атауын Wanderer durch Zeit und Raum («Уақыт пен кеңістіктегі көшпелі») деп аударады, бұл «мәңгілікке дейін саяхаттаушы» еврей тұжырымын тікелей көрсетеді. Ол Роберт А. Хайнлайнның «Сүйюге жеткілікті уақыт» (1973) романында болмаса да, орталық кейіпкер Лазар Лонг өзінің ұзақ өмірінде кем дегенде бір рет, мүмкін бірнеше рет «Жолшыбай евреймен» кездескенін айтады. Лазардың сөзіне қарағанда, ол сол кезде Сэнди Макдугал есімін қолданған және алаяқтықпен айналысқан. Ол қызыл шашты және Лазардың сөзімен айтқанда, «өте жалықтыратын» болған. Жорж Р. Р. Мартиннің 1979 жылғы «Крустың және Драконның жолы» ғылыми фантастикалық мысалында «Жолшыбай еврей» Яһуда Искариот екені анықталады. Иан Макдональдтың 1991 жылғы «Гистерия жағдайының талдауының фрагменттері» (алғаш рет Брайан Стаблфордтың бас редакторы болған «Жолшыбай еврей әңгімелерінде» жарияланған) әңгімесінде «Жолшыбай еврей» Эдвард дәуірінде кішкентай қызға зорлық жасап, жарақаттандырады, оның зорлық-зомбылығына Сигмунд Фрейд талдау жасап, оның зорлық белгілерінің іс жүзінде гистерия немесе ұяттылықтан туындағаны туралы қателіктік қорытындыға келеді. Екі ширек ғасырдан кейін «Жолшыбай еврей» Холокосттың геноцидтік идеологиясы мен бюрократиясын жасаған және оны жүзеге асыруға немістерді құпия түрде итермелеген джентльмен рөлін қабылдайды. Ол құрбандардың бірімен кездескенде, олар мен миллиондаған басқалар өледі деп мақтан тұтады, бұл оның өзіне деген жек көруінен туындағанын айтады. Дэн Симмонстың «Илиум» (2003) романында Сави есімді әйел, «Жолшыбай еврей» деп аталады, орталық рөл атқарады.

Бразилия

Бразилиялық жазушы Глауко Ортолано 2000 жылы жарық көрген Domingos Vera Cruz: Memorias de um Antropofago Lisboense no Brasil романында басты кейіпкері Домингос Вера Круз бейнесі арқылы көшпелі еврей тақырыбын пайдаланады. Ол Португалияда әйелінің жақын адамын өлтірген соң, Жаңа дүниеге жасалған алғашқы португалдық сапарлардың бірімен Бразилияға қашып кетеді. Мәңгілік құрылыстан құтылу үшін, ол жасаған қылмысына толыққанды өкініш білдіруі керек. Домингос 21-шы ғасырда анонимді жазушыға диктантпен жазған естеліктерінде Бразилия тарихының 500 жылдық кезеңіндегі өзінің жеке басының тарихын айтады. Соңында Домингос Адам Ұлының жақындап келе жатқанын сезінеді де, ақыры қарсы тұруды тоқтататынын мәлімдейді.

Ирландия

Жергілікті тарих және аңыздарда "Жолшыбай яһуди" Дунлиер қаласының шетіндегі қираған су диірменінде қорқытып жүргені айтылады.

Ұлыбритания

Ағылшын жазушысы Стивен Галлахер 2007 жылы жарық көрген "Сүйектер патшалығы" романында "Жолға жүрген еврей" тақырыбын пайдаланады. "Жолға жүрген еврей" – Құдайдан бет бұрып, ұзақ өмір мен берекеге ие болу үшін тәлкекке салынып, адасқан театр директоры және актер. Ол өмірінің соңына дейін саяхатшының бейнесін иеленетін басқа адамды табуға тиіс, әйтпесе мәңгілік құлдырауға ұшырауы мүмкін. Соңында ол өз шәкірті Луизаны орынбасары ретінде табады. Романның оқиғасы басқа кейіпкердің оны іздеу және болжамды құлдыраудан құтқару саяхаты төңірегінде өрбиді. Сара Перридің 2018 жылғы "Мелмот" романы "Жолға жүрген еврей" аңызынан шабыттандырылған және атау кейіпкерінің шығу тегін талқылай келіп, аңызға бірнеше сілтеме жасайды. Дж. Г. Баллардтың "Жоғалған Леонардо" әңгімесінде "Жолға жүрген еврей" – құпия өнер ұрысы ретінде бейнеленген.

