Кіріспе
Yinka Shonibare (1962 жылы туған) – Ұлыбританияда тұратын британдық суретші. Оның туған күні 9 тамыз, 1962 жыл. Оның шығармалары қазіргі жаһандану контекстінде мәдени идентичность, колониализм және постколониализмді зерттейді. Оның өнерінің айрықша белгісі – жарық түсті Анкара матасын пайдалануы. Шонибаре денесінің бір жағының қозғалысы шектеулі болғандықтан, оның басшылығымен жұмыс істеу үшін ассистенттерді пайдаланады.
Yinka Shonibare (born 9 August 1962), is a British artist living in the United Kingdom. His work explores cultural identity, colonialism and post colonialism within the contemporary context of globalisation. A hallmark of his art is the brightly coloured Ankara fabric he uses. As Shonibare is paralysed on one side of his body, he uses assistants to make works under his direction.
Ерте өмір және білім
Ынка Шонибаре 1962 жылдың 9 тамызында Лондонда, Англияда туды, Олатунжи Шонибаре мен Лайде Шонибаренің ұлы. 18 жасында ол көлденең миелитке шалдықты, бұл омыртқа миының қабынуы, нәтижесінде денесінің бір жағы паралич болып қалды, бұл ұзақ мерзімді физикалық мүгектікке әкелді. Шонибаре алғаш Бям Шоу өнер мектебінде (қазіргі Сент-Мартинс өнер және дизайн колледжі), содан кейін Лондон университетінің Голдсмитс колледжінде көркем өнерді оқыды, онда ол MFA дәрежесін алып, Жас британ суретшілерінің буынының бір бөлігі ретінде бітірді. Оқуын аяқтағаннан кейін Шонибаре Shape Arts ұйымында өнерді дамыту жөніндегі қызметкер болып жұмыс істеді, бұл ұйым мүгедектігі бар адамдарға өнерді қолжетімді етеді.
Мансап
1999 жылы Шонибаре төрт ғарыштан келгендей мүсін жасады, оларды "Дисфункционалды отбасы" деп атады. Бұл туындыда ақ және көк түстерде боялған ана мен қызы, ал қызыл және сары түстерде боялған әке мен ұлы бейнеленген. Ол Венеция биенналесінде және әлемнің жетекші музейлерінде көрмелер өткізді. 2002 жылы Documenta XI-де Оквуи Энвезордың тапсырысымен өзінің ең танымал туындысы – Gallantry and Criminal Conversation-ды жасады, бұл оны халықаралық аренаға шығарды. 2004 жылы Роттердамдағы Бойманс ван Бьюнинген мұражайындағы "Дабл Датч" көрмесі және Лондонның Стивен Фридман галереясындағы жеке көрмесі үшін ол Тернер сыйлығына үміткер болды. Сол жылы төрт үміткердің ішінде ол халық арасында ең көп танымал болды, BBC веб-сайтында өткен дауыс беруде сауалнамаға қатысушылардың 64 пайызы оның туындысын ең ұнатыны деп атады. 2003 жылы Шонибаре Голдсмит колледжінің құрметті профессоры атанды, 2004 жылы MBE орденімен марапатталды, 2010 жылы Корольдік өнер колледжінің құрметті докторлық диплом (Көркем суретші) алды және 2019 жылы CBE орденімен марапатталды. 2013 жылы Корольдік өнер академиясының мүшесі болып сайланды. 2009 жылы Iniva-ның қамқорлар кеңесіне кірді. Ол Венеция биенналесінде және әлемнің жетекші музейлерінде халықаралық көрмелерге қатысты. 2008 жылдың қыркүйегінде оның мансабының ортасымен жасалған ірі көрмесі МЦА Сиднейде басталды, ал 2009 жылдың маусымында Нью-Йорктегі Бруклин мұражайында және 2009 жылдың қазан айында Вашингтондағы Смитсониан институтының Африка өнері ұлттық мұражайында көрсетілді. 2010 жылы "Бөтелкедегі Нельсонның кемесі" Трафальгар алаңындағы Төртінші тұғырға орнатылған алғашқы қоғамдық өнер туындысы болды. 2016 жылдың 3 желтоқсанында Шонибардің "Жел мүсіні" туындыларының бірі Вашингтондағы Смитсониан институтының Африка өнері ұлттық мұражайының (NMAA) алдына орнатылды. "Жел мүсіні VII" деп аталған, боялған шыны талшықтан жасалған бұл мүсін NMAA кіреберісінің сыртына орнатылған тұрақты мүсін болып табылады. Ол Лондонның шығысындағы Бродвей нарыбында орналасқан, жас суретшілерге арналған жобалық кеңістік – Guest Projects-ті басқарады. Ол осы жобаны Нигерияның Лагос қаласына дейін кеңейтуде. 2023 жылы оның алғашқы қоғамдық өнер туындысы Лидсте ашылды. Hibiscus Rising деп аталатын бұл туынды Лидс қалалық полициясы тарапынан қуғынға ұшыраған нигериялық үйсіз Дэвид Олуваленың өмірі мен өліміне арналған.
