Кіріспе

Су асты кеме класы

Америка Құрама Штаттарының S класты су асты кемелері, көбінесе жай ғана S қайықтары деп аталады (кейде "Шәкәр" қайықтары, сол кездегі әскери-теңіз флотының фонетикалық әліпбиі бойынша "S" әрпінен кейін), Америка Құрама Штаттарының әскери-теңіз флотының жобалары бойынша салынған маңызды саны бар алғашқы су асты кеме класы болды. Олар соғыстар аралық жылдары АҚШ әскери-теңіз флотының су асты кеме күштерінің басым бөлігін құрады және барлық операциялық театрларда кездеседі. Флоттық су асты кемелер деп есептелмесе де, олар АҚШ әскери-теңіз флотында ашық мұхит, көк су операциялары үшін арналған алғашқы су асты кемелер болды. Бұрынғы су асты кемелер портты немесе жағалау қорғанысына арналған еді. Бұл қайықтардың жылдамдығы мен қашықтығы бұрынғы кластардан артық болуы, тұру жағдайлары жақсартылып, қару-жарақтары күшейтілуі тиіс болды. S класы Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде жобаланды, бірақ соғыс аяқталғаннан кейін ғана аяқталды. Кластағы көптеген қайықтар Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін қызметте болды. Америка Құрама Штаттарының әскери-теңіз флоты 1920-1925 жылдары 51 S класты су асты кемесін тапсырыс берді. Атау тізімі бойынша алғашқы қайық, S 1, 1920 жылы, ал соңғысы, S 51, 1922 жылы пайдалануға берілді. Бір мердігердің өндірісте қиындықтарға тап болуына байланысты өндіріс кезегі бұзылып, кластағы соңғы қайық S 47 1925 жылдың қыркүйегінде пайдалануға берілді. S класы төрт түрлі жобалық топқа бөлінеді:
I топ (S 1 класы немесе "Голланд" типі): 25 қайық, S 1 және S 18-ден S 41-ге дейін, Массачусетс штаты Куинсидегі Фор Ривер кеме жасаушы зауытындағы Bethlehem Steel және Калифорния штаты Сан-Францискодағы Union Iron Works компаниялары дизайнер Electric Boat Company-ның қосалқы мердігерлері ретінде салды. II топ (S 3 класы немесе "Көмектік кемежай" типі): 15 қайық, S 3-тен S 17-ге дейін, Портсмут теңіз кемежайында және Коннектикут штаты Бриджпорттағы Lake Torpedo Boat компаниясында салынды. III топ (S 42 класы немесе "2-ші Голланд" типі): 6 қайық, S 42-ден S 47-ге дейін, Фор Риверде салынды. IV топ (S 48 класы немесе "2-ші Көмектік кемежай" типі): 4 қайық, S 48-ден S 51-ге дейін, Lake компаниясы салды. S 2 Lake компаниясы салған прототип болды және қайталанбады. Атау тізімі бойынша алғашқы үш қайық, S 1, S 2 және S 3, 1918 қаржы жылында бекітілген прототиптер болды және бірдей техникалық сипаттамаларға сәйкес салынды: S 1 Electric Boat компаниясымен, S 2 Lake компаниясымен және S 3 Construction and Repair бюросы (BuC&R) (кейіннен Ships бюросы) жобалады. Electric Boat және BuC&R жобалары кейінгі қаржы жылында сериялық өндіріске енгізілді. SS 159-ден SS 168-ге дейін (2-ші Голланд) және SS 173-тен SS 176-ға дейін (2-ші Көмектік кемежай) тоқтатылды және кейінгі практикаға қайшы, корпус нөмірлері келесі су асты кемелерінде қолданылды. Бұл материалдардың бір бөлігі Electric Boat компаниясы Перу әскери-теңіз флотының төрт R қайығын салу үшін пайдаланды. Бірінші S қайығы 1919 жылдың 30 қаңтарында S 3 болып пайдалануға берілді, содан кейін (ретімен) S 4, S 5, S 6 және S 2. Electric Boat компаниясының Куинси мен Сан-Францискодағы мердігерлері параллель жұмыс істеді, алғашқы бірлік, S 1, Куинсиде салынды және 1920 жылдың 5 маусымында пайдалануға берілді, ал Сан-Францискодан шыққан алғашқы бірлік S 30, 1920 жылдың 29 қазанында пайдалануға берілді.

