Кіріспе
"Санкт-Витус биі" деп те аталатын тарихи құпия құбылыс – Сиденхэм хореясы, сондай-ақ ревматикалық хорея деп те аталады. Бұл ауру негізінен бет, қолдар мен аяқтарға әсер ететін, жылдам, үйлесімсіз дікілдеу қозғалыстарымен сипатталады. Сиденхэм хореясы – А тобындағы бета-гемолитикалық стрептококк инфекциясынан туындаған аутоиммундық ауру. Бұл ауру жедел ревматизммен ауырған адамдардың 20-30%-ында кездеседі және оның маңызды диагностикалық критерийлерінің бірі болып табылады, бірақ кейде дербес түрде де пайда болуы мүмкін. Ауру әдетте жедел инфекциядан кейін бірнеше аптадан кейін, бірақ 6 айға дейін дамиды, бұл инфекция қарапайым ангина (фарингит) болған болуы мүмкін. Сиденхэм хореясы әйелдерде ерлерге қарағанда жиірек кездеседі, ал көптеген жағдайлар 5-15 жас аралығындағы балаларға әсер етеді. Сиденхэм хореясының ересектерде пайда болуы салыстырмалы түрде сирек, ал ересектердегі жағдайлардың көпшілігі балалық Сиденхэм хореясынан кейін қайталану болып табылады (бірақ жүктілік және әйел гормондарымен емдеу де ықтимал себептер болып табылады). Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл ауру "Сан Вито биі" деп аталатын аурулардың бірі болып келген.
Sydenham's chorea, also known as rheumatic chorea, is a disorder characterized by rapid, uncoordinated jerking movements primarily affecting the face, hands and feet. Sydenham's chorea is an autoimmune disease that results from childhood infection with Group A beta haemolytic Streptococcus. It is reported to occur in 20–30% of people with acute rheumatic fever and is one of the major criteria for it, although it sometimes occurs in isolation. The disease occurs typically a few weeks, but up to 6 months, after the acute infection, which may have been a simple sore throat (pharyngitis). Sydenham's chorea is more common in females than males, and most cases affect children between 5 and 15 years of age. Adult onset of Sydenham's chorea is comparatively rare, and the majority of the adult cases are recurrences following childhood Sydenham's chorea (although pregnancy and female hormone treatment are also potential causes). It is historically one of the conditions called St Vitus' dance.
Белгілері мен симптомдары
Сиденхам хореясы неврологиялық симптомдардың (кейде бірнеше сағат ішінде) күрт пайда болуымен сипатталады, классикалық хорея – ритмсіз, иіліп-қисайып немесе күшпен болатын еріксіз қозғалыстар. Әдетте, барлық төрт аяқ-қол зардап шегеді, бірақ кейде дененің бір жағы ғана зардап шегеді (гемихорея). Типик хореяға қолдың білегін қайталап созу, бетке мимика жасау және ерінді шығару жатады. Саусақтар пианино ойнағандай қозғалуы мүмкін. Тілдің дірілдеуі ("құрттар қапшығы") және қозғалыс тұрақсыздығы байқалуы мүмкін, мысалы, "сүт сауу белгісі" (қолдың күші ауытқып, сиырды қолмен сауғандай болады) немесе тілді ұзақ уақытқа шығарып тұрудың мүмкін болмауы (тіл ауыздан кіріп-шығып, қорап немесе жылан тілі сияқты көрінеді) немесе көздің жабылуы. Көптеген жағдайларда ұсақ моториканың жоғалуы байқалады, бұл мектеп жасындағы балаларда жазу кезінде ерекше көзге түседі. Сөйлеу (дизартрия) және жүріс бұзылуы жиі