Жұмыс
Шонибаредің шығармашылығы колониализм мәселелерін нәсіл және тап мәселелерімен қатар, сурет, мүсін, фотосурет, инсталляция өнері, соңғы уақытта кино және спектакльдер сияқты алуан түрлі медиа арқылы зерттейді. Ол ерекше Африка мен Еуропа арасындағы байланыс пен өзара әсерді, сондай-ақ олардың экономикалық және саяси тарихын қарастырады. Батыс өнерінің тарихы мен әдебиетін зерттей отырып, ол қазіргі замандағы біздің ортақ ұжымдық идентитімізді құрайтын нәрсе туралы сұрақ қояды. Өзін «постколониалдық» гибрид деп сипаттаған Шонибаре мәдени және ұлттық анықтамалардың мәніне күмән келтіреді. Ол көбінесе өзінің өмірінен және айналасындағы оқиғалардан шабыт алып жұмыс жасаса да, әлемнің түкпір-түкпірінен идеялармен нәрленеді. Оның айтуынша: «Мен әлемнің азаматымын, теледидар көріп тұрамын, сондықтан осы тақырыптарда жұмыс жасаймын». 1994 жылдан бері Шонибаренің жұмысындағы басты материал – ол Лондонның Брикстон базарынан өзі сатып алатын жарқыраған түсті «африкалық» мата (голландтық балауызбен басылған мақта). «Бірақ шын мәнінде, бұл маталар адамдар ойлағандай нағыз африкалық емес», – дейді Шонибаре. «Олардың өзіндік, әр түрлі мәдени тамырлары бар екені дәлелденді. Менің ұнайтыным – осы қателік. Мен мәдениетке осылай қараймын – ол жасалма құрылым». Шонибаре бұл маталар алғаш рет Индонезия нарықтарына сату үшін Еуропада жасалып, кейін Индонезияда қабылданбағаннан кейін Африкаға сатылғанын айтады. Бүгінде Еуропадан «африкалық» маталардың негізгі экспорттаушылары Ұлыбританияның Манчестер қаласында және Нидерландының Хельмонд қаласындағы Vlisco Véritable Hollandais компаниясында орналасқан. Еуропалық өнертабыс болғанына қарамастан, голландтық балауыз матасын Англиядағы көптеген африкалықтар, мысалы Шонибаре қолданады. Ол осы маталардан 18 ғасырғы еуропалық киімдер тігіп, оларды ғарышкерлердің мүсіндерін жабуға немесе холстқа керіп, қалың бояумен бояуға пайдаланады. Шонибаре тарих пен нәсілдік идентитікті күрделендіру және түсіндіру үшін, шашы жоқ, өмірлік өлшемдегі мүсін фигураларын мұқият орналастырып, жарқыраған мата үлгілерімен киіп, жақсы танымал. 2003 жылғы «Африка үшін шайқас» атты туындысында Шонибаре 1884–1885 жылдардағы Берлин конференциясын қайта жаңғыртты, онда еуропалық көшбасшылар африкалық аумақтарды иелену үшін келіссөздер жүргізіп, континентті өздеріне бөліп алды. Колониализмді зерттеу арқылы, әсіресе осы картинада, бассыз мүсіндердің мақсаты адамзаттың жоғалуын білдіреді, өйткені Шонибаре былай түсіндіреді: «Мен бұл еуропалық көшбасшыларды Бельгия королі Леопольд II «осы керемет африкалық торттың бір кесіндісі» деп атаған нәрсені аңсаған ақылсыз деп бейнелеуді қаладым». «Африка үшін шайқас» тек «сатира» емес, ол «суретші мен туынды