Кіріспе
Шығыс Балтық тілі, Литвада қолданылатын Самогит тілі (немесе кейде žemaitiu rokunda, žemaitiu šnekta немесе žemaitiu ruoda) – Шығыс Балтық тілдері тобына жататын және негізінен Самогитияда (Литваның батыс бөлігінде) сөйленетін тіл. Алғашқыда литва тілінің диалектісі саналғанмен, Самогит тілі қазір Литваның ішінде де, сыртында да жеке тіл ретінде мойындалды және соңғы жылдары ерекше тіл ретінде танылуы артып келеді. Оны стандарттауға бірнеше әрекет жасалды.
Samogitian ( or sometimes žemaitiu rokunda, žemaitiu šnekta or žemaitiu ruoda; ) is an Eastern Baltic language spoken mostly in Samogitia (in the western part of Lithuania). Although originally regarded as a Lithuanian dialect, Samogitian has since been recognized as a separate language inside and outside of Lithuania, obtaining increasingly more recognition as a distinct language in the recent years. Several attempts have been made to standardize it.
Тарих
Самогит тілі, Куронияның ықпалымен шығыс Балтық прото-самогит диалектісінен пайда болды, ол Аукштайтиан диалекттеріне жақын болған. 5 ғасырда прото-самогиттер Каунас маңындағы Орталық Литваның жазықтарынан Дубиса және Юра алқаптарына, сондай-ақ Самогит жоталарына көшіп келді. Олар жергілікті, кур тілінде сөйлейтін Балтық тайпаларын ығыстырып немесе ассимиляциялады. Солтүстікке қарай, олар Семигалия тілінде сөйлейтін жергілікті халықтарды ығыстырып, ассимиляциялады. Курондықтар мен Семигалиялықтардың ассимиляциясы үш самогит субдиалектісін тудырды: "Доунинinkų", "Донинinkų" және "Дūнинinkų". 13 ғасырда Жемаития, Миндаугас құрған Балтық конфедерациясы – Литваның (Литваның) құрамына кірді. Литва Ливон орденінен Балтық теңізінің жағалауын жаулап алды. Жағалауда курондар қоныстанды, бірақ ол Самогитияның бір бөлігіне айналды. 13 ғасырдан бастап самогиттер бұрынғы Курония жерлеріне қоныстанды және келесі үш жүз жыл ішінде олар жергілікті тұрғындармен араласты. Курониялықтар 16 ғасырға қарай ассимиляцияланды. Олардың жоғалып бара жатқан тілі диалектке, әсіресе фонетикаға әсер етті. Самогит тіліндегі ең алғашқы жазбалар 19 ғасырда пайда болды.
Грамматика
Самогит диалектісі стандартты литва тілі сияқты өте жоғары мөрбөлгіш, онда сөйлемдегі сөздердің арақатынасы мен олардың атқаратын рөлдері көптеген жалғаулар арқылы білдіріледі. Самогит тілінде екі грамматикалық род бар: әйелдік және еркектік. Тарихи бейтарап родтың іздері дерлік толығымен жойылған, ал стандартты литва тілінде кейбір жекелеген формалар сақталған. Бұл формалар самогит тілінде еркектік род формаларымен алмастырылады. Самогит тіліндегі екпін еркін жылжиды, бірақ сөздердің соңында көбінесе кері жылғады, сондай-ақ дыбыстық екпінмен де сипатталады. Самогит тілінде латыш және дат тілдеріндегідей бұзылған тон бар. Стандартты литва тіліндегі айналма екпін самогит тілінде өткір екпінмен ауыстырылады. Онда бес зат есім және үш сын есімнің жіктелуі бар. Зат есімнің жіктелуі стандартты литва тілінен өзгеше (келесі бөлімді қараңыз). Барлық екі етістік жіктелім бар. Барлық етістіктердің қазіргі, өткен, қайталама өткен және болашақ шақтары, сондай-ақ жақын мағыналы (немесе шартты) және бұйрық райлары (екеуі де шақтар бойынша ерекшеленбейді) және бастауыш формасы бар. Өткен шақтағы қайталама формасы стандартты литва тілінен өзгеше. Самогит тілінде үш сан бар: жекеше, көпше және жұп сан. Жұп сан стандартты литва тілінде дерлік жойылған. Барлық үш санның үшінші жағы ортақ. Самогит тілі стандартты литва тілі сияқты өте бай есімшелер жүйесіне ие, олар барлық шақтардан белсенді және пассивті формаларымен алынған, сондай-ақ бірнеше есімше формалары бар. Зат есімдер мен басқа да жіктелетін сөздер сегіз жағдайда жіктеледі: атау, меншік, дата, айыптау, құрал, орналасқан жер (инессив), шақыру және иллатив.
Басқа морфологиялық айырмашылықтар
Самогит тілінде қалыпты литва тілінен мүлдем өзгеше көптеген сөздер мен тілдік ерекшеліктер бар, мысалы, kiuocis – себет (лит. krepšys, латыш "ķocis"), tevs – жұқа (лит. plonas, tęvas, латыш "tievs"), rebas – қабырғалар (лит. šonkauliai, латыш – "ribas"), a jebentas! – "мүмкін емес!" (лит. negali būti!) және тағы да көптеген сөздер бар.
Ішкі диалектілері
Самогит тілі үш негізгі кіші диалектіге бөлінеді: Солтүстік Самогит (Телшяй және Кретинга аймақтарында қолданылады), Батыс Самогит (Клайпеда маңындағы аймақта қолданылды, қазірге таяу жоғалып барады – 1945 жылдан кейін көптеген адамдар қоныс аударылып, олардың орнына жаңа адамдар келді) және Оңтүстік Самогит (Варняй, Келме, Таураге және Расейняй аймақтарында қолданылады). Тарихи тұрғысынан, бұл диалектілер литва тіліндегі «наны» деген мағынаны білдіретін «Duona» сөзінің айтылуына қарай жіктеледі. Олар тиісінше Доунинникай (Доунадан), Донинникай (Донадан) және Дүнинникай (Дүнадан) деп аталады.
Саяси жағдай
Самогит диалектісі жылдам құлдырап барады: ол жергілікті мектеп жүйесінде қолданылмайды, және бар болғаны бір тоқсандықта шығатын журнал мен самогит тілінде телеарналар жоқ. Самогит тілінде радио хабарлар бар (Клайпеда мен Тельшияйда). Жергілікті газеттер мен хабар тарату станциялары стандартты литва тілін пайдаланады. Авторлар кеңірек аудиторияға қолжетімді болу үшін стандартты литва тілін қалайтындықтан, самогит тілінде жаңа әдебиет те жоқ. Самогит тілінде сөйлейтін адамдардың ішінде оның жазылған түрін түсінетіндердің саны аз. Самогит тілінде сөйлейтін адамдардың елдің басқа аймақтарына қоныс аударуы және Самогитияға көшіп келуі самогит тілінде сөйлейтін адамдар арасындағы байланысты азайтты, соның салдарынан олардың тілдік шеберлігі де төмендеді. Самогит мәдени қоғамы диалекттің жоғалуын тоқтатуға тырысып жатыр. Тельшия қалалық кеңесі қалаға келетін жолдарға қаланың самогит атауларымен белгілер орнатты, ал Скуодас кеңесі отырыстар барысында осы тілді қолданатындарын мәлімдеді. Самогит тілі үшін жаңа жазу жүйесі құрылды.