Кіріспе

Американдық лютерандық теолог (1878–1961)

Франклин Натаниел Дэниел Бухман (4 маусым 1878 – 7 тамыз 1961), көбінесе Франк Бухман деп танылатын, американдық лютеран. Ол 1921 жылы Бірінші ғасыр христиандық бірлестігін құрды, ол 1928 жылы Оксфорд тобы деп аталды, ал 1938 жылы оның басшылығымен Моральдық қаруландыруға трансформацияланды және 2001 жылы Өзгерістер бастамасы болды. Моральдық қаруландырудың басшысы ретінде ол Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін француз-неміс келісіміне қосқан үлесі үшін француз және неміс үкіметтерімен марапатталды.

Ерте өмір және білім

Бьюкман 1878 жылдың 4 маусымында Пенсильвания штатының Пеннсбург қаласында Сара (Гринвольт) мен Франклин Бьюкманның ұлы болып дүниеге келді. Оның әкесі фермер, кейін қонақ үй иесі, мейрамханашы және ақырында ірік-көлік сусындарын сатушы болды. Анасы – берілген лютеран. Он алты жасында, шамамен 1894 жылы, ол ата-анасымен бірге Аллентаунға көшіп, орта мектепке түсті, содан кейін Муленберг колледжіне оқуға түсіп, бітірді. Одан кейін ол Филадельфияға көшіп, Маунт-Эйри лютерандық семинариясына оқуға түсіп, 1902 жылдың маусымында лютеран пасторы болып тағайындалды.

Мансап

Бьюкман маңызды қалалық шіркеуге шақырылуға үміттенген, бірақ ақырында Филадельфияның дамып келе жатқан Овербрук аймағына шақыруды қабылдады, онда әлі лютеран шіркеуінің ғимараты болмаған. Дінін қабылдаған күні оған жалақы берілген жоқ. Ол ғибадат ету үшін ескі дүкенді жалға алып, жоғарғы қабатқа орналасып, Жақсы Көруші шіркеуін ашты. Бір жыл бойы толыққанды жұмыс істегеннен кейін, ол қатты шаршап, дәрігері ұзақ демалыс алып, Еуропаға сапар шегуді ұсынды. Ол Италия, Швейцария және Германияны аралады. Оралғаннан кейін, Овербрукта мұқтаж жастарға арналған үй құруды шешті, бұл Фридрих фон Бодельшвингтің психикалық ауруларға шалдыққандарға арналған ауруханалық шаруашылықтары мен шеберханаларына, сондай-ақ Канон Барнеттің Тойнби үйіне ұқсас болды. Алайда, жаңа лютерандық жастар хосписінің кеңесімен келіспеушілік туды. Бьюкманның есте сақтауынша, дау кеңестің хосписке жеткілікті қаржы бөлмеуге дайын болмауынан туындаған. Дегенмен, Пенсильвания Министрлігінің қаржы комитеті, бюджетті бақылап отырған, үнемі туындайтын тапшылықты өтеуге қаражаты болмады және хоспистің өзін-өзі қамтамасыз етуін қалады. Бьюкман отставкаға кетті. Шаршап, көңілі түскен Бьюкман дәрігерінің шетелге ұзақ демалысқа бару кеңесін қабылдады. Хоспистен кеткеніне әлі де мазасы қалмай, Бьюкман 1908 жылы Англиядағы Кесвик конвенциясына қатысты, өзіне көмектесе алады деп сенген квакерлік көзқарасты баптист уағызшысы Ф.Б. Мейермен (1847–1929) кездесуді үміттенеді. Мейер болмады, бірақ жартылай толмаған шағын шіркеуде ол Джесси Пенн Льюистің Мәсіхтің айқышқа ілінуі туралы уағызын тыңдады, бұл оны діни тәжірибеге жеткізді. «Филадельфиядағы алты адам маған қиянат жасады деп ойладым. Олар да солай ойлаған шығар, бірақ мен өзімді жамандыққа араластырып, жетінші қиянаткерге айналдым. Мен Құдайдың көзімен өзімді көре бастадым, бұл менің өзім туралы ойымнан өте өзгеше еді. Бұны қалай түсіндіруімді білмеймін, тек сол жерде отырып, менің күнәларымның, мақтанышымның, өзімшілдігімнің және жаман ниетімнің Мәсіх арқылы Құдайдан алыстатқанын түсіндім. Мен өзімнің өмірімнің орталығына айналдым. Сол үлкен «Мен» жойылды. Мен сол адамдарға деген ашуымды жүрегімдегі қабір тастарыдай көріп тұрдым. Мен Құдайдан өзімді өзгертуін сұрадым, ол маған олармен қарым-қатынасты түзетуге көмектесті. Бұл маған керемет сезім сыйлады, өмірдің күшті ағыны кенеттен құйылғандай болды, содан кейін үлкен рухани дірілдің сезімі пайда болды». Бьюкман алты кеңес мүшесіне кешірім сұрап, оларға наразылық білдіргені үшін кешірім тіледі. Бьюкман бұл оқиғаны өмірінің іргетасы деп есептеді және кейінгі жылдары оны ізбасарларымен жиі еске алды.