кездеседі; аяқтар кенеттен беріліп немесе бір жаққа иіліп, жүріс қалыпсыз болып, секіріп немесе билегендей көрінеді. Бұл қозғалыстардың астында көбінесе гипотония (бұлшық ет тонусының төмендеуі) жатыр, ол хореяны басуға бағытталған ем басталғанға дейін байқалмауы мүмкін. Ауырлығы жүрудегі шағын тұрақсыздықтан және жазудағы қиындықтан бастап, толығымен жүре алмайтын, сөйлей алмайтын немесе тамақтана алмайтын (хорея паралитика) жағдайға дейін өзгеруі мүмкін. Ұйқы кезінде қозғалыстар тоқтайды. Бұл нейропсихиатриялық ауру, сондықтан қозғалыс проблемаларынан басқа, эмоционалдық лабильділік (көңіл-күйдің тез ауысуы немесе орынсыз көңіл-күй), сондай-ақ тиктер, алаңдаушылық, назар аударудағы қиындықтар және т.б. байқалуы мүмкін. Бұл симптомдар қозғалыс бұзылыстарына дейін пайда болуы мүмкін. Жедел ревматизмнің неврологиялық емес белгілері де болуы мүмкін, атап айтқанда кардит (жағдайдың 70% дейін, көбінесе анық емес, сондықтан эхокардиография қажет), артрит, терінің жиегіндегі қызару (erythema marginatum) және тері астындағы түйіндер. Бұл белгілерді басқа еріксіз қозғалыстардан, мысалы, тиктер мен стереотиптерден ажырату қиын болуы мүмкін, ал олар жиі кездесетін болғандықтан, бір уақытта пайда болуы мүмкін. Диагнозды қою көбінесе кешігеді және басқа жағдайға, мысалы, тик бұзылысына немесе конверсиялық бұзылысқа қателікпен жатқызылады. ПАНДАС (стрептококк инфекциясымен байланысты педиатриялық аутоиммунды нейропсихиатриялық бұзылыстар) гипотезасының клиникалық белгілерімен ұқсастықтары бар, бірақ Сиденхам хореясы оны жоққа шығару критерийлерінің бірі болып табылады. ПАНДАС хореямен көрініс беруі мүмкін, бірақ көбінесе психологиялық компоненті бар тиктер немесе стереотиптер (мысалы, обсессивтік-компульсивтік бұзылыс) байқалады.
Дифференциалдық диагностика
Хореямен бірге жүретін басқа аурулар: қатесіз тұқым қуалайтын хорея, екі жақты стриатальды некроз, абеталипопротеинемия, атаксия-телангиэктазия, биотин-тиаминге жауап беретін базальды ганглия ауруы (BTBGD), Фахр ауруы, ADCY5 генінің мутациясына байланысты отбасылық дискинезия-беттік миокимия (Бирд-Раскинд синдромы), глютариялық ацидурия, Леш-Ньян синдромы, митохондриялық аурулар, Хантингтон ауруы, Уилсон ауруы, гипертиреоз, қызыл жұлдыз ауруы (эригематоздық люпус), жүктілік (хорея гравидарум), дәрілік уыттану және кейбір құрысуға қарсы препараттардың (мысалы, фенитоин) немесе психотроптық препараттардың қосымша әсерлері. Олардың кейбіреулері де жедел түрде көрінуі мүмкін, бірақ әдетте басқа неврологиялық белгілер (мысалы, атаксия немесе танымдық қабілеттің төмендеуі), басқа ауру белгілері немесе оларды ажыратуға көмектесетін оң отбасылық анамнез болады.
Патология
Жедел ревматизмнің маңызды көріністерінің бірі – Сиденхэм хореясы, А тобы β гемолитикалық стрептококктармен жұққаннан кейін туындайтын аутоиммундық реакция нәтижесі деп саналады. Сиденхэм хореясында базальды ганглиялардың ақуыздарына қарсы аутоантителолар табылды, бірақ олар ерекше емес. Допамин рецепторларына қарсы аутоантителолардың клиникалық белгілермен байланысы бар екені хабарланды. Бұл антиденелер эпифеноменді көрсете ме әлде патогендік екені әлі дәлелденбеді.
