Күн мен түннің шекарасы – планеталар мен айлардағы жарық пен қараңғылықтың аралас аймағы. Астрономиялық термин, күн бату мен шығу құбылысын түсіндіреді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Күн мен түнді бөліп тұратын сызық – планетаның немесе оның серігінің күндізгі және түнгі жағын бөліп тұратын қозғалмалы сызық. Терминатор – планетаның немесе айдың орталық жұлдызынан өтетін түзу сызыққа жанама болатын нүктелерінің орны. Атмосферасы бар планетаның немесе айдың терминаторындағы бақылаушы, газ қабатындағы бөлшектердің жарықты шашыратуынан туындаған көлік сәтін сезінеді.
Line dividing day and night on a celestial body
A terminator or twilight zone is a moving line that divides the daylit side and the dark night side of a planetary body. The terminator is defined as the locus of points on a planet or moon where the line through the center of its parent star is tangent. An observer on the terminator of such an orbiting body with an atmosphere would experience twilight due to light scattering by particles in the gaseous layer.
Жердің терминаторы
Жер бетінде терминатор – диаметрі шамамен Жердің диаметріне тең шеңбер. Терминатор Жер бетіндегі кез келген нүктеден күніне екі рет өтеді – күн шығарда және күн батарда, полярлық аймақтардан басқа, онда бұл нүкте полярлық күннің немесе полярлық түнің әсеріне түспеген кезде ғана болады. Бұл шеңбер Жердің жарық көрген бөлігін қараңғылықтан (түннен) ажыратады. Кез келген уақытта Жердің жартысынан сәл көбі жарықпен шарықтандырылған (күн тұтылу кезіндегі ерекшеліктерді қоспағанда), ал терминатордың жолы Жердің өзінің осі айналуына байланысты тәуліктің уақытына қарай өзгереді. Терминатордың жолы жылдың мезгіліне байланысты да өзгереді, себебі Жер Күнді айналып орналасады; осылайша, терминатор жазықтығы тең күн мен тең түн кезінде бойлық сызықтары құратын жазықтықтарға дерлік параллель болады, ал оның ең үлкен бұрышы күн тоғысында полюске шамамен 23.5° тең болады.
On Earth, the terminator is a circle with a diameter that is approximately that of Earth. The terminator passes through any point on Earth's surface twice a day, at sunrise and at sunset, apart from polar regions where this only occurs when the point is not experiencing midnight sun or polar night. The circle separates the portion of Earth experiencing daylight from that experiencing darkness (night). While a little over one half of Earth is illuminated at any point in time (with exceptions during eclipses), the terminator path varies by time of day due to Earth's rotation on its axis. The terminator path also varies by time of year due to Earth's orbital revolution around the Sun; thus, the plane of the terminator is nearly parallel to planes created by lines of longitude during the equinoxes, and its maximum angle is approximately 23.5° to the pole during the solstices.
Жер бетіндегі жылдамдық
Экваторда, тегіс жағдайда (таулар сияқты кедергілерсіз немесе осындай кедергілерден жоғары биіктікте) терминатор шамамен осы жылдамдықпен қозғалады. Бұл жылдамдық кедергілерге жақын, мысалы тау биіктігіне жақын жерде артуы мүмкін, себебі кедергінің көлеңкесі тегіс жер бетіне терминатор алдында түседі. Терминатордың жылдамдығы полюстерге қарай азайды, онда ол нөлге жете алады (күндізгі сәуле немесе қараңғылық толығымен). Конкорд және Туполев Ту-144 сияқты, сондай-ақ реактивтік истребительдер сияқты үстінкү дыбыс жылдамдығымен ұшатын ұшақтар ғана экватордағы терминатордың ең жоғары жылдамдығын озуға қабілетті. Дегенмен, баяу қозғалыстағы көліктер терминаторды жоғары ендіктерде оза алады, ал полюстерде, күн мен түн теңелуіне жақын жерлерде терминатордан жылдам жүруге болады. Бұл кезде күн батыстан туып, шығыста батып бара жатқандай көрінеді.
At the equator, under flat conditions (without obstructions like mountains or at a height above any such obstructions), the terminator moves at approximately This speed can appear to increase when near obstructions, such as the height of a mountain, as the shadow of the obstruction will be cast over the ground in advance of the terminator along a flat landscape. The speed of the terminator decreases as it approaches the poles, where it can reach a speed of zero (full day sunlight or darkness). Supersonic aircraft like jet fighters or Concorde and Tupolev Tu 144 supersonic transports are the only aircraft able to overtake the maximum speed of the terminator at the equator. However, slower vehicles can overtake the terminator at higher latitudes, and it is possible to walk faster than the terminator at the poles, near to the equinoxes. The visual effect is that of seeing the sun rise in the west, or set in the east.