ЖҚАБ

1909 жылдан 1915 жылға дейін Бухман Пенсильвания штатының университетінде YMCA хатшысы болды. YMCA мүшелігін тез арада екі еседен астам арттырып, студенттердің 75% құраса да, ол өзгерістердің қаншалықты тереңдігін сұрап, қанағаттанбады. Мысалы, университетте алкоголь тұтыну деңгейі өзгерген жоқ. Осы кезеңде ол күнделікті «тыныш уақыт» өткізуді қалыптастырды. Соңында Бухман Фредерик Бротхертон Мейермен кездесті. Мейер университетке келгенде Бухманнан: «Барлық ісіңізде Киелі Рухтың нұсқауымен жүресіз бе?» деп сұрады. Бухман таңертең дұға ететінін және Киелі кітапты оқитынын айтты. «Бірақ, – деп жалғастырды Мейер, – Құдайға сізге не істеу керектігін айту үшін жеткілікті уақыт бересіз бе?» Тағы бір маңызды ықпал еткен тұлға – Йель университетінің теология профессоры Генри Бёрт Райт (1877–1923) және оның 1909 жылғы «Құдайдың еркі және адамның өмірлік еңбегі» атты кітабы болды. Бұл кітаптың өзі Фредерик Бротхертон Мейер мен Генри Драммондтың идеяларымен тығыз байланысты болды. Бухманның «жекелей баяндауға» деген құлшынысы және христиандық үгітті заманауи тілмен жеткізудегі шеберлігі басқа университеттердегі діни қызметкерлерге әсер етті. Принстон университетінің YMCA хатшысы Максвелл Чаплин Бухманның жыл сайынғы «Y[MCA] апталығы» науқанына қатысқаннан кейін: «Пен-Стейт университетінің тұрақты хатшысы бес жыл ішінде бұл бір кезде қатал колледждің атмосферасын толыққанды өзгертіп жіберді» деп жазды. «Көмекен» романының авторы Ллойд Дуглас та осы науқанға қатысты. «Бұл, – деп жазды ол кейін, – мен көрген ең таңғажайып оқиға болды. Бірінен соң бірі, студенттік ағайындықтардың белгілі өкілдері өз достарының алдында бұрынғы өмірінің кедей және төмен деңгейде болғанын мойындады және енді жақсы болуға ниеттенгендерін айтты». 1915 жылы Бухманның YMCA жұмысы оны евангелист Шервуд Эддимен бірге Үндістанға алып барды. Мұнда ол Махатма Гандимен (көптеген кездесулердің алғашқысы) қысқаша кездесіп, Рабиндранат Тагормен және Дохнавур қорының негізін қалаушы Эми Кармайклмен достық қарым-қатынас орнатты. 60 000-ға дейін адамға сөз сөйлегеніне қарамастан, Бухман бұл үлкен масштабты тәсілді сынға алып, оны «жезді оркестрмен қоян аулауға ұқсас» деп сипаттады. 1916 жылдың ақпан айынан тамыз айына дейін Бухман Қытайдағы YMCA миссиясында жұмыс істеді, бірақ әкесінің ауруына байланысты Пенсильванияға оралды.

Хартфорд теологиялық семинариясы және Қытайдағы миссионерлік қызмет

Бұхман кейін Коннектикут штатының Хартфорд қаласындағы Хартфорд теологиялық семинариясында жартылай штатпен жұмыс істеді, онда ол Қытайды христиан дініне өткізуге көмектесетін ер адамдар тобын жинауға кірісті. Ол Гулинг пен Бейдайхеде миссионерлік конференцияларды жүргізуді сұрады, бұл көптеген миссионерлер ақ нәсілділердің басымдығын ұстанатын кезде, жергілікті қытай көшбасшыларын даярлау мүмкіндігі ретінде қарастырды. Сюй Цянмен (әділет министрінің орынбасары, кейін премьер-министр міндетін атқарушы) достық қарым-қатынас арқылы ол Сунь Ятсенмен танысты. Дегенмен, оның Қытайдағы басқа миссионерлерді сынауы, оның ішінде гомосексуализм сияқты күнәлар олардың тиімді жұмыс істеуіне кедерілгі келтіріп отыр деген пікір білдіруі, жанжалға әкелді. 1918 жылы шағымдарға көмілген епископ Логан Рутс Бұхманнан Қытайды тастап кетуін өтінді. Хартфордта тұрған кезінде Бұхман көп уақытын Принстон, Йель және Оксфорд университеттерінде христиан студенттерінің топтарын құруға арнады. Принстон университетінің түлегі және бір кезде Филадельфия қоғамының хатшысы болған, Қытайда Бұхманмен танысқан Сэм Шумейкер оның жетекші американдық шәкірттерінің біріне айналды. 1922 жылы Кембридж университетінің студенттерімен ұзақ уақыт жұмыс істегеннен кейін, Бұхман Хартфордтағы лауазымынан кетіп, содан кейін Маргарет (Торн) Тджадер сияқты демеушілерден алған сыйлықтарға сүйенді. Ұзақ өтпей ол Бірінші ғасыр христиандық бірлестігін құрды.

