Шеттеу эффектісі және театр өнері

Кіріспе

Театр техникасы

Қашықтық әсері, сондай-ақ шеттету әсері (Verfremdungseffekt немесе V Effekt) – неміс драматургі Бертольд Брехтке еңбек еткен өнер саласындағы ұғым. Брехт бұл терминді алғаш рет 1936 жылы жарияланған «Қытай актерлік өнеріндегі шеттету әсерлері» атты мақаласында қолданды, онда ол оны «көрермендердің пьесадағы кейіпкерлермен ғана танысуына кедерлес ету үшін» орындау ретінде сипаттады. Олардың іс-қимылдары мен айтқандарына қатысты келісім немесе қарсылық саналы түрде болуы керек еді, бұрынғыдай көрермендердің сезіміне емес.

Шығу тегі

"Verfremdungseffekt" термині орыс формалистерінің әдеби сыншысы Виктор Шкловскийдің барлық өнердің мәні деп санайтын таңғажайып ету құрылғысы (приём остранения priyom ostraneniya) түсінігінде жатыр. Лемон мен Рейстің 1965 жылы ағылшын тіліндегі Шкловскийдің 1917 жылғы терминін "беймәлім ету" деп аударуы, Джон Виллетттің 1964 жылы Брехттің 1935 жылғы терминін "шегініс әсері" деп аударуы және екі аударманың тең ағылшын тіліндегі әдебиет теориясында ондаған жылдар бойы канонизациялануы екі термин арасындағы тығыз байланысты жасыруға себеп болды. Екі терминнің де түбірі "жаңа" (орысша - стран, немісше - fremd) ғана емес, сонымен қатар екі термин де өз тілдерінде ерекше: остранение – орыс тіліндегі неологизм, ал Verfremdung – неміс тіліндегі ұзақ уақыт бойы қолданылмай келген терминнің қайта жандануы. Сонымен қатар, кейбір деректерге сәйкес, Шкловскийдің орыс досы драматург Сергей Третьяков 1935 жылдың көктемінде Брехттің Мәскеуге сапары кезінде Брехтке Шкловскийдің терминін үйреткен. Осы себепті көптеген ғалымдар соңғы уақытта екі терминді де аударғанда, шегініс терминін қолданады: Шкловскийде "шегініс құрылғысы", Брехтте "шегініс әсері". 1935 жылдың көктемінде Мәскеуден қайтып келгеннен кейін көп ұзамай, ол Мей Ланфанның Пекин операсы техникасының командалық көрсетілімін көрді. Брехт алғаш рет неміс терминін театрдың көрермендерді иллюзорлы оқиға әлеміне және кейіпкерлердің эмоцияларына батырып алуына жол бермейтін тәсілді атау үшін баспа түрінде қолданды. Брехт көрерменге ұсынылып отырған нәрсеге сын тұрғысынан және объективті түрде ой жүгізу үшін эмоционалдық қашықтық қажет деп ойлады, әдеттегі ойын-сауық көрерменді өзінен-өзі шығарып алуға тырысады. "Verfremdungseffekt" сөзінің ағылшын тіліндегі дұрыс аудармасы даулы мәселе болып табылады. Бұл сөз кейде беймәлім ету әсері, шегініс әсері, алыстату, шегініс әсері немесе алыстату әсері деп аударылады. Бұл ағылшын ғалымдарын шатастырды, олар неміс сөзін Verfremdung және Entfremdung сөздерімен шатастырады. Брехт пен әдіс кітабында Фредерик Джеймсон Verfremdungseffekt-ті "V эффектісі" деп қысқартады; көптеген ғалымдар осыған ұқсас сөзді аудармасыз қалдырады. Брехт өзінің көрермендерін кейіпкерлер мен оқиғадан "қашықтықта" немесе "шегіністе" ұстауды қалады және осылайша оларды эмоционалды түрде араласпайтын немесе кейіпкерлермен психологиялық тұрғыдан жеке сәйкестендіру арқылы араласпайтын байқаушылар етіп жасады; керісінше, ол көрермендердің кейіпкерлердің қиындықтарын және оның драмалық сюжеттерінде ашылған осы қиындықтарды туғызатын қателіктерді ақыл-ой жағынан түсінуін қалады. Осылайша кейіпкерлерден және сахнадағы оқиғадан эмоционалды түрде "шегініс" жасаған аудитория түсініктің (немесе интеллектуалды эмпатияның) осындай интеллектуалды деңгейіне жетуі мүмкін; теорияда, оқиға мен кейіпкерлерден эмоционалды түрде шегінген кезде, олар әлемді талдау үшін және тіпті оны өзгертуге тырысу үшін интеллектуалды деңгейде күш-қуатқа ие болады, бұл Брехттің драматург ретінде әлеуметтік және саяси мақсаты және оның драматургиясының қозғаушы күші болды.