Дизайн

1914-1916 жылдар аралығында алынған барлау мәліметтері бойынша, Ұлыбритания жағалауында жұмыс істейтін неміс су асты қайықтары сол кездегі АҚШ Әскери-теңіз күштерінің H, K, L және N кластағы су асты қайықтарының мүмкіндіктерін асып түсті. Егер Ұлыбритания құласа, бұл қайықтар Атлантика мұхитын кесіп өтіп, сонда соғыса алмайтын болар еді. Осы себепті S класына айналатын жобаларға талаптар күшейтілді. Әскери-теңіз күштерінің техникалық талаптары 800 тонналық, 11-14 түйін жылдамдығымен және 3400-5400 теңіз милясы қашықтыққа жүзе алатын қайықтарды талап етті. Олар 21 дюймдік төрт торпеда түтігімен және 4 дюймдік палубалық зеңбірекпен жарақтандырылуы керек еді. Әскери-теңіз күштері дәстүрлі су асты қайық құрылысшылары Electric Boat және Lake компанияларына жүгініп, жобаларды ұсынуды сұрады, бірақ алғаш рет Әскери-теңіз күштері өзінің кеме құрастырушылық қадаларында салынатын жобаны әзірледі. Әскери-теңіз күштері сатып алу процесін әртараптандыруды және Electric Boat компаниясына бәсекелестік жағдайын жасауды мақсат етті. FY18 жылғы қайықтар прототиптер саналса да, Electric Boat (EB) және BuC&R жобалары бастапқыда сериялық өндіріс үшін көзделген. EB жобасы I және IV топтағы қайықтардың негізі болды және бұрынғы жобаларының кеңейтілген нұсқалары еді. Бір қабықтан тұратын конструкцияда барлық балласттық резервуарлар қысымды қабықта орналастырылған. Қабық дөңгелек пішіндес, ал руль екі бұранданың арт жағында, қабықтың соңында орналасқан. Бұрынғы R кластағы қайықтармен салыстырғанда, I кластағы S қайықтары 10 метрге ұзынырақ, 3 футқа енірек, 2 футқа тереңірек және 60% көбірек сусыру қабілетіне ие болды. Бұл үлкен қашықтыққа жүзуге, қуаттырақ қозғалтқыштарға, жоғары жылдамдыққа және көбірек торпедаларды тасымалдауға мүмкіндік берді, бірақ алдыңғы торпеда түтіктерінің саны өзгеріссіз қалды. Lake компаниясының S 2 жобасы екі қабықты конструкцияны құрады, онда ішкі қысымды қабықтың айналасында балласттық резервуарлар орналастырылған. Кеменің корпусы қажетті жүзбелілікті қамтамасыз ететін жалпақ "құрақ" пішіндес аяқталды. Руль корпустың астына орнатылды, ал айналу механизмі корпустың суға бату жапырақтарын да қолдады. Суда тұрақтау үшін кеменің үстіндегі құрылым ішінара герметикалық болды. Теңіз сынақтары кеменің тұмсығы толқындарға еніп кетуге бейім екенін көрсетті, сондықтан Lake тұмсығына жүзбелі резервуар қосты, бұл оған дөңгелек пішін берді. Бұл қайық нашар маневрлікке ие және күрделі болды. Ол сенімді емес болып шықты және экипажына ұнамады. Әскери-теңіз күштері оны жаппай өндіріс үшін таңдамады және осы жоба бойынша басқа қайықтар салынбады. BuC&R жобасы S 3 толық екі қабықты конструкцияны құрады, ол Electric Boat және Lake жобаларының кейбір элементтерін біріктірді. 76 метрлік ұзындығы бар бұл қайық басқа екі жобадан сәл ұзын және енірек болды. Батарея басқару бөлімінің алдындағы үлкен бөлімде орналастырылды, бұл қайыққа ұзын, әдемі пішін берді. Ұзын қабық корпустың арт жағында тік "қиық" пішіндес аяқталды, ал руль және корпустың суға бату жапырақтары пропеллерлердің артында қабықтың астына орнатылды. II топтың төрт және IV топтың барлық төрт қайығы қосымша бір корпустық торпеда түтігімен жабдықталған. IV топтың да ұзындығы артық және сусыру қабілеті төмен болды. Electric Boat жобалары (I және III топтар) бір қабықты, ал қалғандары екі қабықты болды. Барлық S қайықтарында 102 мм/50 калибрлі 4 дюймдік палубалық зеңбірек орнатылған, бұл бұрынғы АҚШ су асты қайықтарының 3 дюймдік зеңбірегінен едәуір үлкен. Бұл неміс су асты қайықтары жиі палубалық зеңбіректерді қолданғандықтан және көптеген су асты қайықтары 105 мм (4.1 дюймдік) палубалық зеңбіректермен жабдықталғандықтан болды. Тағы бір жетістік - коньки мұнарасының (fairwater) жақсартуы. Бұрынғы АҚШ су асты қайықтарында соғуды азайту және су асты жылдамдығын арттыру үшін кішкентай fairwater болған. Бірінші дүниежүзілік соғыста Солтүстік Атлантикадағы қарауылдау кезінде алынған тәжірибе кемелердің көп уақытын су бетінде өткізетінін және осылайша көпірдегі қарауылшыларға жақсы қорғаныс қажеттігін көрсетті. Соғыстан кейін қолға түскен неміс су асты қайықтарын зерттеу Солтүстік Атлантикада пайда болған кезде тұрақты тұтқалары бар үлкен fairwater артық екенін көрсетті, сондықтан S қайықтары жақсартылған және әлдеқайда үлкен fairwater-мен жабдықталды немесе қайта жабдықталды. Болашақ адмирал Хайман Г. Риковер USS S 48 кемесіне тағайындалды. Кейіннен ол S класындағы қайықтардың "кемшілікті, қаралы, қауіпті және жағымсыз инженерлігінің" жоғары инженерлік стандарттарға деген құмарлығын оятқанын айтты. 1923 жылы USS S 1 суда жүзетін ұшақпен тәжірибе жүргізді (жапондықтар кейіннен қабылдаған идея). Артқы палубаға Martin MS 1 бір ұшағын орналастыру үшін цилиндрлі ангар орнатылды. Сынақтар концепцияның жұмыс істемейтінін көрсетті және жабдықтар кейін алынып тасталды. Ангар кейіннен қайта пайдаланылып, суға батқан су асты қайықтарынан экипажды құтқаруға арналған McCann Rescue Chamber прототипі ретінде қайта жаңартылды.

