Кіріспе

1813 жылғы шайқас, Алтыншы коалиция соғысы кезінде.

Ханау шайқасы 1813 жылдың 30-31 қазаны аралығында Карл Филипп фон Вреде бастаған австро-бавария корпусы мен Наполеонның шегініп келе жатқан француз әскері арасында Алтыншы коалиция соғысы барысында болды. Қазан айының басында Лейпциг шайқасында жеңіліске ұшыраған Наполеон Германиядан Францияға, қауіпсіздікке қарай шегіне бастады. Вреде 30 қазанда Ханау қаласында Наполеонның шегіну жолын тоқтатуға тырысты. Наполеон күшін арттырып, Ханауға келді және Вреде әскерін жеңді. 31 қазанда Ханау француздардың бақылауына көшті, бұл Наполеонның шегіну жолын ашты. Ханау шайқасы – Наполеон әскеріне француз жеріне шегініп, қайта құрып, Францияға қарсы шабуылға дайындалуға мүмкіндік берген маңызды тактикалық жеңіс болды.

Өмірбаян

Лейпциг шайқасы, Наполеон соғыстарының ең ірі және ең қанды шайқасы, 1813 жылғы 16 қазанда басталды, үш күнге созылып, Алтыншы коалицияның шешуші жеңісімен аяқталды. Наполеон Германияның орталық бөлігін коалицияға тастап, батысқа қарай асығысқан түрде шегінді. Оның стратегиясы – барлық қолдағы күштерін Рейн жағалауында қайта жинау болды, онда байланыс жолдары қысқа болып, тылға қауіп аз түсер еді. Императордың алаңдаушылығы – оның бұрыннан зардап шеккен армиясы тағы да басым күштермен шайқасуға мәжбүр болуы мүмкін екендігінде болды, сондықтан ол шегіністі жоғары жылдамдықпен жүргізуге бұйрық берді. Егер коалиция Лейпциг шайқасынан кейін күшпен ілгері жылғанда, қазірдің өзінде де ұйымдаспаған француз армиясы жойылған болар еді, бірақ Лейпцигтегі коалиция әскерлерінің ауыр шығындары оларға тиімді қуып жете алмайтын жағдайға түсірді. Әскери қимылдар екінші деңгейдегі тыл қадамдарымен шектелгендіктен, Наполеон 23 қазанда Эрфуртта штабын орнатып, күштерін қайта ұйымдастыруға кірісті. 26 қазанда ол түрлі корпустарға бұйрықтар жіберіп, оларды Эйзенах және Фулда арқылы Франкфуртқа бағыттап жіберді. Олардың мақсаты – Рейн өзенінің жағасындағы Майнц қаласы болды. Коалицияны Францияның бұрынғы одақтасы Баварияның Лейпциг шайқасынан аз бұрын жасалған Рид шартына сәйкес Алтыншы коалицияға қосылуға келіскені туралы жаңалық көтеріңкі көңіл күйге түсірді. Бұл коалицияға Карл Филипп фон Вреде басқаратын 45 000 – 50 000 австро-бавариялық армияны Наполеонның тылына жеткізіп, Франкониядағы Вюрцбургті басып алып, француз әскерлерінің жалпы әскери орналасуына қауіп төндіруге мүмкіндік берді. Вюрцбургтің шағын француз гарнизоны қарсылық көрсетуге тырыспады, керісінше, жергілікті цитадельге бекініп, жаудың қаланы күреспей басып алуына жол берді. Вюрцбургтен Вреде Наполеонның шегіну жолдарының бірімен стратегиялық маңызды Ханау қаласына қарай жылжыды. Вредедің алғы шебі 28 қазанда Ханауға жетіп, қаланы басып алып, Наполеонның Франкфуртқа жолын кесті. Вреде француз күштерінің басым бөлігі солтүстікке қарай Кобленцке шегініп бара жатыр және ол тек 20 000 адамнан тұратын күшпен кездесуге дайын екенін болжағанмен, ол Наполеонды жеңуде маңызды рөл атқара алады деп үміттенді. Ол сондай-ақ француз армиясы толығымен дезорганизацияланған деп ойлады, бұл рас емес еді, және оған жақын болған "Богемия армиясы" бас коалициялық армия шындығында алыс болатын және Наполеон күштерімен тығыз байланыста болмады.