The term Verfremdungseffekt is rooted in the Russian Formalist notion of the device of making strange (приём остранения priyom ostraneniya), which literary critic Viktor Shklovsky claims is the essence of all art. Lemon and Reis's 1965 English translation of Shklovsky's 1917 coinage as "defamiliarization", combined with John Willett's 1964 translation of Brecht's 1935 coinage as "alienation effect"—and the canonization of both translations in Anglophone literary theory in the decades since—has served to obscure the close connections between the two terms. Not only is the root of both terms "strange" (stran in Russian, fremd in German), but both terms are unusual in their respective languages: ostranenie is a neologism in Russian, while Verfremdung is a resuscitation of a long obsolete term in German. In addition, according to some accounts, Shklovsky's Russian friend playwright Sergei Tretyakov taught Shklovsky's term to Brecht during Brecht's visit to Moscow in the spring of 1935. For this reason, many scholars have recently taken to using estrangement to translate both terms: "the estrangement device" in Shklovsky, "the estrangement effect" in Brecht. It was in any case not long after returning in the spring of 1935 from Moscow, where he saw a command performance of Beijing Opera techniques by Mei Lanfang, that Brecht first used the German term in print to label an approach to theater that discouraged involving the audience in an illusory narrative world and in the emotions of the characters. Brecht thought the audience required an emotional distance to reflect on what was being presented in critical and objective ways, rather than being taken out of themselves as conventional entertainment attempts to do. The proper English translation of Verfremdungseffekt is a matter of controversy. The word is sometimes rendered as defamiliarization effect, estrangement effect, distantiation, alienation effect, or distancing effect. This has caused some confusion for English scholars who confuse the German word Verfremdung with Entfremdung. In Brecht and Method, Fredric Jameson abbreviates Verfremdungseffekt as "the V Effekt"; many scholars similarly leave the word untranslated. Brecht wanted to "distance" or to "alienate" his audience from the characters and the action and, by dint of that, render them observers who would not become involved in or to sympathize emotionally or to empathize by identifying individually with the characters psychologically; rather, he wanted the audience to understand intellectually the characters' dilemmas and the wrongdoing producing these dilemmas exposed in his dramatic plots. By being thus "distanced" emotionally from the characters and the action on stage, the audience could be able to reach such an intellectual level of understanding (or intellectual empathy); in theory, while alienated emotionally from the action and the characters, they would be empowered on an intellectual level both to analyze and perhaps even to try to change the world, which was Brecht's social and political goal as a playwright and the driving force behind his dramaturgy.