Америка Құрама Штаттары

Глен Бергердің "Линтелдің астында" пьесасында басты кейіпкер 113 жыл кешіккен кітапхана кітабын "Жолшыған еврейдің" алып, қайтарғанын күдіктенеді. "Жолшыған еврей" "Аркхам Хэллоуинінде", 30 қазан 2017 жылы шыққан "Бейтарап әңгімелер" журналында Мискатоник университетінің Некрономиконның жаңа аудармасын дайындауға көмектесу үшін ерікті болып көрінеді, себебі ол авторды жақсы білген. "Жолшыған еврей" Анжела Ханттың "Өлімсіз" (2000) романында Ашер Генцано есіммен кездеседі. Кеннет Джонсонның "Аңыз адам" романы – бұл Пилаттың жеке күзетшісінің басшысы және рим сарбазы болған "Жолшыған еврей" туралы әңгімені қайта баяндау.

Өзбекстан

Өзбек жазушысы Исажон Султон 2011 жылы "Жолшы жүйрік" романын жариялады. Бұл романда еврейлер қарғыстың символы ретінде емес, Құдайдың қарғысына ұшырағаннан кейін Оның бар екенін сезінетін адам ретінде бейнеленеді. Сонымен қатар, роман адамдардың жоғары технологияны пайдаланып жасаған қазіргі заманғы көшпелі еврейлердің тағдырын көрсетеді.

Идеологияда (19 ғасыр және одан кейінгі)

XVIII ғасырдың басында "Жолшыбай яһуди" бейнесі аңыздық тұлға ретінде яһуди халқының тағдырымен байланыстыра бастады. Ғасыр соңында Наполеон Бонапарттың билікке келуінен және Наполеон мен яһудилер саясатына байланысты Еуропа елдеріндегі эмансипациялық реформалардан кейін "Мәңгілік яһуди" көбірек "символдық және жалпылама сипатқа" ие болды. Пруссия патшасының тапсырысымен 1842 жылы Берлиндегі Жаңа мұражай үшін Каулбахтың "Тит Иерусалимді қиратады" картинасының көшірмесі жасалғанға дейін, 1831 жылы Габриэль Риссердің "Stellung der Bekenner des mosaischen Glaubens in Deutschland" ("Германиядағы Мұсалық дінді ұстанатындардың жағдайы туралы") атты мақаласы жарияланды, ал 1832 жылы "Der Jude, periodische Blätter für Religions und Gewissensfreiheit" ("Дін және сана еркіндігі үшін мерзімдік басылым") журналы құрылды. 1840 жылы Каулбах өзінің жоспарланған картинасының негізгі кейіпкерлерін анықтаған түсіндірме кітабын шығарды, оның ішінде Мәсіхті қабылдамағандықтан қуылған Мәңгілік яһуди де болды. 1843 жылы Бруно Бауэрдің "Яһуди мәселесі" кітабы жарық көрді, онда Бауэр яһудилер мен христиандардың діни адалдығынан бас тартуы құқықтық теңдік пен саяси және әлеуметтік бостандықтың алғышарты екенін дәлелдеді. Карл Маркс "Яһуди мәселесі туралы" деген мақаламен жауап берді. 1852 жылы француз басылымында алғаш рет пайда болған, "маңдайшасында қызыл крест, жіңішке аяқ-қолдары, үлкен мұрыны мен шашы, қолында таяқ" бейнеленген аңыздық кейіпкерді бейнелейтін карикатура антисемиттер тарапынан қолданылды. Ол 1937-1938 жылдары Германия мен Австриядағы нацистердің "Der ewige Jude" көрмесінде көрсетілді. 2007 жылы Яд Вашемде оның көшірмесі қойылды (суретті қараңыз). Көрме 1937 жылдың 8 қарашасынан 1938 жылдың 31 қаңтарына дейін Мюнхендегі Германия мұражайының кітапханасында өтті, онда нацистер "бұзылған өнер" деп есептеген туындылар көрсетілді. Осы туындылардың суреттерін қамтитын кітап "Мәңгілік яһуди" деген атпен жарық көрді. Бұған дейін осындай көрмелер Мангеймде, Карлсруэде, Дрезденде, Берлинде және Венада өткізілген. Бұл көрмелерде көрсетілген өнер туындыларын көбінесе 1920 жылдары танылып, құрметке ие болған авангард суретшілері жасаған, бірақ көрменің мақсаты туындыларды бағалы деп көрсету емес, оларды қынжырлап, айыптау еді.