Румынияның патшалық әулетімен қарым-қатынас

1924 жылдың маусым айында, Еуропаға «Париж» кемесімен келгеннен кейін, Бухман Грекия королі Георг II және оның отбасына Италияда кездесуге шақыруды қабылдады. Корольдің анасы, Пруссиялық София, Бухманның Бухарестке Румыния мұрагер принці Карлдың әйелі, болашақ королева Марияның қызы Еленаға баруын сұрады. Карлдың анасы, Румыния королевасы Мария, Бухманды өзіне және күйеуі Фердинанд патшаға Пелеш сарайына шақырды, онда Бухманның жақын серігі Лаудон Гамильтон да болды. Гамильтоннан Мария королевасы мен оның келіні, Елена ханшайымы, Еленаның кішкентай ұлы Михаилдың, болашақ король Михаилдың тәрбиешісі болуын сұрағанда, Гамильтон да, Бухман да оның қабылдауына келіспеді. 1926 жылдың басында Мария мен Фердинандтың үлкен ұлы, мұрагер принц Карлдың жағдайы оларды алаңдатты. Оның жеке өмірі бір жыл бұрын таққа таласу құқығынан бас тартуға мәжбүр етті, және король Фердинанд оның есімін Румыния патшалық үйінен шығарды. 1926 жылдың наурыз айында Түркияда тұратын Мария королевасының американдық достары Бухманға Cotroceni сарайында оның жанында уақыт өткізуді ұсынды, рухани кеңесші және сенімді досы ретінде қызмет етуге дайын екенін білдірді, сондай-ақ «өзінің жылы, біріктіруші атмосферасын бізге сыйлады». Содан кейін, Бухман АҚШ-қа қайтуға дайындалып жатқанда, Мариядан бірге Нью-Йоркке бір кемемен баруды ұсынған телеграмма алды. Олармен бірге Марияның кіші балалары, Николай мен Илеана да болды. Саяхат барысында Мария королевасы Бухманға деген алғысын ашық білдіруге ниеттенгенін айтты, ал Николай осы мақсатта үй кешін ұйымдастыруды ұсынды. Бухманның Нью-Йорктегі резиденциясында қабылдау ұйымдастырылды, және ол «Королева Илеана мен Николаймен 24-і күні шай ішеді» деген телеграмма жіберді. 24 қазанға келген кезде Бухман өзінің жұмысына қатысты қиындықтарға тап болды, олар журналдар мен баспасөз хабарларымен күшейді. Мария королевасы мен оның отбасы да қиындықтарға тап болды, олардың ресми қабылдаушысы Уильям Нельсон Кромвель оларды Бухманға салқын қарайтындыққа мәжбүр етті, оны олардың бағалы досы деп есептеді. Сындарға қарамастан, қабылдау жоспарланғандай өтті, бірақ принц Николай қатысты, ал оның анасы, Мария королевасы қатыспады. «Нью-Йорк Герольд Трибюн» газетінің хабарлауынша, Бухман Мария королевасына телефон соғып, қонақтарымен қонақүйінде қысқа кездесу ұйымдастырды және олардың әрқайсысына «Президент қонақүйінде Мария королевасымен кездесуге» деп жазылған бос карточка берді. Бір айдан кейін Мария королевасы король Фердинандтың денсаулығы нашарлағандықтан Румынияға оралды. Бухманмен хат алмасу қысқа уақытқа созылды, оның оған жазған соңғы хаты 1927 жылдың 15 сәуірінде «Франк аға» деп жолданған. Бухманның жауабының бір бөлігі былай деді: «Патшалыққа немесе басқа біреуге қайта туылмаса қандай үміт бар? Осы «тыныш, кішкентай дауыс» осы дағдарыстық күндерде сіздер сияқты саяси жағдайларды шешуге көмектесе ала ма? Мен ең жоғары сеніммен айтамын, бұл – сізбен байланыс орнатудың жалғыз жолы. Сіздің адал досыңыз».