Техникалар

Арақашықтық әсері "актер өзін қоршаған үш қабырғадан өзге төртінші қабырға бар екендей көрсетпейді. Көрермен енді оқиғаның шын мәнінде болып жатқандағы көрінбейтін бақылаушысы болу иллюзиясына ие бола алмайды". Көрерменге тікелей үндеу жасау – сахнадағы иллюзияны бұзудың және арақашықтық әсерін тудырудың бір жолы. Орындауда актер "өзін-өзі бақылайды", оның мақсаты – "көрерменге жат және тіпті таңғажайып көріну. Ол мұны өзіне және өзінің жұмысына ерекше назармен қарап жүзеге асырады". Брехт арақашықтық әсерін көрерменге, актерге, немесе екеуіне де қатысты ма деген мәселе "Эпикалық актерлік" және брехтиандық театрды зерттеушілер арасында әлі де даулы. Актерлер манипуляциялық тәсілдерді және медиумның "жасандылығын" ашып көрсету арқылы көрерменді пьесаны тек ойын-сауық ретінде пассивті түрде қабылдаудан және ләззат алудан аулақ етуге тырысады. Егер олай болса, мақсат – көрерменді сынға және талдауға мәжбүрлеу, осылайша олар көріп отырған нәрсенің міндетті түрде өздігінен тұрған, бұзылмайтын оқиға емес екенін түсінуге көмектесу. Таныс нәрсені жат қылудың бұл әсері дидактикалық мақсатқа қызмет етеді, өйткені ол көрерменге стиль мен мазмұнды әдеттегідей қабылдамауға үйретуді көздейді, себебі (жақтаушылардың пікірінше) театр өзінің құрылымымен және көптеген мәдени және экономикалық жағдайларға байланысты. Брехт аудитория мүшелерін эмпатиялық сезімдерге беріліп, сыншыл бағалауға ұмтылудан аулақ ету үшін арақашықтық әсерін қолданғандығын ескеру керек, бұл интеллектуалды салқындықтан өзгеше реакцияларға әкелуі мүмкін. Брехттің осы әсерді танымал етуі оның динамикасын түсінуге үлкен үлес қосты. Алайда, көрерменнің психологиясы мен нақты бір шеттету құралының тудырған кернеуі эмоционалдық әсерді күшейтуі мүмкін. Көрерменнің реакциясы көбінесе біркелкі болмайды, және арақашықтық арқылы қол жеткізілетін көптеген әртүрлі, кейде күтпеген жауаптар бар. Актерлер, режиссерлер және драматургтер қойылымды жасау кезінде шеттету әсерлерін пайдалана алады. Драматург оларды пьесаның сахналық нұсқауларында сипаттап, қойылымда оларды міндетті түрде қолдануды талап ете алады. Режиссер шеттету мақсатымен жазылмаған пьесаны алып, диалогты жылдамдату сияқты әдістерді қолдану арқылы көрерменге төртінші қабырғаның жоқтығын еске түсіруге немесе актерлерді "цитата белгілерінде" әрекет етуге бағыттауға болады. Актер (әдетте режиссердің келісімімен) ирониялық мәнмен толтырылған көріністерді ойнай алады. Бұл және басқа да көптеген тәсілдер суретшілерге қойылымның әртүрлі аспектілерінде қол жетімді. Драматург үшін водевиль немесе музыкалық ревюларға сілтеме жасау комедиялық арақашықтық арқылы эмпатиядан үкімдік көзқарасқа жылдам өтуге мүмкіндік береді. Ағылшын тіліндегі пьесалардағы осындай шеттетудің көрнекті мысалы Брендан Беханның "Қонақ" (1958) пьесасында кездеседі.

The distancing effect is achieved by the way the "artist never acts as if there were a fourth wall besides the three surrounding him The audience can no longer have the illusion of being the unseen spectator at an event which is really taking place". The use of direct audience address is one way of disrupting stage illusion and generating the distancing effect. In performance, as the performer "observes himself", his objective is "to appear strange and even surprising to the audience. He achieves this by looking strangely at himself and his work". Whether Brecht intended the distancing effect to refer to the audience or to the actor or to both audience and actor is still controversial among teachers and scholars of "Epic Acting" and Brechtian theatre. By disclosing and making obvious the manipulative contrivances and "fictive" qualities of the medium, the actors attempt to alienate the viewer from any passive acceptance and enjoyment of the play as mere "entertainment". Instead, the goal is to force viewers into a critical, analytical frame of mind that serves to disabuse them of the notion that what they are watching is necessarily an inviolable, self contained narrative. This effect of making the familiar strange serves a didactic function insofar as it aims to teach the viewer not to take the style and content for granted, since (proponents argue) the theatrical medium itself is highly constructed and contingent upon many cultural and economic conditions. It may be noted that Brecht's use of distancing effects in order to prevent audience members from what he characterizes as bathing themselves in empathetic emotions and to draw them into an attitude of critical judgment may lead to reactions other than intellectual coolness. Brecht's popularization of these effects has come to dominate the understanding of its dynamics. But the particulars of a spectator's psyche and of the tension aroused by a specific alienating device may actually increase emotional impact. Audience reactions are rarely uniform, and there are many diverse, sometimes unpredictable, responses that may be achieved through distancing. Actors, directors, and playwrights may draw on alienating effects in creating a production. The playwright may describe them in the script's stage directions, in effect requiring them in the staging of the work. A director may take a script that has not been written to alienate and introduce certain techniques, such as playing dialogue forward to remind the audience that there is no fourth wall, or guiding the cast to act "in quotation marks". The actor (usually with the director's permission) may play scenes with an ironic subtext. These techniques and many more are available for artists in different aspects of the show. For the playwright, reference to vaudeville or musical revues will often allow rapid segues from empathy to a judgmental attitude through comic distancing. A notable example of such estrangement in an English language script can be found in Brendan Behan's The Hostage (1958).

