Кіріспе

Ұмытылған сарбаз (1965), бастапқыда француз тілінде Le soldat oublié деп жарияланды, Гай Сажердің (Гай Муминудың псевдонимі) Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Шығыс майданда неміс сарбазы ретінде өткен тәжірибелерінің баяны. Автордың соғысқа қатысты беймәлім қарым-қатынасына байланысты, кітап "соғыспен және барлық заманауи әскерлердің ішінде соғысты ең жақсы көрген армиямен болған апатты махаббаттың хикаясы" деп сипатталды, және ол "жартылай шеттен қараушының құрметімен" жазылған. Ағылшын тіліндегі басылымын Лили Эммет аударған. Сажердің соңғы хатын оқығаннан кейін, оның ең қатал сыншыларының бірі – «Гроссдойчланд» ветерандары қауымдастығының төрағасы Гельмут Спатер, Сажерге қатысты алғашқы күдіктерін қайтарып алып, «Мен мырза Сажерді дұрыс бағаламадым және оған деген құрметім зор өсті. Мен өзім фактілер мен нақты мәліметтермен айналысатын жазушымын, әдеби стильде жазушы емес. Сондықтан оның кітабының мазмұнына күдікпен қарадым» деді. АҚШ Армиясының Командалық және штабтық колледжі бұл кітапты дәл «roman à clef» деп таныды және оны Екінші дүниежүзілік соғыс бойынша ұсынылатын оқу тізіміне, басқа тарихи романдармен бірге қосты. Ол сондай-ақ АҚШ Теңіз жаяу әскерінің командирінің ұсынылатын оқу тізіміне де енген.

Санаттар мен сын пікірлер

1971 жылы бұл кітапты «The New York Times» газетінде Дж. Гленн Грей шолып жазған. Ол: «Кітапты оқу өте қиын. Бірақ оны қоюға да келмейді, ал оқудың тудыратын қорқынышқа қарамастан, оқуға тұрарлық» дейді. 1971 жылғы басқа шолулардың ішінде «The New Yorker» және «Time» журналдары бар. Уолт кітаптың соғысқа қарсы емес, керісінше, өзінен гөрі зор оқиғалардың құрбаны болған солдаттар туралы баяндау екенін айтады. Жақындағы ағылшын тіліндегі шолулардың арасында 2009 жылы «Military Review» журналында Джеймс Варнер де бар. Ал Джейсон С. Ридлер «Қымбат зираттағы соғыс: Гай Сажердің көзімен өлім» деген мақаласында, «War, Literature, and the Arts» журналында Сажердің шайқастағы өлімді әдемілеу бейнелегенін, ал кітаптағы денелерге деген реакциясы – аман қалғандардың өкінішін көрсетеді деп тұжырымдайды.

Сын

Кейбір тарихшылар осы кітаптың дұрыстығы мен шынайылығына күмән келтіреді. Кейбір деректер дұрыс емес көрінеді, ал басқаларын куәгерлер мен құжаттардың жоқтығынан тексеру мүмкін емес. Ең көп айтылатын қателік – Сажердің мәлімдемесі: ол және оның досы "Grossdeutschland" дивизиясының манжеттік белгісін сол жеңіне тігуге бұйрық алған, бірақ бұл бөлімнің манжеттік белгісін әрқашан оң жеңіне тіккені белгілі. Эдвин Кеннедидің айтуынша, мұндай қателік осындай элиталық неміс бөлімінің бұрынғы мүшесі үшін "ойға келмейтін" еді. Сажер науқандардың орналасқан жерлерін нақтырақ айтпайды және нақты даталарды көрсетпейді. Мысалы, ол 1942 жылдың жазында Хемництегі Люфтваффе оқу бөліміне қысқа мерзімге тағайындалғанын айтады, оған атақты Штука асы Ханс Ульрих Рудель басшылық еткен, бірақ Рудельдің өзінің айтуынша, оның оқу бөлімі 1942 жыл бойына Австрияның Грац қаласында болған. Сажер "көп биіктікке көтеріле алатын" Focke Wulf 195 ұшақтарының Берлин маңындағы әуежайдан ұшып кеткенін айтады, бірақ мұндай ұшақтар жоқ еді (Focke Wulf projekt 195, ауыр көліктік ұшақ, жобалануда болған, бірақ ешқашан дайын болған жоқ). Соңында, Сажердің серіктері мен командирлерінің есімдері Бундесархивтегі ресми тізімдерде кездеспейді, сондай-ақ олар "Grossdeutschland" ардагерлер қауымдастығына белгілі емес. Оның төрағасы Гельмут Спайтер Сажердің "Grossdeutschland" дивизиясында қызмет еткеніне бірінші болып күмән келтірді. Дегенмен, кейбір авторлар мен басқа "Grossdeutschland" ардагерлері кітаптың тарихи сенімділігіне куәлік берді, тіпті кітаптағы нақты оқиғалар туралы айта алмаса да. Сажермен бірге сол кезеңде "Grossdeutschland" дивизиясында қызмет еткен лейтенант Ханс Йоахим Шафмайстер Беркхольц кітапты оқығанын және оны дивизияның шығыстағы шайқастарының дұрыс және толық сипаттамасы деп санайтынын растады. Ол сондай-ақ өзінің (5-ші) Panzergrenadier ротасында Сажер есімді сарбазды есіне түсіргенін айтты, бұл Сажердің атаған рота нөмірімен сәйкес келеді (бірақ дивизияда бірнеше "5-ші рота" болған). Сажер өзі "Естен кеткен сарбаз" кітабының Германия әскери тарихындағы өте хаостық кезеңдегі жеке естеліктері ретінде жазылғанын, ал Екінші дүниежүзілік соғыстың толыққанды тарихи зерттеуі емес екенін мәлімдеп, алаяқтық немесе ойдан шығарылған туынды деген айыптамаларды жоққа шығарды: "Сіз маған хронология, жағдайлар, күндер және маңызды емес егжей-тегжейлі мәліметтер туралы сұрақтар қоясыз. Тарихшылар мен мұрағатшылар ұзақ уақыт бойы маған олардың бейшара сұрақтарымен мазалады. Бұлардың бәрі маңызсыз. Басқа авторлар мен жоғары шенді офицерлер сіздің сұрақтарыңызға меннен жақсы жауап бере алады. Мен тарихи анықтамалық кітап жазуды жоспарламағанмын; керісінше, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде маған болған оқиғаларға байланысты менің ішкі сезімдерім туралы жаздым."