Сахна

Fromental Halévy-дің "Le Juif errant" операсы, Сюдің романы негізінде, 1852 жылғы 23 сәуірде Париж опера театрында (Salle Le Peletier) тұңғыш рет қойылды және екі маусым ішінде тағы 48 рет сахналанды. Музыка осыншалықты танымал болғандықтан, "Жұртты аралап жүрген еврей мазуркасы", "Жұртты аралап жүрген еврей вальсі" және "Жұртты аралап жүрген еврей полкасы" атты туындылар пайда болды. 1919 жылы "Мәңгілік еврей" атты иврит тіліндегі пьеса Мәскеудегі Хабима театрында тұңғыш рет көрсетілді, ал 1926 жылы Хабима театрында (Жаңа Йорк) қойылды. Дональд Вулфит 1924 жылы Лондондағы сахналық бейімделуде "Жолшыған еврей" рөлінде тұңғыш рет өнер көрсетті. С. Э. Лоуренстің 1930 жылғы "Спикенард" пьесасында еврей, Яһуда және Өкінішсіз ұры адам тұрмайтын Жер бетінде саяхаттайды.

Теледидар

"Кітапханашылар" сериалының бірінші маусымының үшінші эпизодында Дженкинс кейіпкері "Жолшыбай яһудиді" "жарақаттануға болатын, бірақ ешқашан өлтірілмейтін өлмейтін жаратылыс" деп сипаттайды. FX арнасының "Фарго" сериалының үшінші маусымында Пол Мурран (Рей Уайз сомдады) үш маңызды кейіпкерге көрінеді. Ол екеуіне кеңесші болып әрекет етеді (олардың біреуіне өксіну мүмкіндігін ұсынады), ал үшіншісін көптеген кісі өлтіруге қатысқандығын мойындауға мәжбүр етеді. Бұл кейіпкер "Жолшыбай яһудиді" бейнелейді деп кеңінен сенеді, бірақ бұл есім тарихи қателікке байланысты: ол Джованни Паоло Марананың (оның "Түрік тыңшысының хаттары" атты еңбегінің екінші томында "Жолшыбай яһуди" суреттелген) ағылшынша нұсқасы – Паоло Марана, ал емес, аңыз кейіпкердің белгілі бір лақабы. Жапон мангасы және оған сәйкес аниме сериалы "Ежелгі магтың жар-жолдасы" туындысында "Жолшыбай яһуди" Картафил жауласушысы түрінде бейнеленген. Оның мәңгілік азапты тоқтату ниетімен Картафил Чизенің оқуына кедергі келтіреді. "Peaky Blinders" телесериалында еврей гангстері Альфи Соломонс (Том Харди сомдады) өзін "Жолшыбай яһуди" деп атады. "Witchblade" сериалының екінші маусымындағы "Lagrimas" эпизодында ол Джеффри Донован ойнаған, басты кейіпкер Сара Пеццинимен романтикалық қарым-қатынас құратын құпия саяхатшы ретінде бейнеленеді. Оның нағыз кім екені кейіннен белгілі болады – ол қарғысқа ұшыраған римдік сарбаз Картафил. Ол "Жұлдызша пышақ" оның азаптарына соңғы нүкте қоя алады деп үміттенеді. "Rawhide" телесериалында "Жолшыбай яһуди" "Көшпелінің оқиғасы" (6-маусым, 21-эпизод) атты эпизодта пайда болады. "Жеміс" (The Sandman) телесериалының телеверсиясында Морфей мен Хоб Гадлинг кейіпкерлерінің кездесуіне сілтеме жасай отырып, Йоханна Константин Ібіліс пен Жолшыбай яһудидің жүз жыл сайын тавернада кездесетіні туралы қауесетке тоқталады.