Коалициялық әскер

Ханау шайқасындағы австриялық және бавариялық әскерлер екі армия корпусынан – біреуі австриялық, екіншісі бавариялық – құралды және олардың саны 42 000 адамнан кем емес: 33 000 жаяу әскер, 9 000 салт атты және 94 артиллерия құралы. Олар бавариялық генерал Карл Филипп фон Вредеге бағынышты болды. Австрия корпусы, фельдмаршал лейтенант барон Фреснеттің басшылығында, 24 000 адамнан тұрды: 18 000 жаяу әскер (18 батальон), 6 000 салт атты (32 эскадрилья) және 34 артиллерия құралы. Бұл әскерлер үш дивизияға бөлінді: генерал Бахтың 1-ші дивизиясы, генерал Траутенбергтің 2-ші дивизиясы және генерал Спленнің 3-ші дивизиясы (салт атты әскер және резервтік артиллерия). Бавария корпусы, Вреде тікелей басқаруында, 18 000 адамнан тұрды: 15 000 жаяу әскер (17 батальон), 3 000 салт атты (20 эскадрилья) және 60 артиллерия құралы. Бұл әскерлер екі дивизияға, бір салт атты әскер резерві және бір артиллерия резервіне бөлінді: 2-ші дивизия генерал Беккерстің, 3-ші дивизия генерал Ламоттің, үш бригадалық салт атты әскер резерві генералдар Бирегг, Эллбрахт, Дицтің және артиллерия резерві генерал Кёльннің басшылығында болды.

Француз әскері

Француздық Grande Armée Лейпциг шайқасында зор шығынға ұшырады, бұл француз корпусын бұрынғы күшінің аз бөлігіне дейін азайтты. Император Наполеон I француз әскерлеріне жеке басшылық етті. Олардың саны 40 000 мен 50 000 аралығында болды, бірақ олардың тек бір бөлігі ғана жақсы дайындықпен келді, Наполеон 30 000-нан астам әскерге сүйене алды: II, V және XI армия корпустары, I және II кавалериялық резервтік корпустары және Император гвардиясы. Гвардиялық бөлімдерді есептемегенде, Ханаудағы француз батальондарының көпшілігі 100 адамнан тұрды, ал кавалериялық эскадрильялары одан да аз болды. Осы әскерлердің ішінде маршал Клод Виктор Перриннің II корпусынан генерал Жан Луи Дубретонның 15 батальоны және маршал Макдональдтың XI корпусынан генерал Анри Франсуа Мари Шарпентьедің 11 батальоны ғана шайқасқа жұмылдырылды, олардың жалпы саны шамамен 7 000 – 8 000 адамды құрады. Кавалериялық қолдау Себастьянның II кавалериялық корпусынан, шамамен 3 000 семсермен, және Нансутидің Император гвардиясы кавалериясынан, шамамен 4 000 семсермен келді. Император гвардиясының барлық жаяу әскері мен артиллериясы, шамамен 6 000 адам және 52 зеңбірек те жұмылдырылды. Осылайша Наполеон Ханау шайқасында барлығы шамамен 20 000 әскерге (40 батальон, 113 эскадрон) басшылық етті.

