Мүгедектер үшін көлік қызметі

Кіріспе

Мүмкіндігі шектеулі адамдарға арналған көлік қызметі

Паратранзит (Солтүстік Америкада қолданылатын термин) немесе аралық қоғамдық көлік (Ұлыбританияда қоғамдық көлік деп те аталады), – бұл белгіленген бағыттары немесе кестесі жоқ жекеленген саяхаттарды ұсына отырып, қалыпты маршруттық қоғамдық көлікті толықтыратын көлік қызметінің түрі. Паратранзит қызметтері клиенттерге ұсынатын икемділік деңгейі жағынан айтарлықтай ерекшеленуі мүмкін. Ең қарапайым түрінде, бұл такси немесе шағын автобус болуы мүмкін, ол белгілі бір маршрутпен жүріп, талап бойынша жолаушыларды түсіріп немесе тастап тұрады. Ал ең икемді паратранзит жүйелері – толыққанды сұранысқа жауап беретін көлік – қызмет көрсету аймағындағы кез келген нүктеден кез келген бағытқа есіктен-есікке қызмет көрсетеді. Паратранзит қызметтерін қоғамдық көлік агенттіктерінен бөлек, қоғамдық ұйымдар мен коммерциялық емес мекемелер, сондай-ақ жеке коммерциялық компаниялар мен операторлар да ұйымдастыра алады. Аралық қоғамдық көлік (АҚК) немесе паратранзит тұжырымы дамыған және дамушы елдерде әртүрлі сипатта болады. Дамыған елдерде бұл әдетте нүктеден-нүктеге қызмет көрсетуге арналған, сұранысқа жауап беретін қоғамдық көліктің икемді түрі. Мұндай жүйелер әдетте жақсы құрылымдалған және ұйымдастырылған. Ал дамушы елдерде АҚК көбінесе ресми емес, тиімді көлік түрлеріне балама ретінде жұмыс істейді. Ол көбінесе ұйымдастырылмаған және мемлекеттік реттеудің минималды деңгейіне ие, жылдам және ыңғайлы саяхатты қамтамасыз ететін стихиялық қоғамдық көліктің кең таралған түрі болып табылады. АҚК-нің маңыздылығы тек көлікпен шектелмейді, ол осы қызметті ұйымдастыратын адамдардың экономикалық әл-ауқатына да үлес қоса алады. Мысалы, темпо немесе авторикша жүргізушілері кейде күніне айтарлықтай табыс таба алады, бұл олардың күнкөрісіне көмектеседі. Әдетте, АҚШ-та паратранзит қызметін шағын автобустар қамтамасыз етеді. Көбінесе мүгедектердің көлік құралдарына кіруіне мүмкіндік беру үшін лифттер немесе пандустар орнатылған. АҚШ-та жеке көлік компаниялары көбінесе жергілікті қоғамдық көлік агенттіктерімен келісімшарт бойынша қалалар мен мегаполистерде паратранзит қызметін ұсынады.

Paratransit (the term used in North America) or Intermediate Public Transport (also known by other names such as community transport (UK)), is a type of transportation services that supplement fixed route mass transit by providing individualized rides without fixed routes or timetables. Paratransit services may vary considerably on the degree of flexibility they provide their customers. At their simplest they may consist of a taxi or small bus that will run along a more or less defined route and then stop to pick up or discharge passengers on request. At the other end of the spectrum—fully demand responsive transport—the most flexible paratransit systems offer on demand call up door to door service from any origin to any destination in a service area. In addition to public transit agencies, paratransit services may be operated by community groups or not for profit organizations, and for profit private companies or operators. The concept of Intermediate Public Transport (IPT) or paratransit, exhibits considerable variation between developed and developing nations. In developed countries, it is typically a flexible, demand responsive form of public transportation designed to provide point to point service. These systems are generally well structured and organized. On the other hand, in developing countries, IPT often operates as an informal, cost effective alternative to formal transportation modes. It tends to be unorganized and subject to minimal government regulation, serving as a prevalent form of spontaneous public transport that facilitates quick and convenient travel. The importance of IPT may extends beyond mobility, as it can also contribute to the economic well being of those who operate these services. In some cases, drivers of vehicles such as tempos and autorickshaws can earn a substantial daily income, which supports their livelihoods. Typically, minibuses are used to provide paratransit service in USA. Most paratransit vehicles are equipped with wheelchair lifts or ramps to facilitate access. In the United States, private transportation companies often provide paratransit service in cities and metropolitan areas under contract to local public transportation agencies.