Оксфорд тобы

Бьюкман әртүрлі жерлерде "үй кештері" өткізу стратегиясын жасады, оның барысында ол қатысушылардың арасында өзінің Бірінші ғасыр христиандық бірлестігіне адалуын үміттенеді. Оксфордта (Англия) Бьюкманның тәрбиелеген адамдары Дж. Торнтон Дьюзберидің, сол кездегі Корпус-Кристи колледжінің капелланының кабинетінде тұрақты түрде түскілік кездесулер өткізе бастады. 1928 жылға қарай, кездесулерге келетін адамдардың саны соншалықты өсті, кездесулер Рэндольф қонақ үйінің би залына көшті, ал кейін Оксфорд университеті шіркеуінің кітапханасын пайдалануға шақырылды. Том Дрибергтің Daily Express газетінде жариялаған алғашқы мақаласында бұл "жаңа, таңғажайып сектаның" мүшелері шеңберде қол ұстасып, өздерінің күнәларын ашық мойындауы туралы сын айтылды (онда болғандардың айтуынша, бұл шындыққа жатқан емес), соған жауап ретінде Daily Express университет колледжінің капелланы және психология бойынша университет оқытушысы канон Л. В. Гренстедтің "олардың жалпы ақыл-саулығына ғана емес, сонымен қатар олардың нақты тиімділігіне куәлік ететін" мәлімдемесін жариялады. "Мен танысқан адамдар сенімдерін нығайтып, жаңа бақытқа ие болды, сонымен қатар оқу сапасы мен спорттағы жетістіктері де айтарлықтай жақсарды". 1928 жылдың жазында Оксфордтан алты адам демалысқа Оңтүстік Африкаға сапар шекті, ол жерде олар туған. Бұл жаңа діни қозғалысты қалай сипаттау керектігін білмейтін баспасөз "Оксфорд тобы" деген терминді қолданды. 1931 және 1935 жылдар аралығында Оксфордтың 150-ге жуық студенті Оксфорд тобының кездесулеріне әр түскілікте қатысты. "Ходдер мен Стоутон" баспасының қызметкері Пол Ходер Уильямс топ туралы "Британ апталығы" журналында тұрақты түрде мақалалар жариялауға қол жеткізді. 1932 жылы Ходдер сонымен қатар Sunday Express газетінің бас редакторы А. Дж. Расселдің топ туралы "Күнәлілерге ғана" (For Sinners Only) атты кітабын жариялады, ол екі жылда 17 рет басылып, кеңінен аударылды. Университет демалысы кезінде Оксфорд командалары Шығыс Лондон және басқа да өнеркәсіптік аймақтарда науқандарға қатысты. Осы уақыт аралығында "үй кештеріне" келетін адамдардың саны бірнеше мыңға жетті. 1930 жылдары Бьюкман Еуропаны кеңінен аралады. Нацистердің билікке келуімен ол Германияға назар аударды, үйде кештестер өткізіп, шіркеу басшыларымен кездесті. 1932 және 1933 жылдары ол Адольф Гитлермен кездесуге тырысты, бірақ оны сенімге қайтаруға үміттенеді. 1934 жылы Германиядағы Оксфорд тобының қызметіне тыңдау жүргізіліп, оның көрнекті мүшелері тергеуге алынды, бұл Гитлер режимі кезінде тиімді жұмыс істеуді одан сайын қиындатты. Бұған жауап ретінде Бьюкман өзінің назарын Скандинавияға аударды, өйткені ол христиандық революцияны көрсету Германияға үлкен әсер етеді деп сенді. Карл Хамброның шақыруын қабыл алып, 1934 жылы Норвегияға команданы бастап барды. Ослодағы "Tidens Tegn" газетінің Рождестволық санында: "Біздің тілімізде сөйлейтін, біздің әдет-ғұрыптарымызды түсінбейтін шетелдіктер елімізге келді. Бірнеше күннен кейін бүкіл ел Құдай туралы әңгімелесіп кетті. 30 шетелдік келгеннен екі ай өткен соң, бүкіл елдің ойлау қабілеті анық өзгерді" делінді. 1935 жылы Тромсё епархиясының епискобы Бергграв "қазір Норвегияда болып жатқан оқиғалар Реформациядан кейінгі ең үлкен рухани қозғалыс" деді. Шіркеудегі консервативті және либералды топтар арасындағы ірі даулар шешілді, соғыс кезінде нацистік билікке қарсы тұру үшін шіркеудің тиімділігіне жол ашылды. Бір жылдан кейін Данияда өткізілген науқан да осындай нәтижеге қол жеткізді. 1954 жылы Эванстон қаласында (Иллинойс штаты) өткен Дүниежүзілік шіркеулер кеңесіне арнаған сөзінде Копенгаген епискобы Фугльсанг Дамгаард былай деді: "Фрэнк Бьюкманның 1935 жылы Данияға сапары Дания шіркеуінің тарихындағы тарихи оқиға болды. Бұл оқиға шіркеу мен елдің тарихына алтын әріптермен жазылады". Бьюкман 1935 жылы Нюрнберг митингісіне қатысты. 1936 жылы Гестапоның Орталық қауіпсіздік басқармасы Оксфорд тобының "Ұлттық социализмнің жаңа және қауіпті қарсыласы" екені туралы ескерту жіберді. 1939 жылы 126 беттік баяндамада Оксфорд тобы "Англо-американдық дипломатияның қозғаушы күші" және "топтың барлығы мемлекеттің ұлтшылдығына шабуыл жасайды. Ол ұлт мемлекетіне қарсы төңкеріс жариялайды және әрине, оның христиандық қарсыласына айналды" делінді.

Адеп-ахлақты қайта жарақтандыру

1938 жылы елдер екінші дүниежүзілік соғысқа қайта қарулануда болғанда, швед социалисі және Оксфорд тобының мүшесі Гарри Бломберг моральдық тұрғыдан дайындалу қажеттігі туралы жазды. Бьюкманға бұл термин ұнады және ол Шығыс Лондонда Моральдық және рухани қайта қарулану науқанын бастады. Моральдық қайта қарулану (MRA) Оксфорд тобының жаңа атауы ғана емес, сонымен қатар Бухманның елдердің бағытын өзгертуге деген жаңа міндеттемесін көрсетеді. Швецияның Висби аралында мыңдаған адам алдында сөйлеген сөзінде ол: "Біз жаңа рухани жаңғыруды бастауды ғана көздесек, мен мұғажарлық танытпаймын және оны жеткілікті деп санамаймын. Кез келген салмақты мемлекет қайраткері әрбір елдің моральдық және рухани оянуға зәру екенін айтады" деді. Испания азамат соғысына сілтеме жасап, ол былай деді: "Испанияның болуына себеп болған жанғыш материалды осында да көріп тұрмын. Егер біз және басқалар рухани төңкерістің кең көрінісін тани алмасқа, басқа нәрсе де орын алуы мүмкін". Осы сәтте Оксфорд тобымен белсенді жұмыс істегендердің кейбіреуі Бьюкманмен жұмысты тоқтатты, олардың пікірінше, бұл жаңа "саяси" бағыт оларға қолайсыз болды.