арасындағы қарым-қатынасты» ашады. Сондай-ақ тарихтың қайталанып отыру мүмкіндігі де қарастырылады. Шонибаре былай дейді: «Мен оны жасағанда, Америка империализмі және Батыстың мұнай сияқты ресурстарға деген қажеттілігі, осының әлемнің әртүрлі бөліктерін аннексиялауға қалай әкелетіні туралы ойладым». Шонибаренің «Трампет жігіті» («Trumpet Boy») – The Foundling Museum мұражайында тұрақты түрде сақталып, оның туындыларында қолданылатын түрлі-түсті маталарды көрсетеді. Бұл мүсін «тақырыпқа» сәйкес жасалған, мұражай мұрасын жаңа және қолданыстағы жұмыстарды олардың маңызы үшін сақталған табылған заттармен біріктіру арқылы көрсетеді. Сондай-ақ, ол еуропалық маталардың орнына батик немесе анкара маталарын қолдана отырып, танымал суретшілердің суреттерін қайта жасайды. Ол осы маталарды еуропалық өнер мен сәнді бейнелеуде «мәдениеттердің қақтығысын» және постколониализмдегі мәдени өзара әсерді бейнелеу үшін пайдаланады. Осы көріністердің мысалдары ретінде Гейнсбороның «Ендрюс мырза мен миссис олардың бассыз» (1998) және «Мұздағы пастор» (2005) (Рейберннің «Дуддингстон көлінде конькимен сырғанау» романынан кейін) келтіріледі. Ол Жан Оноре Фрагонардтың бірнеше туындыларын қайта жасады. Ол Фрагонардың «Махаббат жолы» (1771–1773) сериясын қайта жасады, оның құрамына «Кездесу», «Қуу», «Махаббат хаты» және «Свинг» туындылары кірді. Бұл рекреациялардың ерекшелігі – брендтік маталарды пайдалану болды. «Свинг (Фрагонардтан кейін)» (2001) суретінде свингте отырған әйел Chanel үлгісіндегі матамен киінген. Бұл матаны қолдану оның көптеген жұмыстарында кездесетін постколониализм, глобализм және мәдени өзара әсер тақырыптарын одан әрі зерттеуге, сондай-ақ қазіргі әлемнің тұтынушылық мәдениетіне сын көзбен қарауға арналған. Оның «Дориан Грей» (2001) туындысы, Оскар Уайльдтың «Дориан Грейдің суреті» романынан шабыттанды. Әдеттегі кемедегі модельден әлдеқайда үлкен, бірақ нағыз HMS Victory кемесінен әлдеқайда кішкентай, шындығында 1:30 масштабты модель – Шонибаренің «Трафальгар алаңындағы кеме» (Nelson's Ship in a Bottle) туындысы «Трафальгар шайқасын еске түсіретін Трафальгар алаңының тарихи символизміне арналған төртінші постаментке орнатылған алғашқы туынды» болды. Бұл туынды 2010 жылдың 24 мамырында орнатылып, 2012 жылдың 30 қаңтарына дейін тұрды, көптеген адамдардың қызығушылығын тудырды. 2011 жылы Art Fund қайырымдылық қоры науқан ұйымдастырып, мүсінді сатып алып, Гринвичтегі Ұлттық теңіз мұражайына орналастыруға жеткілікті қаражат жинады, онда ол тұрақты орнын тапты. Басқа туындыларына басылған керамика, матамен жабылған аяқ киімдер, төсеніштер, қабырғалар және ыдыстар кіреді. 