Тимокреон: ежелгі грек ақыны және оның өмірінің тартыстары

Кіріспе

Б.з.д. V ғасырындағы грек лирикалық ақыны Тимокреон Родос аймағындағы Иалис қаласында дүниеге келген (gen.: Τιμοκρέοντος). Ол шамамен б.з.д. 480 жылы, парсы соғыстары кезінде шығармашылығымен көзге түскен. Оның өлеңдерінен тек аз ғана үзінділер сақталған, ал кейбір зерттеушілер оған қазіргі ғалымдар жеткілікті назар бөлмегенін айтады. Ол көбінесе той-думандарда оқуға арналған әндер жазған. Алайда, ол Темистокл мен Симонидпен парсыларға жақтасқандығы (медизинг) мәселесіндегі қарым-қатынастарымен есімдері сақталған. Осы себепті Саламис шайқасында гректер жеңіске жеткен кезде ол туған жерінен қуылған. Ол сонымен қатар белгілі бір деңгейде спортшы және шектен тыс жеуге құмар адам болған. Оның қабіріндегі жазу, Палатин антологиясында кездеседі, және оны оның қарсыласы Симонид жазған делінеді: "Көп ішіп, көп жеп, көп жамандағаннан кейін, мен, Родостың Тимокреон, мұнда тынығып жатырмын."

Өмір және поэзия

Плутарх Тимокреонның Темистоклдің жауы және оның медицинамен айналысуын (Темистокл 21) баяндайды, ал Геродот осы оқиғаларға қатысты негізгі ақпаратты келтіреді (Тарихтар 8.111-12). Осы деректерге сәйкес, Саламис шайқасының батыры Темистокл, өзінің әріптестерінен жасырып, Эгей теңізіндегі грек аралдарынан ақша жинау үшін шегініп келе жатқан парсыларды қууды тоқтатты. Бұл кезде Тимокреон Андрос аралында болған болуы мүмкін, ол Темистоклге Родосқа қайта оралу үшін үш талант күміс берді, себебі ол медицинамен айналысқандықтан жер аударылған еді. Темистокл ақшаны қабылдады, бірақ уәдесінен бас тартты және олардың арасындағы қонақжайлық байланыс адалдықты талап еткенімен, Тимокреонды есептен шығарып, басқа біреуден пара алды. Ақынның ақшасын алып, бірақ ақынның өзін алып кетпестен, Темистокл кемемен жүзіп Коринф мүйісіне жетті, онда грек қолбасшылары Саламис шайқасындағы ерлігі үшін кім лайықты екенін анықтау үшін жиналды. Темистокл әріптестерінің құрметін алу үшін той ұйымдастырды, бірақ нәтижесіз болды, өйткені әр қолбасшы өзін сыйлыққа ең лайықты деп таныды (Тарихтар 8.123-124). Тимокреон осы оқиғаны 727-ші фрагментінде (төменде қараңыз) бейнелеген, ол б.з.б. 480 жылы немесе Саламис шайқасынан кейін бірнеше жылда жазылған, бірақ кейбір ғалымдар оны Темистоклдің б.з.б. 471 жылы Афинадағы беделінен айырылғаннан кейін жазған деп санайды. Афинейдің мәліметіне сәйкес, Тимокреон парсы патшасының сарайында қонақ болған, онда ол спортшы және тамаша тамақ жеуші ретінде көзге түсті, соншалық патшаның өзі одан не істеуге тырысып жатқанын сұрады, ал Тимокреон көптеген парсыларды жеңуге дайындалып жатқанын айтты. Ол келесі күні уәдесін орындады, онымен күресуге батыл болған парсыларды жеңгеннен кейін, "егер біреу онымен күресуді қаласа, оның тағы да соққылары бар" екенін көрсету үшін ауаны ұрып-соғуды бастады. Алайда, спортшылардың еріншектігі мен тамаққұмарлығы грек комедиясының тақырыбы болды, тіпті Геркулес сияқты батыр да көптеген әзілдердің нысаны болды. Кейбір деректерде Темистокл Афинадағы беделінен айырылып, остракизмге ұшырағаннан кейін парсы патшасына барғандығы айтылады. Оның медицинамен айналысқаны туралы қауесеттер Тимокреонға кек алуға мүмкіндік берді (728 және 729 фрагменттерді қараңыз). Тимокреон сондай-ақ scolia (ішімдік әндер) жазушы ретінде танымал болды және Судаға сәйкес, ескі комедия стилінде пьесалар жазды. Оның атақты ішімдік әнінің бірі Плут құдайы туралы болды, ол Аристофанның 731-ші фрагментіне еліктеуге ықпал еткен сияқты. Алайда, оның комедиялары туралы ештеңе белгісіз, және ол драматург емес, тек мазақ сөздер жазған болуы мүмкін. Филодемнің (On Vices 10.4) мәліметінде ол фестивальде мақтаншақ әнші ретінде таныстырылады, онда ол Кастор туралы ән орындады. Диоген Тимокреонның өлеңдерінде қолданған екі мақалды келтіреді. Бірі құрбандық оттан құтылып, кейін басқа отқа түсіп кеткен көгершіндер туралы Кипр аңызы (жамандық жасаушылар ақырында жазасын алады), ал екіншісі қыста теңізде сегізбалықты көріп, оны қуалау керек пе, жоқ па деген сұрақ туралы Кария аңызы, өйткені бұл оның балалары аштықтан өлуі немесе өзінің тоңуы арасындағы таңдау (яғни, не істесең де, жамандыққа ұшырайсың). Соңғы мақалды Симонид те қолданған, оның Тимокреонмен бәсекелестігі жоғарыда келтірілген қорлаушы "эпитафияға" және А. П. 13.31-дегі Родос ақынының эпиграммалық жауабына әсер еткен сияқты.