Соғыс жұмысы

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде МРА-ның күш-жігерін АҚШ президенті Франклин Д. Рузвельт көңіл-күйді көтеруге жасаған үлес ретінде бағалады. Осы кезде МРА өзінің идеяларын тарату үшін театрлық сын-ескертпелер мен пьесаларды кеңінен пайдалана бастады. "Сіз Американы қорғай аласыз" атты пьеса, "берік отбасы – өнеркәсіптегі бірлескен еңбек – біртұтас ел" деген ұстанымды қанағаттандыратын МРА кітапшасының негізінде жазылды. Бұл пьеса 21 штат бойынша гастрольде болып, 250 мыңнан астам көрерменге ойналды. Ұлыбританияда жазушы Дафне дю Мориер "Келген жел, келген ауа райы" атты бестселлер жазып, оны Бухманға арнады. Кітапта МРА-ның ықпалымен өздерінің соғыс жағдайларына бейімделген қарапайым адамдардың оқиғалары баяндалған. Бухман мен оның командасы 1945 жылы Сан-Францискода БҰҰ-ның алғашқы конференциясы өтетін кезде болды. Ұсынылып отырған БҰҰ хартасының "Қамқоршылық тарауына" қатысты туындаған дау МРА-ның ықпалымен генерал Ромулоның ұстанымын өзгерткені арқасында болдырмалды.

Орталықтар

1942 жылдан 1971 жылға дейін MRA Майкинак аралында (Мичиган штаты) базаға ие болды. 1946 жылы швейцариялық жақтастар Женева көлінің үстіндегі Кау ауылындағы құлай бастаған Кау Палас қонақ үйін конференция орталығы ретінде пайдалану үшін сатып алды. 1946 жылдан 1999 жылға дейін Вестминстер театры MRA-ның Лондондық базасы болып қызмет етті, бұл оның идеяларын тарату үшін пьесалар мен қойылымдарды пайдалану дәстүрін жалғастырды.

Соғыстан кейінгі татуласу

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін MRA Франция мен Германия арасындағы келісімді қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарды, Каодағы конференциялары және екі елдің көмір және болат өнеркәсіптеріндегі жұмысы арқылы. Германия канцлері Конрад Аденауэр Каодағы MRA конференциясына тұрақты қатысушы болды, ал Бухман француз сыртқы істер министрі Роберт Шуман мен Аденауэрдің кездесулерін ұйымдастырды. Осы еңбегі үшін Бухман француз үкіметінен Легион д'Онер орденінің Шевалье кресімен, сондай-ақ Германияның Еңбегі үшін орденінің Үлкен кресімен марапатталды. Бухманның соғысқа дейінгі Германиядағы жұмысының нәтижесінде, нацистік Германияға қарсы күресте аман қалған немістермен байланысы, осы келісімді жеңілдетуде маңызды фактор болды. MRA соғыстан кейін Жапониядан шыққан алғашқы ірі делегациялардың шетелге саяхаттауына көмектесті. 1950 жылы 76 адамнан тұратын делегация, оның ішінде барлық басты партиялардың парламент мүшелері, жеті префектураның губернаторлары, Хиросима мен Нагасаки қалаларының әкімдері, сондай-ақ өнеркәсіп, қаржы және еңбек саласының жетекшілері Каодағы MRA орталығына барды, одан кейін АҚШ-қа аттанды. АҚШ Сенатында олардың аға өкілі Чорижуо Куриджама "Жапонияның үлкен қателігі үшін" кешірім сұрады. 1957 жылы премьер-министр Киши Жапонияның Оңтүстік-Шығыс Азиядағы тоғыз көршісі алдында тарихи кешірім сұрап, қарым-қатынастарды жақсартты. Токиоға оралған соң ол бұқаралық ақпарат құралдарына: "Бөлінген халықтар арасында бірлік құрудағы Моральдық Қайта Қаруланудың тиімділігіне қатты таң қалдым. Өткендегі жараларды жазыу үшін шын жүректен кешірім сұраудың қаншалықты күшті екенін өзім де сезіндім" деді.