Сұр сызық радио таралуы
Ионосфераның күндізгі және түнгі жағында радио толқындарының таралу күші өзгереді. Бұл негізінен жоғары жиілікті сигналдарды сіңіретін D қабаты терминатордың қараңғы жағында жылдам жоғалып кетуімен байланысты, ал D қабатынан жоғары орналасқан E және F қабаттарының қалыптасуына көбірек уақыт қажет. Осы уақыт айырмашылығы ионосфераны терминатор бойындағы ерекше аралық күйге түсіреді, бұл күй "сұр сызық" деп аталады. Әуесқой радио операторлары ұзақ қашықтыққа байланыс жасау үшін терминатор бойындағы жағдайларды пайдаланады. "Сұр сызық" немесе "grey line" таралуы деп аталатын бұл сигнал жолы – аспан толқынының таралу түрі. Қолайлы жағдайда радио толқындары терминатор бойымен антиподальдық нүктелерге дейін жете алады. Бұл Жер шаршаруасындағы түн мен күннің арасындағы шекараға ұқсас, бірақ Айдың айналу жылдамдығы өте төмен болғандықтан, оның бетінен өтуіне көбірек уақыт керек. Экваторда ол Жердегі жүгірген спортшыдай жылдамдықпен қозғалады. Айдың осы бөлігіне күн сәулесінің түсу бұрышының есесінен кратерлер мен басқа геологиялық нысандардың көлеңкелері созылады, осылайша олар бақылаушыға жақсы көрінеді. Бұл құбылыс Жердегі көлеңкелердің Күн аспанда төмендеген кезде ұзаруымен ұқсас. Сондықтан, Айдың фотосуреттерінде зерттеу көптеген жағдайларда Айдың терминаторына жақын жарықтандырылған аймаққа шоғырланады, ал пайда болған көлеңкелер Айдың жер бедерінің дәл сипаттамасын береді.
Strength of radio propagation changes between day and night side of the ionosphere. This is primarily because the D layer, which absorbs high frequency signals, disappears rapidly on the dark side of the terminator, whereas the E and F layers above the D layer take longer to form. This time difference puts the ionosphere into a unique intermediate state along the terminator, called the "grey line". Amateur radio operators take advantage of conditions along the terminator to perform long distance communications. Called "gray line" or "grey line" propagation, this signal path is a type of skywave propagation. Under good conditions, radio waves can travel along the terminator to antipodal points. It is the lunar equivalent of the division between night and day on the Earth spheroid, although the Moon's much lower rate of rotation means it takes longer for it to pass across the surface. At the equator, it moves at , as fast as an athletic human can run on earth. Due to the angle at which sunlight strikes this portion of the Moon, shadows cast by craters and other geological features are elongated, thereby making such features more apparent to the observer. This phenomenon is similar to the lengthening of shadows on Earth when the Sun is low in the sky. For this reason, much lunar photographic study centers on the illuminated area near the lunar terminator, and the resulting shadows provide accurate descriptions of the lunar terrain.
Айлық терминатордың иллюзиясы
Ай терминаторы (немесе еңіс) иллюзиясы – Жердегі бақылаушының Айды жарықтандыратын күн сәулесінің бағытының (яғни терминаторға перпендикуляр түзудің) Күннің орнымен сәйкес келуі керек деген күтімінен туындайтын оптикалық иллюзия, бірақ олай болмайды. Бұл иллюзия аспандағы заттардың орналасуын жазық геометрияға сүйенген интуиция арқылы қате түсінуден пайда болады.
The lunar terminator (or tilt) illusion is an optical illusion arising from the expectation of an observer on Earth that the direction of sunlight illuminating the Moon (i. e. a line perpendicular to the terminator) should correspond with the position of the Sun, but does not appear to do so. The illusion results from misinterpreting the arrangement of objects in the sky according to intuition based on planar geometry.
Ғылыми маңызы
Терминаторды зерттеу планета денесінің беті туралы ақпарат бере алады; мысалы, атмосфераның болуы терминаторды нашар анықтайды. Атмосферадағы бөлшектер биік орналасқандықтан, жарық көзі жер бетінде батқаннан кейін де көрінуі мүмкін. Бұл бөлшектер жарықты шашыратып, оның бір бөлігін жерге қайтарады. Сондықтан, күн батқаннан кейін де аспан жарық болып қалуы мүмкін. Планеталық терминаторды көрсететін суреттер топографияны картографиялау үшін қолданылуы мүмкін: таудың шыңы терминатор сызығының артында, Күн әлі де немесе бұрыннан жарық түсіріп тұрғанда өлшенеді, ал таудың табаны көлеңкеде қалады. Жер төменгі орбитасындағы спутниктер терминаторға жақын орналасқан белгілі бір полярлық орбиталардың қараңғылудан зардап шекпейтінін пайдаланады, сондықтан олардың күн панельдері күн сәулесімен үздірілмей жарықтанады. Мұндай орбиталар таң және кеш орбиталары деп аталады, бұл Күнмен синхронды орбитаның бір түрі. Бұл Жер төменгі орбиталық спутниктің қызмет ету мерзімін ұзартады, себебі бортындағы батареяның қызмет ету мерзімі ұзарады. Сонымен қатар, бұл Күннен кедергіні азайтатын арнайы эксперименттерді жүргізуге мүмкіндік береді, өйткені жобалаушылар тиісті сенсорларды спутниктің қараңғы жағына орнатуға болады.
Examination of a terminator can yield information about the surface of a planetary body; for example, the presence of an atmosphere can create a fuzzier terminator. As the particles within an atmosphere are at a higher elevation, the light source can remain visible even after it has set at ground level. These particles scatter the light, reflecting some of it to the ground. Hence, the sky can remain illuminated even after the sun has set. Images showing a planetary terminator can be used to map topography: the position of the tip of a mountain behind the terminator line is measured when the Sun still or already illuminates it while the base of the mountain remains in shadow. Low Earth orbit satellites take advantage of the fact that certain polar orbits set near the terminator do not suffer from eclipse, therefore their solar cells are continuously lit by sunlight. Such orbits are called dawn dusk orbits, a type of Sun synchronous orbit. This prolongs the operational life of a LEO satellite, as onboard battery life is prolonged. It also enables specific experiments that require minimum interference from the Sun, as the designers can opt to install the relevant sensors on the dark side of the satellite.