Кіріспе

Жылнама – жылдар бойынша хронологиялық ретпен тізілген, қысқаша тарихи жазба. Бұл термин кез келген тарихи жазбаны белгілеу үшін де қолданылуы мүмкін.

Қолданылу аясы

Тарих пен жылнама арасындағы айырмашылықтың мәні ежелгі римдіктер белгілеген жіктемелерге негізделген. Аулус Геллий келтірген Веррий Флакк, тарихтың этимологиясы (грек тілінен ιστορειν, historein, латын тілінен inspicere, "жеке басымен зерттеу" дегенмен теңестірілген) оны Фукидидтің еңбектері сияқты автордың өзі куә болған бастапқы көздермен шектейді, ал жылнамалар жылдар бойынша реттелген ертерек заманғы оқиғаларды тіркеп жазады. Уайт жылнамаларды патшалардың билігі сияқты тақырыптар бойынша оқиғаларды ұйымдастыратын жылнамалардан және баяндалған оқиғалардың моральдық маңыздылығын көрсететін, баяндаманы ұсынып аяқтайтын тарихтардан ажыратады. Жалпы айтқанда, жылнама жазушылар оқиғаларды құрғақ тілмен, түсіндірмелерсіз және барлық жазбаға бірдей мән беріп жазады.

Ежелгі

Ежелгі Рим тарихына қатысты маңызды ақпарат көздері – Цицерон мен Сервийдің еңбектеріндегі екі үзінді, олар көптеп талқыланған. Цицерон Республика құрылғаннан бастап Публий Муций Скеволаның понтификатының кезеңіне (шамамен б.з.д. 132 ж.) дейін, понтифекс максимустың әр жылдың магистраттарының есімдерін және маңызды оқиғаларын ақ тақтаға (альбумға) жазуы қалыпты жағдай болғанын айтады. Бұл тақта үйінің ашық жерінде қойылып, халық оны оқи алатын болған. Сервий болса, оқиғалардың әр күніне жазылғанын мәлімдейді. refn|group=n|әрбір күн үшін. 325 жылғы Никея соборынан кейін, Пасханы есептеудің әртүрлі әдістерімен Пасха кестелері жасала бастады, көбінесе олар Зұлымдықтан бастап ондаған, тіпті ғасырларға созылатын болашаққа дейін жалғасты. 7-шы ғасырда Ирландия, Уэльс және Англияда монахтар осы кестелердің шеңберінде жылдың маңызды оқиғаларын қысқаша жазып, шеттемелер түсіре бастады. Содан бері жылнамаларды жасау көбінесе монастырь ісіне айналды, ал ең алғашқы монастырь жылнамалары Ирландияда жасалып, Ирландияның жылнамасы деп аталды. Дегенмен, ертедегі жылнамалық мәтіндердің бәрі монахтардың жазбалары болған жоқ, кейбіреулері патшалық қолдаумен жазылған. Мысалы, қазіргі кезде Англосаксон жылнамасы деп аталатын мәтін негізінен патшалардың қызметіне арналған. Әртүрлі демеушілікпен жазылған аралдық жылнамалардың басқа мысалдары: Төрт автордың жылнамасы, Ольстер жылнамасы, Иннисфаллен жылнамасы және Уэльс жылнамасы (Annales Cambriæ). Аралдық миссионерлердің арқасында континентке жеткен бұл мәтіндер қайта көшіріліп, толықтырылып, әсіресе Аустразияда жалғастырылды. 9-шы ғасырғы Каролинг жаңару кезеңінде олар заманауи тарихтың стандартты формасына айналды: маңызды мысалдарға Корольдік франк жылнамалары, Фулда жылнамалары (Annales Fuldenses), Санкт-Бертин жылнамалары (Annales Bertiniani) және Лорш жылнамалары (Annales Laureschamenses) кіреді. Жылнамалар толық және егжей-тегжейлі жазбаларға айналған сайын, оларды хроникалардан ажырату қиын болды, бірақ бұл термин әлі де Уэверли жылнамалары сияқты түрлі еңбектер үшін қолданылып келді.

Қазіргі заманғы

Қазіргі әдебиетте "жылнама" термині, батыс контекстінде (ағылшынның жылдық тіркелімдері, француз жылнамалары, неміс жылнамалары) де, сондай-ақ басқа мәдениеттердегі (мысалы, қытайдың Көктем мен Күз жылнамалары) ұқсас стильдегілерде де, жылдар тізбесімен белгілі бір дәрежеде қатаң сақталатын туындыларға қолданылады. Бұл термин Лавуазьенің "Химия және физика жылнамалары" үлгісіндегі ғылыми сараптан өткен журналдар сияқты әртүрлі мерзімді басылымдарға да қолданылады.