2013 жылдың қазан айында Шонибаре Бен Мурдің басқаруымен Saatchi Gallery галереясында өткен Art Wars көрмесіне қатысты. Суретшіге штурмовик шлемі берілді, ол оны өнер туындысына айналдырды. Жиналған қаражат Бен Мурдің 10 жылдан бері жоғалып кеткен ағасы Томды табу үшін құрған Missing Tom Fund қорына берілді. Бұл туынды сондай-ақ Regent's Park платформасында Art Below Regents Park аясында көрсетілді. 2018 жылы Goodman Gallery галереясы Оңтүстік Африканың Кап-Таун қаласында орналасқан Norval Foundation жаңа өнер мұражайы Шонибаренің Wind Sculpture (SG) III мүсінін тұрақты түрде сатып алғанын хабарлады, бұл Африка континенті үшін алғашқы рет болды. Бұл мүсін 2019 жылдың ақпанында ашылып, британдық-нигериялық суретшінің өскен континенттегі танымалдығын арттырды. Шонибаре Bellerby & Co, Globemakers компаниясымен де ынтымақтастық етті.
Таңдалған көркем туындылар/көрмелер
Шонибардің алғашқы жеке көрмесі 1989 жылы Лондонның Бям Шоу галереясында өтті. 2008–2009 жылдары ол Австралия мен АҚШ-та мансабының ортасымен жасалған маңызды зерттеуге арналды; 2008 жылдың қыркүйегінде Австралияның қазіргі заманғы өнер мұражайында (MCA), Сиднейде басталып, 2009 жылдың маусым айында Нью-Йорктегі Бруклин мұражайына, ал 2009 жылдың қазан айында Вашингтондағы Смитсониан институтындағы Африка өнері мұражайына көшті. 2009 жылғы Бруклин мұражайындағы көрмесі үшін ол "Ана мен әке қатты еңбек етті, мен ойнауым үшін" деген атағы бар, мұражайдың бірнеше кезеңдерінде көрсетілген арнайы инсталляция жасады. Тағы бір арнайы инсталляция, "Party Time—Re Imagine America: A Centennial Commission" бір уақытта Нью-Джерси штатының Ньюарк қаласындағы Ньюарк мұражайында, 2009 жылдың 1 шілдесінен 2010 жылдың 3 қаңтарына дейін мұражайдың 1885 жылғы Ballantine House үйінің асханасында көрсетілді.
Марапаттар
2004 жылы Шонибареге Британ империясы орденінің мүшесі (MBE) атағы берілді. Ол бұл атақты өзінің ресми көркемдік өнеміне ирониялық түрде қосады, себебі ол: "сырттан емес, іштен әсер ету артық, Троялық жылқы сияқты – байқаусыз кіріп, содан кейін қиратқың келеді" дейді. 2019 жылы Йинка Шонибаре Британ империясы орденінің командирі (CBE) орденімен марапатталды. Йинка Шонибаре 2021 жылдың наурызында Уайтчепель галереясының «Өнер иконы» сыйлығын алды.
Мүгедектік
Шонибаре қазір мүгедек, дене күшімен өзі жұмыс жасай алмайды және концептуалды суретші ретінде көмекшілер тобына сенеді. Шонибаре жасы ұлғайған сайын мүгедектігі күшейді, нәтижесінде ол электрлі колясканы пайдаланады. Өмірінің кейінгі кезеңдерінде Шонибаре өзінің мүгедектігі және оның шығармашылық өнеріндегі рөлі туралы айтты. 2013 жылы Шонибаре жылдық Shape Arts "Ашық" көрмесінің демеушісі болып жарияланды, онда мүгедек және мүгедек емес суретшілер "Ашық" тақырыбына жауап ретінде өздерінің туындыларын ұсынуға шақырылды.