Терминология

"Паратранзит" ("пара транзит", "пара транзит") терминінің қолданылуы дамып, Солтүстік Америкада екі шамалы бөлек, бірақ кең мағына мен қолданысқа ие болды; бұл термин әлемнің қалған бөлігінде сирек қолданылады. Көбірек тараған мағынасы – дәстүрлі белгілі маршруттармен жүретін көлік қызметтерімен қатар жұмыс істейтін кез келген көлік қызметін, соның ішінде әуежайлық лимузиндер мен бірлескен автокөліктерді қамтиды. 1980 жылдардың басынан бастап, әсіресе Солтүстік Америкада, бұл термин көбінесе екінші мағынаны сипаттау үшін қолданыла бастады: мүмкіндігі шектеулі адамдарға арналған арнайы көлік қызметтері. Осы тұрғыда, паратранзит өз алдына жеке сала және бизнеске айналды. Паратранзит термині Солтүстік Америкадан тыс жерлерде сирек қолданылады. Бұл салаға қатысты кең ауқымды жобалар 1974 жылы "Паратранзит: қалалық мобильділікке қатысты назардан тыс қалған мүмкіндіктер" кітабында Қалалық институтымен құжатталды, ал бір жылдан кейін "Паратранзит: халықаралық тәжірибе және перспективалар туралы шолу" атты алғашқы халықаралық зерттеу жарық көрді. Роберт Сервероның 1997 жылғы "Америкадағы паратранзит: жаппай көлікті қайта анықтау" кітабы паратранзиттің кең анықтамасын қабылдап, Американың жаппай көлік секторына көптеген дамып келе жатқан қалаларда кездесетін шағын көліктер, микроавтобустар және бірлескен такси қызметтерін қосу қажет екенін дәлелдеді. Паратранзит, белгілі маршруттар мен кестелерді ұстанбайтын, икемді жолаушылар тасымалының балама түрі ретінде, кең таралған және көбінесе дамып келе жатқан әлемнің көптеген аймақтарындағы кедей адамдар үшін жалғыз механикалық қозғалыс мүмкіндігін ұсынады.

Таксилер мен көлікпен жүру қызметтерін пайдалану

Кейбір паратранзит жүйелері үкіметтік немесе үкіметпен келісімшарт жасасқан жүйеге балама ретінде жеке таксилерге немесе үкіметтік емес такси қызметтеріне (ride hailing) субсидия беруді бастады. Мысалы, 2010 жылы Калифорния штатының Солано округі «Солано Паратранзит» жүйесін таратып, паратранзит жүруге құқығы бар жолаушыларға 15 долларға 100 долларлық такси купондарын (scrip) сатып алуға мүмкіндік берді. Бұл жолаушыларға бір апта бұрын брондау қажеттілігін жойды және округ үшін шығынды 81 доллардан шамамен 30 долларға дейін төмендетті. 2016 жылы Массачусетс шығанағының көлік басқармасы пилоттық бағдарламаны іске қосты, ол Uber, Lyft және Curb қызметтері арқылы паратранзит жолаушыларына бір сапар үшін 42 долларға дейін субсидия берді. Бұл телефон арқылы брондау мүмкіндігін сақтап, жолаушылар үшін бағаны төмендетті, сапарды бір күн бұрын брондау қажеттілігін жойды, бірнеше жолаушысы бар сапарларды (shared trips) болдырмады, сапар уақытын қысқартты және көлік күту уақытын 30 минуттан қала орталығында 5 минутқа дейін азайтты. Бастапқыда субсидия шегі 13 долларға белгіленген, MBTA паратранзит сапарының орташа құнын 35 доллардан 9 долларға дейін төмендетті. Мүгедектерге арналған көліктердің қолжетімділігі кейде мәселе туғызды, бірақ олар паратранзитпен жүретін жолаушылардың шамамен 20% ғана қажет болды.