Колониядан шығу

МРА Марокко мен Тунисті бейбіт түрде отарсыздандыруда маңызды рөл атқарды. 1956 жылы Марокконың патшасы Мұхаммед V Бухманға былай деп жазды: "Осы соңғы қиын жылдарда Марокко, марокколықтар және өзім үшін жасаған барлықтарыңызға алғыс айтамын. Біз, мұсылмандар үшін де, сіздер, христиандар үшін де, және барлық елдер үшін де Моральдық Қайта Қарулану (МҚҚ) үлкен серпін болуы керек". Сол жылдың желтоқсан айында Тунистің президенті Хабиб Бургиба: "Әлемге Моральдық Қайта Қаруланудың (МҚҚ) біздің елімізге қандай үлкен көмек көрсеткенін айту қажет" деді. Бірақ Алжирде осындай делдалдық әрекеттер сәтсіз аяқталды. 1955 жылы Бухман Кауда бас қосып отырған бірнеше елдің африкалық көшбасшыларына МҚҚ туралы білгендерін пьеса түрінде көрсетуді ұсынды. "Азаттық" атты пьеса 48 сағаттың ішінде жазылып, бір аптадан кейін Вестминстер театрында тұңғыш рет қойылды. Содан кейін ол әлемді аралап, толық метражды түсті фильмге айналды. Кенияда бұл фильм түрмеде отырған Джомо Кениаттаға көрсетілді, ол оны суахили тіліне дубляждауды сұрады. Фильм алғашқы сайлауға дейінгі айларда миллиондаған кениялыққа көрсетілді. 1961 жылдың көктемінде Найробидегі "Репортер" газеті былай деп жазды: "МҚҚ біздің соңғы сайлау кампаниясын тұрақтандыруға үлкен үлес қосты".

Басқа діндерге деген көзқарас

Бьюкманның басқа діндердегі адамдармен жұмыс істеуге дайындығы, олардан христиан дінін қабылдауды талап етпегені, көбінесе басқа христиандармен шатасу мен қақтығыс тудыратын. 1948 жылы сөйлеген сөзінде ол: «МРА – Құдайдан шабыттанған идеологияның жақсы жолы, оның бойымен барлығы біріге алады. Католиктер, яхудилер және протестанттар, индуистер, мұсылмандар, буддистер және конфуциандықтар – барлығы қажет болған жағдайда өзгеріп, осы жақсы жолмен бірге жүре алады» деді. Ол Мохандас Карамчанд Гандимен бірнеше жыл бойы көптеген кездесулер өткізді, оны өте құрметтеді және: «Оның пайдалы аймағы – қасиеттілік, және ол өте күшті болады» деді. Сондай-ақ ол мұсылман елдерінің «Шығыс пен Батысты байланыстырып, рухани жаңаруға әкелетін саналылық белдеуіне» айналуына үміттенді. Бірақ оның өмірбаяуын жазған Гарт Линнің айтуынша, Бьюкман өз жиналыстарына келгендерге, олардың діни сенімдеріне немесе сенімсіздігіне қарамастан, «өзі білетін ең терең христиандық шындықтарды айтатын, көбінесе Кесвиктегі айқышқа шегеленіп, Мәсіхтің өзінің ең жақын досы болғаны туралы оқиғаға негізделген. Бұл өте маңызды, себебі әркім өз күнәсімен бетпе-бет келіп, өзгеріске және кешірімге ұмтылу керек. Бірақ ол тыңдаушыларына өз дәстүрлерін тастауға немесе осы немесе сол шіркеуге қосылуға тиіс екенін ешқашан айтпады».