Қызмет

EB компаниясы жасаған алғашқы екі қайық – Квинсидегі S 1 және Сан-Францискодағы S 30 болды. Құрылысшының теңіздегі сынақтары барысында екі қайық та қажетті жоғары жылдамдықпен жүргенде қатты бұрылыс тербелісіне тап болды. Тербеліс соншалықты күшті болды ki, екі суасты қайығының да екі қозғалтқышы толығымен бүлініп қалды. Кейінгі тергеу NELSECO 8 EB 15 қозғалтқыштарының (Electric Boat еншілес компаниясы жасаған) коленвалдарының диаметрі жеткіліксіз екенін көрсетті, осылайша олар әрбір цилиндр/поршеньнің жұмыс кезінде туындайтын күшке төтеп беруге жеткілікті мықты болмады, нәтижесінде шамадан тыс бұрылыс деформациясы пайда болды. Бұл – өте ауыр кемшілік болды және EB өндіріс процесін хаоске түсірді. Кейбір қайықтар құрылыс алаңдарында толыққанды аяқталмай жатты, ал басқалары жөндеу жұмыстары аяқталғанша төмен қуатпен жүре берді. Соңында, Әскери-теңіз департаменті S класының көп бөлігі қажетті операциялық параметрлерге жетпеуі мүмкін екенін ескере отырып, EB-ға коленвалдарының диаметрін ұлғайтып қозғалтқыштарды қайта жаңартуға қосымша қаржы бөлді. Бұл бұрылыс тербелісі мәселесін шешті, бірақ қайта жаңарту жұмыстары EB қайықтарын Әскери-теңіз күштеріне тапсыруды айтарлықтай кешіктірді, нәтижесінде орташа құрылыс уақыты 4,5 жылдан асып кетті. Қозғалтқыш мәселесі шешілгеннен кейін, EB қайықтары АҚШ Әскери-теңіз күштеріне өте жақсы қызмет етті, олардың көпшілігі Екінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін қызметте болды. BuC&R жобасы бойынша Портсмут және Лейк компаниялары салған қайықтар Бюро жасаған MAN дизельдік қозғалтқышын немесе Лейк жағдайында 2 циклді немесе 4 циклді Busch Sulzer қозғалтқышын пайдаланды. Бұл қозғалтқыш түрлері, барлық ерте дизельдік қозғалтқыштарға тән жобалау және инженерлік проблемалардан зардап шеггенімен, EB қолданған NELSECO қозғалтқыштарына қарағанда әлдеқайда сенімді болды және қызмет ету мерзімі бойы қанағаттанарлық өнімділік көрсетті.

