Кіріспе

Креолдық бүлік, кейде Креолдық жағдай деп аталады, 1841 жылғы қарашада «Креол» атты кемеде болған құлдар көтерілісі. Бұл көтеріліс, кеме Багам аралдарындағы, құлдықтан бас тарқан британдық колониясындағы Нассауға жеткен кезде, кемеде болған 128 құлдың бригті басып алуымен болды. Бриг Американың оңтүстігіндегі құл саудасының бір бөлігі ретінде құлдарды тасымалдап жүрген. Бұл оқиға «АҚШ тарихындағы ең табысты құл көтерілісі» деп сипатталған. Көтерілісте екі адам қаза тапты – бір құл және кеме экипажының бір мүшесі. Ұлыбритания 1807 жылы Құл саудасы заңымен құл саудасын, ал 1833 жылы Британ империясының барлық территориясында құлдықты жойды. Осыған сәйкес, Багам аралдарындағы британдық шенеуніктер «Креол» кемесіндегі құлдардың, егер олар қалатын болса, Нассауға келгеннен кейін босатылатынына шешім шығарды. Көтеріліске жауапты деп танылған он тоғыз адам бүлік салу айыбымен түрмеге қамалды; 1842 жылғы сәуірдегі Адмиралтейство соты, бұл адамдар құл ретінде заңсыз ұсталып, бостандық алу үшін күш қолдану құқығына ие екенін анықтады. 17 адам (екі тұтқын осы арада қайтыс болды) босатылып, еркіне жіберілді. 1841 жылғы желтоқсан айында «Креол» үш құл әйел және екі құл баламен (кемеден түсуден бас тартқан) Нью-Орлеанға келгенде, оңтүстік штаттары мүліктің жоғалуына ашуланды және өтемақы талаптары көтерілді. АҚШ пен Ұлыбритания арасындағы қарым-қатынас бір кездері шиеленісіп кетті. Бұл оқиға 1842 жылғы Вебстер-Эшбёртон келісімін жасау кезінде болды, бірақ тікелей талқыланбады. Тараптар келісімде экстрадицияға жарамды жеті қылмысты анықтады, бірақ құлдар көтерілісі олардың ішіне кірмеді. Ақырында, 1853 жылғы АҚШ пен Ұлыбритания арасындағы келісім бойынша, «Креол» және құлдарды тасымалдаған тағы екі американдық кемеден құлдардың жоғалуына байланысты талаптар, сондай-ақ 1814 жылға дейінгі басқа да талаптар, олардың иелеріне қайтарылды. Бұл үшін 1855 жылы екі елге қарсы төлемдер жасау үшін арбитраждық комиссия құрылды.

Алдыңғы оқиғалар мен көтеріліс

1841 жылдың күзінде Вирджиния штатының Ричмонд қаласынан Джонсон мен Эперсонға тиесілі американдық бриг "Креол" 135 африкалық-американдық құлды Нью-Орлеанға сатуға тасымалдады, ол құлдар саудасы үшін Американың Оңтүстігіндегі ірі сауда орталығы болатын. "Креол" кемесімен тасымалданатын 103 құл Ричмондтағы құл қоймаларында сақталып тұрды, ал тағы 32 құл Хэмптон Роудста тасымалдау үшін сатып алынды. Көтеріліс жетекшісі Мэдисон Вашингтон құлдықта туған, бірақ Канадаға қашып құтылуға үміттенген. Алайда, ол Вирджинияға әйелін іздеу үшін оралғанда қайтадан құлдыққа түсіп қалды, ол Нью-Орлеанға құл ретінде сатуға тасымалданатын адамдардың арасында болды. Құлдар кеменің алдыңғы бөлігінде сақталып тұрды, бірақ Вашингтон экипаждың біреуі торды көтергеннен кейін палубаға өтуге мүмкіндік алды. Олар кемеде ұсталған құлдарға Багам аралдарының отарлық заңдарына сәйкес, олардың бос екенін хабарлады. Экипаж оларға дереу жағаға шығуға кеңес берді. Нассаудағы Адмиралтейство соты сәуір айында көтеріліске қатысқан адамдарға қарсы қақпақшылық айыбын қарау үшін арнайы сессия өткізді. Олардың әрекеті қақпақшылық емес деп шешіп, сот 1842 жылдың 16 сәуірінде 17 адамды (олардың екеуі осы арада қайтыс болды) босатуға бұйырды. Барлығы 128 адам құлдықтан азат болғандықтан, бұл оқиға "АҚШ тарихындағы ең сәтті құл көтерілісі" деп танылды. Бұл мәселе сол жылы Ұлыбританиямен бекітілген Вебстер-Эшбертон шарты бойынша келіссөздер кезінде де талқыланды. Бір жылдан кейін "Креол" кемесі Мадейрадағы Фуншаль портындағы қатты дауылда сүңгіп кетті.