1990 жылғы мүгедектер туралы заң

АДА қабылдануымен, Қалпына келтіру туралы заңның 504-бабы мемлекеттік және жергілікті биліктің барлық қызметтеріне таратылды. Оның ережелері федералдық қаржы алатын бағдарламалармен шектелмеді және қызметтердің қаржыландырылуы мен басқарылу жолына қарамастан, барлық қоғамдық көлік қызметтеріне қолданылды. ADA-ның II тармағы мүгедектердің транзиттік бағдарламаларға тең қатысу құқығын және қызмет провайдерінің осы қатысуды қамтамасыз ету жауапкершілігін анықтады. 49-тараудың 37-бөлімін қайта қарау барысында Федералдық транзит әкімшілігі (FTA) ADA мен Қалпына келтіру туралы заңның транзит провайдерлеріне қойылатын біріктірілген талаптарын белгіледі. Бұл талаптарға барлық белгіленген бағыттардың 3/4 миль радиусы ішіндегі "қосымша" паратранзитпен қамтамасыз ету (49 CFR 37.131) және қосымша паратранзит қызметтері регламенттеріне сәйкес келетін жоспарды ұсыну (49 CFR 37.135) кірді. Паратранзит қызметі – қаржыландырылмаған міндеттеме. ADA бойынша қосымша паратранзит қызметі келесі санаттағы жолаушыларға қажет: 1) қоғамдық автобус жүйесінде жүруге шамасы келмейтін, 2) қоғамдық автобус жүйесіне жете алмайтын, немесе 3) жарақат немесе уақытша мүгедектік салдарынан осы қызметтерге уақытша қажеттілігі бар жолаушылар (49 CFR 37.123). 49-тараудың 37-бөлімінде қызметті ұсыну және басқару талаптарымен қатар, жарамдылық шарттары да егжей-тегжейлі сипатталған. АҚШ-та паратранзит қызметі қазіргі таңдағыда қатаң реттеледі және FTA белгілеген стандарттарға сәйкестігі тұрақты түрде бақыланады. ADA 1992 жылы күшіне енгеннен бастап (49 CFR 37.135), FTA АҚШ-тағы транзит жүйелерінен ADA талаптарына сәйкес келетін қызметтерді жоспарлап, іске асыруды талап етті, ал толық іске асыру 1997 жылға белгіленді (49 CFR 37.139). Осы кезеңде паратранзит сұранысы мен қызметтері күрт өсті. Бұл өсім осы қызметтерді басқару мен ұсынудың жаңа тәсілдеріне әкелді. Паратранзит үшін компьютерлік брондау, кестелеу және диспетчерлік жүйелер де едәуір дамыды және қазіргі таңдағыда автомобильдермен жүретін (жердегі теміржол емес, қоғамдық көлік) саласындағы ең жетілген басқару жүйелерінің бірі болып саналады. ADA қабылданғаннан бері паратранзит қызметі АҚШ-та қоғамдық көлік түрі ретінде қарқынды дамыды. Бейби-бумерлердің қартаюы және мүгедек Ирак соғысы ардагерлерінің көбеюіне байланысты одан әрі өсуі күтілуде. Паратранзитпен жүретін адамдардың санының артуы осы қызметтерді ұстау үшін паратранзит индустриясының шығындарын арттырды. Бұл шығындардың өсуі паратранзит индустриясын адамдарды паратранзит көліктеріне тәуелділіктен тұрақты маршруттық көліктерге көшіруге итермеледі. АДА қабылданғанға дейін мүгедектерді тасымалдаудың басты тәсілі болып келген паратранзит көліктеріне икемделуге адамдарды көндіру паратранзит индустриясы үшін қиындыққа айналды.

With the passage of the ADA, Section 504 of the Rehabilitation Act was extended to include all activities of state and local government. Its provisions were not limited to programs receiving federal funds and applied to all public transit services, regardless of how the services were funded or managed. Title II of the ADA also more clearly defined a disabled person's right to equal participation in transit programs, and the provider's responsibility to make that participation possible. In revisions to Title 49 Part 37, the Federal Transit Administration defined the combined requirements of the ADA and the Rehabilitation Act for transit providers. These requirements included "complementary" paratransit to destinations within 3/4 mile of all fixed routes (49 CFR 37.131) and submission of a plan for complying with complementary paratransit service regulations (49 CFR 37.135). Paratransit service is an unfunded mandate. Under the ADA, complementary paratransit service is required for passengers who are 1) Unable to navigate the public bus system, 2) unable to get to a point from which they could access the public bus system, or 3) have a temporary need for these services because of injury or some type of limited duration cause of disability (49 CFR 37.123). Title 49 Part 37 details the eligibility rules along with requirements governing how the service must be provided and managed. In the United States, paratransit service is now highly regulated and closely monitored for compliance with standards set by the Federal Transit Administration (FTA). As the ADA came into effect in 1992 (49 CFR 37.135), the FTA required transit systems in the United States to plan and begin implementing ADA compliant services, with full implementation by 1997 (49 CFR 37.139). During this period, paratransit demand and services rapidly expanded. This growth led to many new approaches to manage and provide these services. Computerized reservation, scheduling and dispatching for paratransit have also evolved substantially and are now arguably among the most sophisticated management systems available in the world of rubber tire transit (land based non rail public transit). Since the passage of the ADA, paratransit service has grown rapidly as a mode of public transit in the United States. Continued growth can be expected due to the aging of baby boomers and disabled Iraq War veterans. The growth of the number of people requiring paratransit has resulted in an increase in cost for the paratransit industry to maintain these services. The results of this rising cost are the paratransit industry trying to get individuals to move from a reliance on paratransit vehicles to fixed route vehicles. Due to the push to have paratransit vehicles being the main method of transportation for disabled individuals prior to the passing of the ADA, the paratransit industry is finding it hard to get individuals to switch over to fixed route transportation.