Хореяны емдеу
Натрий вальпроатымен емдеу симптомдарды бақылауда тиімді, бірақ ол жазылу процесін жылдамдатпайды. Галоперидол бұрын қолданылған, бірақ ауыр жағымсыз әсерлерге, мысалы, кешіккен дискинезияға (тардиве дискинезия) себеп болды. Карбамазепин мен леветирацетамды қолдауға қатысты жағдайлар туралы хабарламалар бар; сонымен қатар пимозид, клонидин және фенобарбитон сияқты басқа да препараттар қолданылып көрілді.
Иммунодепрессия
Иммуносупрессия Сиденхэм хореясында тұрақсыз қолданылады. Аутоиммундық ауру моделі оны қолдануға негіз береді. 2006 жылы Бразилиядағы Паз қаласында жүргізілген стероидтермен бақыланатын рандомизацияланған сынақ (22 жағдай) ремиссия мерзімін 119 күннен 54 күнге дейін қысқартқанын көрсетті. Израиль, Италия және Бразилиядан ауызға қабылданатын немесе тамырға салынатын стероидтерді қолдану туралы әртүрлі хабарламалар бар. Иммуноглобулин Голландия мен Оңтүстік Африкада қолданылған. Тамырға салынатын стероидтардан кейін бірнеше күн ішінде жақсару байқалуы мүмкін. Италияда преднизолон симптомдардың орташа ұзақтығын 9 аптадан 4 аптаға дейін азайтты, бұл ауыр жағдайлар еді.
Қайталанудың алдын алу
Ревматикалық қызбаның жүрек белгілерін емдеу үшін, тіпті субклиникалық болса да, пенициллиндік профилактика қажет (Америкалық Жүрек қауымдастығының ұсынысы). Ревматикалық қызба диагнозын қоюға жеткілікті белгілер болмаса, жүрек қатері профилактиканы қажет етеді ме, жоқ па, деген мәселе даулы; алайда, бұл рецидивтерді азайтуға көмектеседі.
Басқа емдеу әдістері
Сиденхэм хореясын қызу тудыру арқылы сәтті емдеуді көрсететін бірнеше тарихи жағдайлар тіркелген.
Болжам
Көрсеткіштер әдетте екі апта ішінде нашарлайды, содан кейін тұрақтанады және ақырында жақсара бастайды. Бір зерттеуде қатысушылардың 10%-ында 10 жылдық бақылау кезеңінде ұзаққа созылған тремор анықталды. Ұзақ мерзімді нейропсихиатриялық қиындықтар көбірек таныла бастады (қазірге дейін 49 зерттеу, әсіресе обсессивті-компульсивті тәртіпсіздік, сондай-ақ назар тапшылығы және гипербелсенділік синдромы, көңіл-күй бұзылыстары, тиктер, атқару функцияларының бұзылуы, психоздық белгілер және тілдің бұзылуы). Жүрекке қатысты мәселелер жағдайда үштен бірінде жақсарады (көрінбейтін болса да).
Тарих
Жедел ревматизмдік қызба мен ревматизмдік жүрек ауруларының таралу деңгейі төмендемейді. Соңғы мәліметтер бойынша, АҚШ және Жапонияда 1000 адамға шаққанда 0,6–0,7 ревматизмдік қызба жағдайы тіркелсе, Азия мен Африкада бұл көрсеткіш 15–21-ге жетеді.
Этимология
Ол британдық дәрігер Томас Сиденхэмнің (1624–1689) құрметіне аталған. "Санкт-Витус биі" деген баламалы атау, Рим императорлары қудалаған және 303 жылы шейіт болған христиан әулиесі Сент-Витусқа сілтеме жасайды. Сент-Витус бишілердің қамқоршысы саналады, ал бұл атау германиялық және латыш мәдениеттерінде Сент-Витус мерекесінде оның мүсіні алдында тарихи түрде орындалған құлшыныс билеріне деген құрмет ретінде берілген.