Бухман және коммунизм

Қытайдағы алғашқы тәжірибелерінен кейін Бухман, Қытайдағы батыс миссионерлік күш-жігерінің сәтсіздігі коммунизм сияқты балама сенімдердің қалыптасуына жағдай жасады деп түсінді. Британдық және американдық университеттердегі жұмысында ол коммунизмнің қуатты және тартымды күш екенін анықтады. Коммунистердің батылдығы мен өзгеріске құштарлығына риза болғанымен, Бухман коммунизмнің жеткіліксіздігіне сенді, себебі ол моральдық салыстырмалылық пен Құдайға қарсы тұру қағидаларына негізделгенін көрді. Жиі айтылатын ой – коммунизмнің адалдығы мен стратегиялық идеологиясына, Құдайға адал және стратегиялық күштермен тең келу қажеттігі болды. 1930 жылдардың басында Оңтүстік Американы аралағаннан кейін, ол Оксфорд тобымен жұмыс істейтін жастарға: «Бір елде екі жас коммунист әрбір министрге жабысып, оны партиялық бағытқа көндіруді міндет еткендерін естідім. Сіздердің араларыңызда кім басшыларыңызға христиандық революцияны жеткізуді мұқият жоспарлайды?» деді. Бухман фашизм мен коммунизмнің де түбінде материализм жатқанына сенді, оны «барлық идеологиялардың анасы» деп атады. Сондықтан, материализм демократияның ең үлкен жауы болды: «Адамдар оңшыл немесе солшыл болу мәселесінде шатасады. Бірақ бізге қажет нәрсе – Құдайдың Киелі Рухымен басшылыққа ие болу. Біз осы күшті зерттеуіміз керек. Киелі Рух бізге қалай ойлау және өмір сүру керектігін үйретеді, сондай-ақ ұлттық қызметіміздің берік негізін қалай құру керектігін көрсетеді. Бүгінгі әлемдегі нағыз күрес – таптар арасындағы емес, нәсілдер арасындағы емес, Мәсіх пен оның қарсыластары арасындағы күрес». 1956 жылы Никита Хрущевтің сталинизмді айыптауынан және Батыспен қарым-қатынастың жақсаруынан кейін, MRA «Идеология және Бірге өмір сүру» атты памфлет жариялады, ол Батысты коммунизмнің стратегиялары мен тактикаларынан хабардар етті. Бұл памфлет 24 тілге аударылып, MRA жариялаған ең көп таралған басылымға айналды. Бұл Бухман мен MRA-ның антикоммунистік және, демек, оңшыл көзқарастарды ұстанатыны туралы кең таралған пікірге әкелді. 1950 жылдары ол әріптесіне: «Егер Ұлыбритания мен Америка бүгін коммунизмді жеңсе, әлем бұрынғыдан да нашар болар еді. Себебі екінші жақтың қате болуы мені дұрыс ете қоймайды» деді. Рурынан келгендер MRA-ның «Естен кеткен фактор» атты қойылымын көріп, жұмыс берушілердің пайдаланушылық көзқарастан ынтымақтастыққа өзгеруіне куә болды. Аймақтағы бірнеше жоғары деңгейлі коммунистік басшылар MRA-ны қабылдап, Солтүстік Рейн-Вестфалиядағы Коммунистік партия штаб-пәтеріне есеп беруге шақырылды. Олар партияға MRA-мен танысып, «мұқтаж адалдық, тазалық, өзімшілдік және сүйіспеншілік қағидаларына қарсы тұрып, оның дамуының келесі қадамын жасауын» ұсынды. Олардың пікірін Маркс пен Энгельстің цитаталарымен қолдады. Бірақ олардың ұсынысы қабылданбады және олар партиядан қуылды. Бухман Германияның көмір басқармасының басшысы доктор Генрих Косттың шақыруын қабылдап, Рурына команда жіберді. Екі жыл бойы Бухман аймақтағы 100-ден астам MRA қызметкерін қолдады. Олардың келуінен бұрын жұмысшылар кеңесінің 72% орындарын коммунистер баурап алған. 1950 жылға қарай бұл көрсеткіш 25% дейін төмендеді. Германияның кеншілер одағының атқару мүшесі Хьюберт Штайнның айтуынша, бұл төмендеу «үлкен дәрежеде Моральдық қайта қарулануға» байланысты болды. 1950 жылы Берлин радиосы және басқа станциялар Бухманның сөзін хабарлады: «Марксистер дағдарыс кезінде жаңа ой табуда. Сыныптық күрес ескірді. Менеджмент пен жұмысшылар таптық соғысқа оң балама ретінде қарауға кірісіп жатыр. Марксистер үлкен идеологияның жолын аша ала ма? Неге жоқ? Олар әрқашан жаңа нәрселерге ашық. Неге олар осы жоғары ой үшін өмір сүрмеуі керек?» Содан бері Мәскеу радиосы Бухман мен Моральдық қайта қарулануды үнемі сынап келді. 1952 жылы Георгий Арбатов MRA-ны «әмбебап идеология» деп сипаттап, ол «қатыспайтын сыныптық соғысты» «жақсылық пен жамандық арасындағы мәңгілік күрес» деп алмастырады деді.

Жеке өмір

Бьюкман ешқашан үйленбеген. 1942 жылы инсульт болғаннан кейін және денсаулығы нашарлап, соқырлыққа және қимылсыздыққа ұшырағанына қарамастан, ол 1961 жылдың 6 тамызында қайтыс болғанша мүмкіндігі шектеулі болса да белсенділігін сақтап келді. Ол Пенсильвания штатының Аллентаун қаласына жерленді.

Дау

Бюхман өмірінің көп бөлігінде даулы тұлға болды, ал сыншылар оның қозғалысын 1920-шы жылдардан бастап "Бюхманизм" деп атады. Ұлыбританияда оның сыншыларының қатарында "Әдепті қайта қаруландырудың құпиясы" атты ықпалды сын еңбегін жазған лейбористік парламент депутаты Том Дриберг және "танымал есімдердің адал емес, тіпті ақтауға келмейтіндей пайдаланылуына, жарнамалардың асыра көрсетілуіне, саяхатшы топтардың артықшылық пен ысырапшылдығына, "бөлісудің" жасандылығына, қаржының құпиясына, "Франк" деп аталатын жетекшінің диктаторлық билеуіне" жиренгендігін жазған Дарем епископы Хенсли Хенсон болды. Мен қозғалыстың ең қараңғы тұсын – яғни, оның ілгерілеуінің артында қалған моральдық және интеллектуалдық құлаудың іздерін еске алудан тартынамын. Екінші жағынан, Бюхманды Кантербери архиепискобы Космо Ланг және Габриэль Марсель сияқты тұлғалар қолдады. Малкольм Маггеридж Бюхманның неліктен осындай "керемет жаушылықты" тудырғанын ұзақ уақыт бойы түсіне алмағанын, ал кейіннен "босқындық қоғамда босқындыққа қарсы кез келген шабуыл – астана" деген қорытындыға келгенін айтты.