Саяси салдарлар

Креолдық жағдай Ұлыбритания мен АҚШ арасындағы дипломатиялық шиеленісті тудырды және АҚШ ішінде саяси қозғалыстарға себеп болды. Оңтүстік штатының тұрғындары британдық биліктің Кариб теңізіндегі порттарына кірген американдық кемелерден құлдарды босату арқылы "мүлікті" жоғалтқанына наразылық білдірді. Джон Тайлер әкімшілігі оңтүстік тұрғындарының құлдыққа түскен адамдарды қайтару туралы талаптарын қолдады. Мемлекеттік хатшы Дэниел Вебстер Ұлыбританияға АҚШ азаматтарының заңды меншігі болып табылатын құлдарды қайтаруды талап етті. Ұлыбритания 1834 жылдың тамызынан бастап құлдықты жойған және АҚШ талабын қабылдамады. Ол барлық елдерге өз заңдарына сәйкес, өз порттарына кірген кемелердегі құлдарды жоғалтуға тиіс екенін ескертті. Британ үкіметі Нассаудың британдық аумақ екенін және онда британдық заңдардың қолданылуын қажет еткенін мәлімдеді. Осыған сәйкес, «құлдар» креол кемесінде еркін жолаушылар деп есептелді. Егер олардың жергілікті немесе теңіз заңдарын бұзғаны дәлелденбесе, оларды өз еркіне қарсы ұстау – жалған қамау болар еді. Аболиционист Чарльз Самнер құлдардың "иелерінің ерікті әрекетімен құл мемлекеттерінің билігінен тыс жерге шығарылғанда еркін адамдарға айналатынын" айтты. 1842 жылдың наурызында Огайо штатының өкілі Джошуа Рид Гиддингс осы мәселе бойынша тоғыз қаулыны ұсынды, құл иелерінің атынан әрекет ететін федералды үкіметке қарсы шықты. Ол Вирджиния штатының заңы Вирджиния суларынан тыс жердегі құлдарға қолданылмайтынын, федералды үкіметтің оған қатысы жоқ екенін және жағалаудағы құл саудасының конституцияға қайшы екенін, себебі құлдар ашық теңізде мемлекеттік заңнан тыс және осылайша еркін адамдар екенін мәлімдеді. Дауыс беру нәтижесі 7469-қа 383 болды. Креолдық көтерілісінің нәтижесінен құлдықты жоюшылар саяси шабуылдарын жаңартты және газетте "Батыр көтерілісшілер" деген мақалада Мэдисон Вашингтонды "романтикалық батыр" деп атады. Вашингтон креол кемесіндегі ақ экипаж мүшелеріне деген ықыласын көрсеткендіктен, олар бақылауды қайтаруға соңғы әрекет жасағанда, құлдыққа түскен басқаларын өлтіруден сақтады, осылайша олардың бостандығын қорғады. Вебстер-Эшбертон шартының басқа қағидаларының арасында, екі тараптың күшімен ашық теңіздегі құл саудасын (адамдарды сатудан және азаптаудан пайда табуды) тоқтату туралы шарт болды. Көтерілістен кейін қаржылық шығынға ұшыраған құл иелері Луизианадағы сақтандыру компанияларына қарсы жеті сот процесін бастады, өйткені сақтандыру компаниялары бастапқыда оларды өтеуден бас тартты. Бұл сақтандыру істерінің көпшілігі біріктіріліп, Луизиана штатының Жоғарғы сотында қарастырылды. Нәтижесі?

Бұрынғы істер

1830 жылы «Комета» және 1833 жылы «Encomium» американдық кемелері жағалаудағы құл саудасымен айналысты. Ауа райының нашарлауына байланысты олар Кариб теңізіндегі британдық порттарға кіруге мәжбүр болды, кемелерде көптеген құлдар Жаңа Орлеандағы (құлдық) нарыққа тасымалданып жатқан еді. Британдықтар екі топ құлды да босатып алды. Кейіннен Ұлыбритания өз аумақтарында құлдықты жоймағандықтан, осы кемелерді ұстап алу үшін өтемақы төледі. 1833 жылы Парламент өз аумақтарында құлдықты жойғаннан кейін, Ұлыбритания басқа елдерге егер құл кемелері олардың порттарына кірсе, құлдар өтемақысыз алынатынын хабарлады. Британдықтар өз колонияларында 1834 жылдан бастап құлдықты жойғаннан кейін, «Enterprise» (1835) және «Hermosa» (1840) кемелеріндегі құлдарды өтемақысыз босатып, «Enterprise» (1835), «Hermosa» (1840) және «Креол» оқиғалары арқылы құлдарды азат етуді жүзеге асырды. Осы келісімге сәйкес, 1814 жылдың желтоқсанынан бастап туындаған түрлі талаптар бойынша жалпы сомадағы сыйақыны белгілеу үшін талаптар жөніндегі комиссия 1853 жылдың 15 қыркүйегінен 1855 жылдың 15 қаңтарына дейін Лондон қаласында отырыс өткізді. 1855 жылдың ақпан айында Конгресс комиссияның шешімін қабылдап, АҚШ-тың төлеуге тиіс сомасын қаржыландыру үшін қаражат бөлу туралы заң қабылдады.