Канада

Паратранзит стандарттарын егжей-тегжейлі реттейтін заңнама жоқ, бірақ Канада қалалық көлік қауымдастығы (CUTA) мүше көлік агенттіктерге паратранзит қажеттіліктерін және стандарттарын анықтау үшін ерікті нұсқаулар ұсынды. TTC, BC Transit, OC Transpo және TransLink сияқты түрлі операторлар осы қызметті ұсынады, ал Британдық Колумбия провинциясындағы екі ірі көлік операторы паратранзитті HandyDART деп атайды.

Дамушы елдер

Көптеген дамушы елдердің қалаларында паратранзит жүйелерін жеке тұлғалар мен шағын кәсіпорындар басқарады. Индустрияның фрагменттелген, аса бәсекелестік сипаты мемлекеттік реттеуді және бақылауды дәстүрлі қоғамдық көліктен әлдеқайда қиын жасайды. Үкіметтік органдар қауіпсіз емес көлік құралдары мен жүргізушілердің мәселелерін паратранзит операцияларын реттеу және "реттеуге келтіру" жұмыстарын негіздеу үшін атап көрсетті. Дегенмен, реттеуші органдардың білімі жетіспеуі және билік пен операторлар арасындағы сенімсіздік осы күш-жігерді шектеді.

Сахарадан оңтүстікке қарай Африка

Сахарадан оңтүстік Африкада көліктің бұл түрі (француз тілінде "transport artisanal" деп аталады) жолаушылардың 70% астамына қызмет етеді, ол өзінен пайда болды және тәуелсіздік алғаннан кейін ресми көлік жүйесін ығыстырды. Паратранзит түрлі нысандарда болуы мүмкін, мысалы, 16 орындық шағын автобустық таксилер (қорлық таксиге қараңыз) және мотоциклдер (бода-бода).

Басқа аудандар

Ұлыбританияда бұл қызметтер қауымдық көлік деп аталады және жергілікті деңгейде ұсынылады. Қауымдық көлік қауымдастығы – үкімет тарапынан мойындалған орталық ұйым, ол "ерікті, қауымдық және қолжетімді көлік саласында оқыту, жарияланымдар, кеңес беру, іс-шаралар және жобаларды қолдау арқылы сапаны жақсартуға ықпал етеді". Хорватияның Загреб қаласындағы қалалық қоғамдық көлік операторы ZET, мүгедектерді қажеттілік бойынша тасымалдау үшін бірнеше орындықтары мен коляскаларға арналған көтергіші бар шағын автобустар паркін пайдаланады. Гонконгта "Реабус" қызметін Гонконг оңалту қоғамы ұсынады. Жаңа Зеландияның Көлік агенттігі елдегі мүмкіндіктердің толық тізімін ұсынады, соның ішінде Оклендтегі "Тотальді мобильділік" (TM). Австралияда 1992 жылғы Мүгедектерге қатысты кемсітушілікке қарсы заңның 31 (1) тармақшасына сәйкес, қолжетімді қоғамдық көлік стандарттары 2002 жылдан бастап "барлық жаңа қоғамдық көлік құралдары, ғимараттар және инфрақұрылым көлік стандарттарына сәйкес болуы тиіс. Ол кезде пайдалануда болған нысандар стандарттарға сәйкес келу үшін 5 жылдан 30 жылға дейін уақыт алды". Әлемнің кейбір аймақтарында қарттар мен мүгедектерге арналған көлік қызметтерін көбінесе ресми үкіметтік араласусыз, бірлесіп такси пайдалану арқылы алуға болады.