Брекхтілік емес орындалудағы арақашықтық әсерлері

Брехттің арақашықтық әсері туралы идеясы көптеген зерттеушілердің академиялық қызығушылығын оятты. "Алыстату әсері" термині алғаш рет Брехт қолданғанмен, бұл ұғым одан бұрын да болған. Брекхтілік емес қойылымдардағы арақашықтық әсерлерін зерттеген еңбектердің ішінде: Тазие (шиит ритуалдық трагедиясы) (Мохд Насир және т.б., 2020), маратхи театры (Мужумдар, 2013), Сванг театры (көне үнді халық театры) (Шарма және Кашьяп, 2018), бит поэзиясы (Риссовер, 2009), Ликай (тай халық театры) (Тунгтанг, 2015) және Құрандық хикаялар (Дина, 2014). Риссовердің мақаласында тоғыз бит ақынының жиырма өлеңі (үзінділер түрінде немесе толығымен алынған) Эдвард Альбидің «Американдық арман» қойылымына енгізілуі талқыланады. Риссовер бит поэзиясының арақашықтық әсерін поэзиялық орындау ретінде ғана қарастырмаса да, бұл жұмыс бит поэзиясының көрерменге қалай арақашықтық әсерін жеткізе алатынын көрсетеді. Сонымен қатар, Мужумдардың 2013 жылғы зерттемесінде маратхи театрының дәстүрлі түрі – Тамашадағы эпикалық драма элементтері (арақашықтық әсерін қамтиды) қарастырылған. Мужумдар Тамашада арақашықтық әсері бұрыннан бар екенін, бірақ бұл ұғым 18-шы ғасырда (Тамаша халықтық өнер ретінде қабылданған кезеңде) әлі тұжырымдалмағанын немесе айқындалмағанын айтады. Тамашаға енгізілген әндер, әңгімелер, билер, музыка және түсіндірмелер арқылы көрермендер бейсана түрде әлеуметтік рөл атқарады және Брехт жақтаған арақашықтық әсерін сезінеді. Бұдан өзге, Парадеедің (2015) мақаласы тайлық Ликай театрында Verfremdungseffekt (V эффектісі) немесе «шегіндіру эффектісін» кеңінен қолдануға болатынын көрсетіп берді. Ликай Брехттің шегіндіру эффектін еске түсіретіндей орындалса да, брехттік актерлік труппалары мен тайлық Ликай труппаларының тәсілдері едәуір өзгеше. Батыс театрындағы Брехттің шегіндіру эффектісінің мақсаты – көрерменнің өзін ойналып жатқан оқиғаға толыққанды батырып алмауына, яғни «өзінен шығып кетпеуіне» және осылайша оқиғаның негізгі мәнісінен алаңдамауына мүмкіндік беру болса, тайлық Ликай мұның керісінше мақсат көздейді.

Brecht's idea of distancing effects has garnered academic interest from a number of researchers in various non Brechtian performances. Although the term "distancing effect" was first coined by Brecht, the concept has appeared before his usage. Among some notable studies on distancing effects in non Brechtian performances are: Ta'ziyeh (Shi'ite ritualistic passion play) (Mohd Nasir et al., 2020), Marathi theatre (Mujumdar, 2013), Swang theatre (ancient Indian folk theatre) (Sharma & Kashyap, 2018), beat poetry (Rissover, 2009), Likay (Thai folk theatre) (Tungtang, 2015), and Quranic narratives (Dina, 2014). Rissover's paper discusses the integration of twenty poems (which were either excerpted or taken as whole) by nine Beat poets into the performance of Edward Albee's The American Dream. While Rissover does not exclusively consider distancing effects of Beat Poetry as a poetry performance, the paper still demonstrates how beat poetry is able to project distancing effects to the audience. Additionally, Mujumdar's paper (2013) examined the elements of epic drama (which includes distancing effects) in Tamasha, a traditional form of Marathi theatre. Mujumdar argues that distancing effects have already been present in Tamasha; albeit the concept itself has yet been conceptualized or coined during the 18th century (i. e. the time whereby Tamasha was considered as the popular folk arts). Through songs, narratives, dances, music, and commentaries that are embedded within Tamasha, the audience is said to be unconsciously performing a social role and achieving the distancing effects advocated by Brecht. Furthermore, Paradee's (2015) article emphasized that the extensive use of the Verfremdungseffekt (the V effect) or "alienation effect" can be found commonly in Thai Likay theatre. Even though Likay is performed in a way which could be perceived as evoking Brecht's alienation effect, Brechtian acting troupes and Thai Likay troupes approaches are distinctly different. While the goal for Brecht's alienation effect in the western theatre is to make the audience always aware that they are watching a play, and not being "taken out of themselves" and thus not being distracted from the main meaning of the story, Thai Likay aims to do otherwise.