Алдын ала мәліметтер

29 қазанда өзінің күші ұйымсыз жау әскерінің шегінуін тоқтатуға жеткілікті деп дұрыс есептеген Вреде шайқасқа түсуді шешті. Ол дайындықтарын жасауға толық уақыт алды және әскерін салыстырмалы түрде тар және терең орналастырды, бұл оның қорғаныста қалу ниеті болғандықтан, өте орынды болды. Вреде сол жағы Франкфурт пен Майнцке апаратын жолды қамтыды, бұл француздардың басты шегіну бағыты еді. Оның күшінің көп бөлігі Кинциг өзенінің бойында, Ханау қаласының қарсы жағалауында орналасты, ал оң жағында Эльбрахт пен Траутенберг дивизиялары Кинцигтің оңтүстік жағалауында бекінді. Бекерстің бавариялық дивизиясы оң қанатты құрады және Кинцигтің екі жағында орналастырылды. Бір полк – австриялық Сзеклер, құрамында екі батальон, сондай-ақ көптеген шабуылшылар өз бөлімшелерінен бөлініп, Ламбой орманында алдыңғы қатарға шықты. Атқыштардың көп бөлігі екінші қатарда, орталықта орналасты, ал артиллерия соғыс алаңына біркелкі таратылды. Осы уақытта Наполеон 29/30 қазан түнін Гелнхаузенге жақын орналасқан Изенбург сарайында өткізді және австрия-бавариялық дайындықтар туралы толық мәлімет алды, бұл жаудың қарсы тұруға ниеттенгенін растады. Наполеон әскердің жүкті және жабдықтау колоннасын солтүстікке қарай, коалициялық күштерден алыс, Жан Туссент Ариги де Касанованың атты әскер корпусының күзетімен жіберді, ал қалған күштерін Вреде әскеріне қарсы майдандық маневрге бастап шықты. Ол Викторға өз армия корпусымен сол қанатты құрып, Кинциг бойымен жүруді бұйырды, ал Макдональд корпусы мен Гвардия Ламбой орманына енуі керек еді. Генерал Шарль Лефевр Деснуэт басқаратын гвардиялық атқыштардың бір бөлігі әскердің қанатын қорғау үшін солтүстікке қарай жіберілді. Наполеон Вреде позициясын зерттеп, оның басты кемшілігін анықтады, атап айтқанда, оның әскерінің көп бөлігі өзеннің артында орналасқан, бұл шегіну қажет болған жағдайда табиғи кедергі болар еді. Вреде орналасқан жерін көрген Наполеон сарказммен: "Мен Вредені граф етіп тағайындадым, бірақ оны генерал етуге менің күшім жетпеді", - деді. Алайда, Вреде орналасуындағы осы қауіпті әлсіздікті пайдалану үшін Наполеон алдымен оны жеңуі керек еді, және оны жаяу әскерінің азат санымен, аз атқыштармен және оқ-дәрісіз жеңіп, қорғануға дайындық жасауға толық уақыты бар жаумен күресуі керек еді.

Шайқас

Француздарға қарсы сәтті шайқас өткізгеннен кейін Вреде 20 мыңдық негізгі француз әскеріне қарсы күштерін орналастыра бастады. 30 қазанда Вреде орталық бөлімін Кинциг өзенінің артында, ал оң қанатын өзеннің оңтүстігінде, негізгі күшпен жалғыз көпір арқылы байланысқан оқшауланған позицияда орналастырды. Наполеонда маршал Макдональдтың жаяу әскері мен генерал Себастьянидің ат әскерін қоса алғанда 17 мың сарбаз болды, олар оларды тоқтатып тұрған жау әскеріне қарсы тұрды. Вреде позициясының шығысындағы тығыз орманға байланысты француздар одақтастармен көрінбей жақын қатынасқа түсе алды. Наполеон қолдағы барлық әскерімен одақтастардың сол жағына шабуыл жасауға шешім қабылдады. Түске дейін маршал Виктор мен Макдональд одақтастардың орталығы алдындағы орманды тазартты. Содан кейін генерал Друо Кинциг өзеніне қарай Вредедің сол жағына апаратын орман ішінде жол тапты, сол арқылы артиллерияны жеткізуге болатын еді. Үш сағаттан соң Ескі гвардияның гранадерлері одақтас әскерлерін тазартты, ал Друо гвардия мен Себастьянидің ат әскерінің қолдауымен 50 зеңбірек орналастыруға кірісті. Друоның зеңбіректерінен жасалған қысқаша артиллериялық оқ ату Вредедің 28 зеңбірегін үнсіз қалдырды. Француз ат әскері шабуыл жасап, Вредедің сол қанатындағы ат әскерін кері шегіндірді, содан кейін Вреде орталығының қанатына шабуыл жасады. Вреде орталығы Кинциг өзенінің жағалауын айналып, ауыр қатысуларға ұшырап, кері шегіне бастады. Оң қанатта Вреде әскері орталықты нығайту үшін Кинциг өзенінің үстіндегі жалғыз көпірден өтуге тырысты, бірақ көптегені суға батып қайтыс болды. Вреде әскерлерін жинап, Лэмбой көпірінен Ханау қаласына дейін қорғаныс шебін құрды. Түнде одақтастар Ханауды тастап кетті. Француздар 31 қазанда аз қарсылықпен Ханауды басып алды. Наполеон Вредені қуа алмады, Франкфуртқа апаратын басты жол қайта ашылды, француздардың шегінуі жалғасты.