Комикстер

Арак: Күн күркірі ұлы 8-ші нөмірде, басты кейіпкер Қаңғыбас яһудимен кездеседі. Арак бір ауылдың халқы таспен ұруға әзір тұрған құпия еврейдің қорғанына келеді. Кейіннен, сол адам Арактың одақтастарын тұтқынға алған Қара Папаның ордасын іздеуде Рим катакомбалары арқылы жол көрсетуші болады. Оның есімі Жозеф есімді және ол Аракқа, Исаны айқышқа шегелеу жолында оны қорлағаны үшін жер бетінде маңғылыққа кездік қылуға сотталғанын айтады. DC Comics кейіпкері – Қасқыр бейтаныс, паранормальді қабілеттері бар құпия батыр, Secret Origins журналының бір санында оның төрт мүмкін шығу тегі келтірілген, олардың бірі оны Қаңғыбас яһуди деп анықтаған. Ол қазір өз уақытын адамзатқа көмектесуге арнап, тіпті кейінірек Құдайдан оны жазасынан босату туралы ұсыныстан бас тартады. Дейчтің "Вальдоға арналған көмбе" туындысы, апталық газеттерде, мысалы, New York Press сияқты жарияланып, Fantagraphics баспасынан кітап түрінде шыққан, Вальдоны антихристті жою үшін алып жын ретінде қайта тірілткен аурухана қызметкері – осы Қаңғыбас яһуди. Бұл міндетті орындағаны үшін оған қалыпты өмір сыйланады және ол құтқарып алған әйелге үйленеді деп болжам жасалады. Вальдо, мультфильм мысығына айналғаннан кейін, жүк вагонында табылып, ол да марапат алады. Нил Гайманның "The Sandman" комикс сериясында Хоб Гадлинг кейіпкері Архетиптік Қаңғыбас яһудиді бейнелейді. Коре Ямазакидің "Ежелгі магтың жар-жары" мангасында Картафилус, сондай-ақ Жозеф деп танылатын кейіпкер, жас балаға ұқсайтын, бірақ одан әлдеқайда егде жас құпия тұлға. Ол "Қаңғыбас яһуди" деп аталады және Құдайдың Ұлына тас лақтырғаны үшін өлместікке кесілгені айтылады. Кейінірек Жозеф пен Картафилустың бұрын екі бөлек адам болғаны белгілі болады, бірақ Жозеф Картафилустың қарғысын жою үшін онымен бірігіп, өзі де қарғысқа ұшырайды. Кацухиса Кигицудың "Франкен Фран" мангасының 24-тарауында ("Өлімсіздік") басты кейіпкер Фран өлмейтін адамды табады. Оған жазуға рұқсат берілген соң, ол өзінің Қаңғыбас яһуди екенін жариялайды. Wildstorm комикс әлемінде Мэнни Вайс есімді адам Қаңғыбас яһуди болып танылады. Ол – ғаламның жылулық өліміне куә болатын, миллиардтаған жылдардан кейін тірі қалған саналы тіршіліктердің бірі.

Өсімдіктер

Өсімдіктердің әртүрлі түрлері кең аумақтарға таралу қабілетіне байланысты "жолшы жүйүт" деп аталады (қараңыз). Шамамен 2019 жылдан бастап, антисемитизмді болдырмау үшін "Традескантияны" сипаттағанда "жолшы жүйүт" атауы қолданылмай, "жолшы жігіт" және "күміс дюймді өсімдік" деген атаулар қолданыла бастады.