Байланысты оқиғалар

Британдық шенеуніктер АҚШ кемелеріндегі құлдарды босатудан қайтарылған болуы мүмкін, бірақ азаматтар кейде дербес әрекет етті. 1855 жылы «Нью-Йорк Таймс» газеті ямайкалықтардың Саванна-ла-Мар портындағы «Жас Америка» бригінен құлдыққа түскен американдық адамды алып, «бостандыққа жібергенін» хабарлады. Бұл әрекетті ресми емес, жеке тұлғалар жасағанмен, газет болашақта елдер арасындағы қақтығысқа мүмкіндік бар екенін көрсетіп, «мүдделі екі үкіметтен» мәңгілік шешім табуды сұрады.

Танымал мәдениетте

1852 жылы көрнекті аболиционист Фредерик Дуглас Вашингтонға арналған және креолдық көтерілістен шабыттанған "Батыр құл" атты повесть жариялады. Ол құлдардың көтерілісіндегі жеке тұлғалардың рөлін баса көрсетіп, оны американдық революциялық дәстүрдің ішіне бекітті.

Гиддингтің шешімдері

Джошуа Гиддингс 1842 жылы Конгресске осы қаулыларды енгізді және оған қарсы шешімге қарамастан, құлдық туралы пікірталас ашқаны үшін айыпталды. Ол отставкаға келіп, Огайо штатына қайтып келді, онда оны арнайы сайлауда сайлаушылары қайтадан сайлады. Ол көп ұзамай Конгресске оралды. Қаулы етілді, Федералды Конституция қабылдауға дейін осы Одақты құрайтын әрбір штат өз аумағындағы құлдық мәселесі бойынша толық және ерекше юрисдикцияны жүзеге асырды және оны өз қалауынша сақтау немесе жоюға толық құқылы болды. Конституцияны қабылдау арқылы аталған өкілеттіктердің ешқайсысы Федералды үкіметке берілген жоқ, олар әрбір штаттың құзырында қалды және олар әлі де әрбір штатқа тиесілі. Конституцияның 1-бабының 8-тармағына сәйкес, әрбір штат ашық теңіздегі сауда және теңіз жүзу мәселелері бойынша юрисдикциясын Федералды үкіметке берді. Шешілді, құлдық – адамның табиғи құқықтарын шектеу болып табылатындықтан, тек оң бекітілген заң күшімен ғана болуы мүмкін және оны құрған биліктің аумақтық юрисдикциясымен шектеледі. Қаулы етілді, егер Одақтың кез келген штатының азаматтарына тиесілі кеме осы штаттың сулары мен аумағынан шығып, ашық теңізге шықса, онда кемедегі адамдар осы штаттың құлдық заңдарына бағынбайды, демек олардың бір-бірімен қарым-қатынастары АҚШ заңдарымен реттеледі және олар осы заңдарға бағынады. "Креол" бригі Нью-Орлеанға бағыт алғанда Вирджиния штатының аумақтық юрисдикциясынан шыққанда, осы штаттың құлдыққа қатысты заңдары кемедегі адамдарға қатысты юрисдикциясын тоқтатты және осы адамдар тек АҚШ заңдарына бағынышты болды. Кемедегі адамдар жеке бостандыққа деген табиғи құқықтарын қайта иеленгенде, АҚШ заңын бұзған жоқ, ешқандай заңдық жауапкершілікке түспеді және жазаға тартылуға лайық емес. Осы қаулыға сәйкес, аталған адамдарды қайтадан құлдыққа түсіруге немесе иеленуге жасалған барлық әрекеттер АҚШ Конституциясы мен заңдарына қайшы келеді және ұлттық ар-намысымызға зиян келтіреді. Жергілікті құлдық саудасын қолдау үшін ұлттық ықпалымызды қолданудың немесе осы ұлтты "адам саудасымен" айналысуға мәжбүрлеудің барлық әрекеттері еркін штаттардың құқықтарын бұзуға және олардың сезімдерін жарақаттауға, Конституциямен рұқсат етілмеген және ұлттық беделімізге зиян келтіруге бағытталған.