Кіріспе

Рим қолбасшысы Спурий Тарпейдің қызы, Веста қызы

Рим аңызында, Тарпея (/t//ɑr/'/p//iː//ə/; б.з.б. 8 ғасырдың ортасы), Рим қолбасшысы Спурий Тарпейдің қызы, Рим қаласын сабиндерге сатқан Веста қызы. Ол әйелдерін қашқызу кезінде сыйлық ретінде әшекейлер күткендіктен, қалаға опасыздық жасады. Бірақ сабиндер оны қалқандарымен қағып өлтірді және денесін Римнің Капитолий төбесінің оңтүстік жартасынан лақтырып жіберді, содан бері ол жартас Тарпеялық жартас (Rupes Tarpeia) деп аталады.

Аңыз

Аңыз бойынша, Римді сабин патшасы Тит Татиус қоршаған кезде, Спурий Тарпейдің қызы, Тарпея, сабиндер лагеріне барып, оларға қалаға кіруге рұхсат беруге, "сол қолында бар нәрсе" берілсе келісетінін айтты. Алтынға құмар болған ол білезіктерді күткен, бірақ сабиндер оның үстіне сол қолында ұстаған қалқандарын лақтырып, оны қаза қылды. Оның денесі кейін Капитолий төбесінің оңтүстік беткейіндегі тік жардан лақтырылды (немесе кейбір деректер бойынша, сол жерге жерленді). Дегенмен, сабиндер Форумды бағындыра алмады, оның қақпалары Янус құдайдың керемет күшімен шығарылған қайнап тұрған су ағындарымен қорғалды. Ол лақтырылған жартас Тарпеялық жартас деп аталды және Римнің ең танымал сатқындарының жазаланатын орнына айналды. Сатқындар мен кісі өлтірушілердің Капитолийден тік құлайтын Тарпеялық жартастан лақтырылғаны айтылады. Жартастың нақты орналасқан жері туралы пікірталас бар. Варо оның Юпитер Капитолиний храмының жанында болғанын, ал Галикарнас Дионисийдің Рим форумының оңтүстік-шығысында орналасқандығын мәлімдейді.

Ливи

Ливийдің есебі Фабий, Дионисий және Пизодан алынған ақпаратты пайдаланады, олардың барлығы Ливийге дейін Тарпея туралы жазбаларға ие болған. Бұрынғы авторлардың жазбалары – аңыздың негізгі оқиғасын құрайды. Ливий қосатын ерекше егжей-тегжей – Тарпея алтын іздемеген, керісінше, Сабиндерді алдап, кіргеннен кейін қаруларын тапсыруға мәжбүрлеуге тырысқандығы. Ливий былай деп жазады:

Кейбіреулердің айтуынша, сол қолындағысын беру туралы келісімнен кейін, ол шынтуақты олардың қаруларын көздеген және алдағандық әрекетінен өзінің "ақысымен" құтылған.

Варо

Вароның Тарпея туралы баяндамасы Ливийдің баяндамасына ұқсас, алайда Варо Тарпеяның Весталь болғанын қосады. Варо бұл егжей-тегжейлі мәліметті Плутарх алғашқы төрт Вестальдың бірінің аты Тарпея екенін жазған кезде енгізген. Бұл қосымша мәлімет маңызды, себебі қазір мифте Тарпея Весталь болғандығы қабылданды. Сондай-ақ, бұл Пропертий сияқты жазушыларға осы мәліметті кеңейтіп, Тарпеяның адалсыздығы туралы тақырыптарды қосуға мүмкіндік берді, осылайша оның ашкөздігінің себебі түсіндірілді.

Пропертиус

Пропертиус есебі туынды деп есептеледі. Мифке осы көркемдік көзқарас оқиғаны римдіктерге жақын етуге мүмкіндік береді және ашкөздік жеңіп алғанда не болатынының үлкен символы болды.

Плутарх

Плутархтың баяндамасы Ливийдің баяндамасынан ұзақ, бірақ сол оқиғаларды толыққанды сипаттайды. Дегенмен, Ливийге қарағанда, Плутарх тек бір нұсқаны келтіреді, онда Тарпея алтынға құмарлығынан Римді сабиндерге сатқандықтан, олар оған үю үшін салған қалқандарының салмағынан қаза табады.

Пизо

Б.з.д. 2-ғасырдағы латын тарихшысы Луций Кальпурний Писо Фруги Тарпея туралы көбірек жағымды баяндама жазды, онда оның Римге сатқындық жасау ниеті болмағанын мәлімдеді. Дегенмен, Писоның оқиға туралы түпнұсқасы бізге жеткен жоқ. Писоның нұсқасы Дионисий Галикарнасстың еңбегі арқылы сақталды. Дионисий Галикарнасстың хабарлауынша, Писо Тарпеяны сатқындық, ашкөздік немесе Татиусқа деген махаббаттан мүлдем кінәсіз деп көрсеткен. Ол Тарпеяның Ромулға Татиуспен жасасқан келісімі туралы хабарлап, сабиндердің қалқандарын талап еткенін қосымша мәлімет ретінде келтіреді. Бұдан әрі, Тарпея Ромулдан Капитолийге әскер жіберуін сұрап, осылайша олардың қалқандарын қолға түсіру жоспарымен үйлестіргісі келді.