Plutarch is the main source of information about Timocreon's role as a medizer and enemy of Themistocles (Themistocles 21), while Herodotus supplies much of the background information (Histories 8.111 12). According to these accounts, Themistocles, the hero of the Battle of Salamis, gave up the pursuit of the retreating Persians to extort money from Greek island states in the Aegean, without the knowledge of his fellow commanders. It is possible that Timocreon was on Andros at this time and he paid Themistocles three talents of silver to restore him to his home town in Rhodes, from which he had been exiled for medizing. Themistocles took the money but reneged on the agreement and, even though bonds of hospitality between them required good faith, he accepted a bribe from someone else in a new deal that excluded Timocreon. Sailing away with the poet's money in his coffers but minus the poet himself, Themistocles soon arrived at the Corinthian Isthmus, where the Greek commanders met to decide who most deserved the prize for valour in their recent victory at Salamis. Themistocles hosted a banquet in an attempt to curry favour with his colleagues but won nothing by it since each of the commanders subsequently voted himself the most deserving of the prize (Histories 8.123 4). These events are commemorated by Timocreon in Fragment 727 (see below), composed in 480 BC or just a few years after the Battle of Salamis, though some scholars date it after Themistocles' fall from grace in Athens in 471 BC. In an account recorded by Athenaeus, Timocreon ended up at the court of the Persian king where he distinguished himself as an athlete and glutton, eating so much that the king himself asked him what he was trying to do, to which Timocreon replied that he was getting ready to beat up countless Persians. He made good his promise the next day and, after overwhelming all the Persians who were game enough to fight him, he commenced punching the air, just to show that "he had all those blows left if anyone wanted to take him on." However, the boorishness and gluttony of athletes was a topos of Greek comedy and even a hero like Hercules was the butt of many jokes. In some accounts, Themistocles also ended up visiting the Persian king, following his ostracism and spectacular fall from public favour in Athens. Rumours that he was medizing offered Timocreon a chance for revengesee Fragment 728 and Fragment 729. Timocreon was also known as a composer of scolia (drinking songs) and, according to the Suda, wrote plays in the style of Old Comedy. A famous drinking song of his was about the god Plutus, which seems to have inspired imitation by Aristophanessee Fragment 731. Nothing however is known of his comedies and it is probable that he was not a dramatist but simply composed mocking lyrics. In an account by Philodemus (On Vices 10.4), he is presented as a conceited singer at a festival competition, where he performed a song about Castor. Diogenian mentions two proverbs that Timocreon employed in his verses. One was a Cyprian fable about doves escaping from a sacrificial fire only to fall into another fire later on (demonstrating that wrong doers eventually get their just deserts), and the other was a Carian fable about a fisherman who espies an octopus in the winter sea and wonders whether or not to dive after it, since this is a choice between his children starving or himself freezing to death (i. e. you're damned if you do and damned if you don't). The latter proverb was also used by Simonides, whose rivalry with Timocreon seems to have inspired the abusive 'epitaph' quoted earlier and the epigrammatic reply from the Rhodian poet in A. P. 13.31.