Принстон

Алғашқы сын 1920 жылдары Бьюкманның Принстон университетінен қуылғаны туралы айыптамаға негізделді. Шындығында, Бьюкман онда ешқашан қызмет етпеген, бірақ Хартфорд семинариясындағы табысынан кейін Бьюкманның шәкірттері Филадельфия қоғамын (университеттегі басты христиандық ұйым) Бьюкманның қағидалары бойынша басқарды. Бірнеше шағымнан соң президент Хиббен тергеу үшін жоғары деңгейлі комиссия құрды және баспасөзге: «Принстонда Бьюкманшылдыққа орын жоқ» деді. Бірнеше айдан кейін есеп жарияланды, онда Қоғам мүшелерінің агрессивті және ұнатпайтын үгіт-насихатпен айналысқандығы, жеке өмірге қол сұғылғандығы, христиандық өмірдің шарты ретінде кінәні мойындау талап етілгендігі, жеке күнәларды өзара мойындауға шақырылған жиналыстар өткізілгендігі және жыныстық тәртіпсіздікті мойындауға баса назар аударылғандығы туралы айыптамалар қарастырылғаны айтылды. Авторлар мынадай қорытынды жасады: «Біз осы айыптамаларды растайтын немесе ақталайтын кез келген дәлелді табуға барлық күшімізді салдық, бірақ біздің алдымызға оларды растайтын немесе ақталайтын ешқандай дәлел ұсынылмады. Осы жағдайда, біз әділеттілік үшін айыптамалар қате түсінік немесе негізсіз сынның нәтижесі деп мәлімдеуіміз керек деп санаймыз». Шындығында, есеп одан да әрі барып, қоғамның «ерекше табысына» жоғары баға берді. Осыған қарамастан, Хиббен Филадельфия қоғамының басшылығынан Бьюкманмен байланысын үзуді немесе лауазымдарынан айырылуды талап етті. Олар оған бағынбай, қызметтен кетті.

Жыныстық

Сыншылар «толық адалдық» Оксфорд тобының үй кештерінде негізінен жыныстық мәселелерге, әсіресе өзімен-өзі жыныстық қатынасқа (мастурбацияға) ден қойылғанын айыптады. Оған жауап ретінде Бьюхман: «Біз жыныстық проблемаларды осы беделді жазбада – Жаңа өсиетте кездесетіндей және айтылатындай пропорцияда әрі сөзсіз талқылаймыз. Жаңа өсиетті оқыған адам оған тап болмайынша өте алмайды, бірақ бұл адалдық және өзімшілдік сияқты одан да ауыр күнәлардың есебінен ешқашан болмайды», – деді. Бұл пікірді сол кездегі Ориел колледжінің деканы, кейін Лондон епископы болған Дж. В. К. Ванд та қолдады. Ол 1930 жылғы тамыз айындағы «Теология» журналында былай деп жазды: «Адамдар өзімшілдік, мақтан, жаман ниет туралы ең көп естиді, ал «Бьюхманшылдық» жыныстық мәселелерге тым көп көңіл бөледі деген айыптаманы жөнсіз әуесқойлық деп есептеген жөн». Швейцариялық теолог Эмиль Брунер, Бьюхманға алғынын жиі білдірген, сонымен қатар, Бьюхманды нацистік басшылықты өзгертуге тырысу арқылы өзінің және өзінің жұмысының беделін қауіпке тікелей салғаны үшін тыйым салуға тырысты. Бьюхман Брунерге былай деп жауап берді: «Сіздің қауіп-қатеріңіз – сіз әлі де кафедрадан дүркіреп тұрған профессорсызда және теологиялық тұрғыдан мінсіздікті қалайсыз. Бірақ Германиядағы шіркеу дағдарысы осылай шешілмейді. Сіздің «Өкінішке орай, бұл үмітсіз Хоссенфельдер тобының беделін түгелдей құртты» деген сөзіңіз маған «салық жинаушылар мен күнәкарлармен» араласу сияқты көрінеді. Просто юмор сезімін сақтап, Жаңа өсиетті оқыңыз. Топтардың осы тұрғыдан беделі жоқ, ал мен үшін жоғалтатын ештеңем жоқ». Ванкувердегі Реджент колледжінің теология және этика профессоры, «Сөйлейтін Құдайға құлақ түр» кітабының авторы Клаус Бокмуэлл былай деп жазды: «Моральдық қайта қаруландырудың гениалдылығы – христиандықтың орталық рухани мәнін (оның шіркеулерден гөрі көбінесе жаңа және күшті түрде көрсетілуін) зайырлы және қолжетімді формада жеткізу. Сондықтан абсолютті моральдық стандарттарға ерекше назар аударылады. Бірақ Киелі Рухтың басшылығы да орталық мәселе. Гениальдылық – осы екі нәрсенің арасалмақтылығында». Кардинал Франц Кёниг Бьюхманды «өз идеялары арқылы қазіргі заман тарихындағы шешуші нүкте болды» деп атады, ал Константинополь патриархы Афинагор Бьюхманды «заманауи апостол Павел» деп атады.

Әдебиеттік сілтемелер

1934 жылы Оксфорд бухманистерінің бір тобы Роза Маколейдің "Шетелге саяхат" атты ертерек романдарының бірінде маңызды рөлде көрінеді, бұл романды Уильям Коллинз, Сонс басып шығарған. 1945 жылы Ньяо Марштың "Жүн ішінде өлді" атты детективтік романында, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жаңа Зеландияда өтетін оқиғада, медициналық қызметтен босатылған британдық солдат Фабиан Лосс, Жаңа Зеландиядағы отбасымен бірге емделуде, ол бухманизмді өзінің құпиясын айтумен байланыстырады. 1961 жылы Мюриел Спарктың "Жан Бродидің гүлденген шағы" кітабының бірінші бетінде Жан Бродидің шәкірттері "Бухманистер мен Муссолини туралы естігендері" айтылады, бұл директорды қатты алаңдатады.