Антигоноздар

Антигонос (Ἀντίγονος), б.з.д. III ғасырындағы грек авторы, Тарпеяны опасыздық жасаған деп айыптауға болмайтын және ұл-қызына деген құрметтің үлгісі ретінде бейнелейді. Ол Татийдің қызы ретінде танылған, Ромулдың қалаусыз әйелі болғандықтан, әкесі үшін Римге қарсы сатқындық жасаған.

Тарпея - құл қыз

Варо мен Пропертий Тарпеяны ең алдымен Весталь қызы ретінде көрсетеді. Дегенмен, оның Весталь қызы мәртебесі тек Варо мен IV ғасырдың басындағы «Бревиарий Виндобоненсе» еңбектерінде нақты айқындалған. Ливий Тарпеяны тікелей Весталь деп атамайды, бірақ оны «қыз» деп сипаттайды. Рим тарихшылары мұны ол Весталь болғанын білдіреді деп есептейді. Вестальдар 13 ақпан күні / Ақпан Идесінде Тарпеяның қабірінде Parentalia немесе dies parentales («ата-аналар күні») тойлаған, себебі ол өзі Весталь саналған. Тарпеяның Весталь қызы мәртебесі оны Рим мемлекетінің діни қорғанысы мен тазалығының бейнесі ретінде бекітеді. Сонымен қатар, Весталь қызы жасаған опасыздық, қарапайым римдік жасаған күнәдан да ауыррақ саналады. Сондықтан ғалымдар Тарпеяның Весталь қызы ретіндегі бейнесі оның жасаған ісінің таза емес екенін символдық түрде көрсету үшін ойлап табылды ма, әлде ол оқиғаның/аңыздың ажырамас бөлігі болды ма деп пікірталас жүргізеді. (Жоғарыдағы «Б.з.б. 89 жылғы Динарий», «Б.з.б. 18-19 жылғы Динарий» және «Аэмилия базиликасы» суреттерін қараңыз). Аэмилия базиликасы осы үш бейнелеудің ең күрделісі болып табылады. Фриздің ортасында Тарпея бейнеленген, оның екі жағында қалқандарымен оны басып алуға дайындалып тұрған сарбаздар бар. Екі жақтағы сыртқы екі тұлға Тит Татий және Марс Ультор немесе Ромулдың өзі болуы мүмкін. Сабин Динарийі Аэмилия базиликасына ұқсас, Тарпея екі сабин сарбазымен қоршалған бейнесі салынған. Турпиллиан Динарийі бұрынғы екі бейнелеуден сәл өзгеше. Тарпея монетаның артқы жағындағы орталық және жалғыз тұлға болып келеді. Оның үстіне қалқандар үйіліп қойылған, ал қолы берілуді білдіретіндей көтерілген.

Символизм

Ежелгі заманда су ыдыстарын әйел жыныстық қатынасымен байланыстыру кең таралған метафора болды. Әйел денесі – ыдыс, ал ішіндегі су оның құнарлылығын көрсетеді. Тарпея Вестал қыз болғандықтан, Проперцийдің баяндамасында ол Татийді алғаш көргенде су ыдысын тастағаны аса маңызды. Весталь қыздары Римнің үлгілі азаматының бейнесі болды. Олардың “бұзылмаған терісі” Рим қабырғаларының тұрғандығының метафорасы еді. Тастаған су Тарпеяның тазалығын жоғалтқанын, оның ашкөздігін “эротикалық бұзушылықпен” байланыстырады деп түсіндіріледі. Проперций нұсқасында су символизмі Тарпеяның түсінде де кездеседі, онда ол өзін Амазонка және Бакханка ретінде көреді. Амазонка бейнесі Понттағы мифтік Амазонка жеріндегі Термодон өзенін білдіреді. Бакханка бейнесі Дионисиймен байланысты Тракиядағы Стримон өзенін білдіреді. Тарпея мифі адалдықтан айырылу, ашкөздік және құштарлықтың зияны туралы ескерту ретінде кеңінен оқылды. Тарпеяның суреттері мен миф Август дәуірінде римдік әйелдің дұрыс емес түрі мен алдаудың мысалы ретінде пайдаланылды. Біздің заманымыздың I ғасырындағы Эмилия базиликасында Тарпеяны қалқандармен басып тастаған сурет айқын бейнеленген. Бұл суреттің Август дәуірінде қолданылуы Августтың жыныстық моральға қатысты заңдарымен және империяны жаңғырту әрекеттерімен байланысты. Сондықтан Тарпея мифі мен суреті “бұрыс” жыныстық мінез-құлқыны көрсету үшін саяси құрал ретінде қолданылды. Тарпея – өз денесін мемлекетке сатқан, құштарлық пен ашкөздікке берілген сатқын римдік әйелдің символы. Сонымен қатар, Тарпея оқиғасы Рим тарихындағы осы кезеңде сабин әйелдерінің екі жақты адалдығын да көрсетеді.