Екінші дүниежүзілік соғыс қызметі

1941 жылдың желтоқсан айында АҚШ-тың Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысуы кезінде S класты су асты кемелерінің жасы 16-дан 21-ге дейін болды. АҚШ Әскери-теңіз күштерінде сол кезде екі ескі су асты кеме класы болды (O және R кластары, 1918 және 1919 жылдары қолданысқа енгізілген), бірақ S класы жауынгерлік операцияларда қолданылған су асты кемелерінің ең ескі класы болды (мүмкін, әлемдегі ең ескісі). Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, АҚШ 1941 жылдың желтоқсан айында соғысқа қатысқанда, 37 S қайығы қызметте болды. Жиырма S қайығына шайқас жұлдыздары табысталды, ал 17-сі 42 жапон кемесін батырғаны үшін марапатталды. Соғыс кезінде алты S қайығы жоғалды – бесеуі апаттардан (үшеуі жерге тірелуден, біреуі соқтығысудан және біреуі суға батудан), ал біреуі (S 44) жауынгерлік қимылдарда. Кейбір S класты қайықтар басқа елдердің теңіз күштеріне берілді. Бес (S 1, S 21, S 22, S 24 және S 29) 1942 жылдың наурыз және қыркүйек айлары аралығында Ұлыбритания Корольдік теңіз күштеріне, ал біреуі, S 25, 1941 жылдың қарашасында Польшаға берілді. Олар негізінен су астына қарсы соғысқа оқыту үшін пайдаланылды және 1944 жылдың ортасына дейін қызметтен шығарылды. S қайықтары Екінші дүниежүзілік соғыста Атлант мұхитында да, Тынық мұхитында да қызмет етті. Соғысқа арналған жаңа су асты кемелерге қарағанда кішкентай және баяу болғандықтан, Тынық мұхитында теңіз шарапаттарын жүргізуге қабілетті емес (сонымен қатар олардың жасы 20 жыл болды), олар барлау және жабдықтау міндеттерін, сондай-ақ жағалауды қорғауды жүзеге асырды. Сегіз S қайығы (S 11-ден S 17-ге дейін және S 48) соғыстың барлық кезеңін Атлант мұхитында өткізді. Олардың операциялары Панамадағы Коко-Солодан Мэндегі Каско шығанағына дейін созылды. S қайықтары Алеут аралдары шайқасынан кейін Аляскадағы Голланд портынан операциялар жүргізді. Кейбіреулері Австралиядан Оңтүстік-Батыс Тынық мұхиты аймағында да жұмыс істеді. Көпшілігі 1943 жылдың соңында майдандық қызметтен алынып, ASW оқуларына жіберілді, өйткені флоттың су асты кемелері көбейді. 1944 жылы екі S қайығы (S 42 және S 47) жауынгерлік патрульдер жүргізді, ал S қайығының соңғы жауынгерлік патрулі S 42 қайығымен 1944 жылдың 5 тамызынан 3 қыркүйегіне дейін жүргізілді. Екінші дүниежүзілік соғыста S класты қайықтар флоттық су асты кемелерінде стандартты болған жаңа Mark 14 торпедасын қолданбады, себебі торпедалық түтікшелердің ұзындығы жеткіліксіз болды, оның орнына Бірінші дүниежүзілік соғыс кезеңінен қалған Mark 10 торпедасын пайдаланды. (Өндірістің жетіспеушілігіне байланысты көптеген флоттық қайықтар да Mark 10 торпедаларын қолданды. Mark 14 торпедасы соғыстың басында жоғары деңгейде бұзылуға ұшырағандықтан, бұл міндетті түрде кемшілік емес еді.) Кластың ең маңызды жауынгерлік жетістігі S 44 (SS 155) қайығына тиесілі болды. Саво аралы шайқасында АҚШ және Австралия теңіз күштерінің ауыр жеңілісінен кейін, S 44 1942 жылдың 10 тамызында таңертең Кавиенг маңында жапондық күштерімен кездесті. Өздерін тиімді жағдайда тапқаннан кейін, S 44 экипажы төрт Mark 10 торпедасын іске қосты, олардың үшеуі ауыр крейсерді жарақаттады. Ауыр жарақат алған крейсер жеті минут ішінде батып, S 44 қашып кетті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жаңа су асты кемелер пайдалануға берілгеннен кейін, S қайықтары жауынгерлік қызметтен алынып, оның орнына оқу-жаттығу қызметтерін атқарды. 1944 жылдың соңында 11 қайықтан бас тартылып, тәжірибелік мақсаттар үшін пайдаланылды, соның ішінде тәжірибелік қарулармен батырылды. 1945 жылдың 2 қыркүйегінде жапондықтар капитуляциялаған кезде 13 S қайығы әлі де қызметте болды. 13 қайықтың 11-і 1945 жылдың қазан айында, біреуі қараша айында, ал S 15 1946 жылдың маусымына дейін қызметте болды.

S-кемелік кемелер

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, төменде тізілгендерден басқа, барлық S қайықтары жойылды.

Басқа тағдырлар

11 S қайығы 1944 және 1945 жылдары Жапонияның капитуляциясына дейін қызметтен шығарылды. Олардың көпшілігі нысана ретінде қолданылды. USS S 35 нысаналық қайығының қалдықтары 2017 жылы Lost 52 жобасы арқылы Оаху аралынан, S 28 қайығынан көп алшақ емес жерден табылды. 1945 жылдың 2 қыркүйегінде жапондар капитуляциялаған кезде 13 S қайығы қызметте болды. S-15 қайығынан басқа барлығы 1945 жылдың қараша айының соңына дейін қызметтен шығарылды. S 15 1946 жылдың маусымында қызметтен босатылды.