Салдары

Вреде 9 000 адамдық шығынға ұшырады, Наполеон аз шығынға ұшырады, бірақ 28-31 қазан аралығында шамамен 10 000 француз әскері одақтас әскери тұтқындарға айналды. Француздар 1813 жылғы 2 қарашада Франкфуртқа жетті, бұл оларды Майнцдегі салыстырмалы түрде қауіпсіз тыл базасынан 20 шақырым қашықтықта қалдырды, соның арқасында Наполеон әскері қалпына келіп, 1814 жылы Францияға басып кіруге дайындық жасады. Наполеон Франкфуртқа қарай жорық жасағанда, 1813 жылғы 31 қазан күні түстен кейін келгенге дейін ешқандай кедергіге ұшырамады. Әскери тұрғыдан алғанда, бұл шайқас Наполеон үшін қымбатқа түсті. Вреде Наполеонның жолын тоқтатуға сәттілік таныта алмады, бірақ Ресей, Пруссия және Австрия одақтас әскерлері Наполеонның шегіну жолын кесіп тастады. Дегенмен, Наполеон осы маневрден қашып шықты. Бавария Корольдігі осы шайқас арқылы одақтас тарапқа өтуін әскери тұрғыдан қолдағысы келді. Бавария саясаткерлері мен әскерилері үшін шайқастың жеңіліспен аяқталуы немесе жеңіспен аяқталуы маңызды емес еді – ең бастысы, шайқас болғаны. 1813 жылғы 5 қарашада Александр I әскерлерімен бірге Франкфуртқа келді. Бетховеннің 7-симфониясы 1813 жылғы 8 желтоқсанда Венада алғаш рет орындалды, Бетховеннің өзі Ханау шайқасында жараланған әскерлерге арналған қайырымдылық концертінде дирижерлік етті.

Құрметтер

Соғыстағы ең үздік офицерлер жоғарылау арқылы марапатталып, көптеген медальдар алды. Мысалы, Карл Филипп фон Вреде Австрия империясынан екі медаль алды: Леопольд ордені және Мария Терезия әскери орденінің командирлік кресі, сондай-ақ Ресей империясынан екі медаль: Александр Невский ордені және Санкт-Георгий ордені. Ханау шайқасын еске алу үшін Ханау қаласында ескерткіштер орнатылды, олардың бесеуі сақталған: Ламбойштрассе, Карл Марксштрассе және Роберт Блумштрассе, ал тағы екеуі Кинзиг көпірінде. Бұл шайқас Париждегі Триумф аркасында Наполеон жеңген шайқастар тізіміне енгізілген. 2015 жылы шайқаста қаза тапқан 200-ге жуық француз әскерінің мәйіттері шайқас болған жерден эксгумацияланды.