Кіріспе

Ирландиялық білім беру мекемесі және академиялық баспахана. Дублин жоғары оқу орны (DIAS) (Institiúid Ard Léinn Bhaile Átha Cliath) – Ирландиядағы заңмен құрылған тәуелсіз ғылыми-зерттеу институты. Ол 1940 жылы Дублинде, Taoiseach Эмон де Валераның бастамасымен құрылды. Институт үш мектептен тұрады: Теориялық физика мектебі, Космикалық физика мектебі және Кельт тілдерін зерттеу мектебі. 2023 жылғы мәлімет бойынша, осы мектептердің директорлары – профессор Денжо О'Коннор, профессор Том Рэй және профессор Руари О'Уигинн. Институттың басқару актісіне сәйкес, оның "студенттерді озық зерттеу әдістеріне оқыту" өкілеттігі бар, бірақ ол өзі диплом тағайындамайды; Институт зерттеушілерінің жетекшілігімен жұмыс істейтін аспиранттар, тиісті мектептің басқару кеңесінің келісімімен, әлемнің кез келген университетінде жоғары академиялық дәреже алуға тіркеле алады.

Контекст

1937 жылы Таоишиг болғаннан кейін Эмон де Валера жоғары оқу орнын құру мүмкіндігін зерттеді. Де Валера Дунсинк обсерваториясының құлдырауы туралы білген, онда сэр Уильям Роуэн Гамильтон және басқалар Ирландияның Корольдік астрономы лауазымын атқарған. Математика және астрономия саласындағы көрнекті ғалымдармен кездесулерден кейін ол Дунсинкте астрономияны қайта жаңғырту және жоғары білім беру институтын құру қажет деген қорытындыға келді. Институт 1930 жылы құрылған Принстон (Нью-Джерси) қаласындағы Жоғары оқу институлының үлгісімен салынды, ал 1940 жылы теориялық физика зерттеу тақырыбы болып қала берді. Кельттік зерттеулер мектебінің құрылуы де Валераның ирланд тіліне берген мәніне байланысты. Ол осы пәннің ұлттың құрамындағы маңызды элемент екенін есептеді, сондықтан ұлттың осы пәнге арналған жоғары білім беру орны болуы маңызды деп ойлады. DIAS Таоишигтің тапсырмасы бойынша, 1940 жылғы Жоғары оқу орындары туралы заңға сәйкес құрылды. Заңнамада көрсетілгендей, «Институттың міндеттері – білімнің мамандандырылған салаларындағы жоғары оқуды және зерттеулерді дамытуға, сондай-ақ жоғары оқу мен зерттеулердің нәтижелерін жариялауға мүмкіндіктер беру» болып табылады. Қазіргі уақытта институт Дублиннің оңтүстік жағындағы 10 Бурлингтон жолы, 31 Фицвильям Плейс және 5 Меррион скверінде орналасқан үш мектепте орналасқан. Сонымен қатар, ол Дублин графтығының солтүстігіндегі Дунсинк обсерваториясында да өкілдігі бар. Солтүстік Атлантиканың қалыптасуы туралы Ғарыштық физика мектебінің геофизика бөлімінің жұмысы Ирландияның континенттік шельфі бұрын ойлағаннан әлдеқайда ұзын екенін көрсетті, осылайша Ирландия халықаралық теңіз құқығы бойынша экономикалық пайдалану құқығын ала алатын теңіз түбінің ауданы екі еседен астамға өсті. Геофизикалық зерттеулерден басқа, Геофизика секциясы Ирландияның Ұлттық сейсмикалық желісін (INSN) ұстап тұрады. Теориялық физика мектебінің статистикалық механикадағы негізгі жұмысы компьютерлік коммутациялау технологиясында қолданылды және осы зияткерлік меншікті пайдалану үшін ирланд кампус компаниясы құрылды. Институт соңғы жылдары Ирландияның барлық ғылыми-зерттеу жұмыстарын қолдауға арналған заманауи электрондық инфрақұрылым құруға көмектескен негізгі агенттердің бірі болды. 1968 жылы Корольдік қоғам де Валераның институтты құрудағы ғылымға қосқан үлесін мойындап, оны құрметті мүшелікке сайлады.

Қаржылық дағдарыстың әсері

2009 жылдың шілдесінде Мемлекеттік қызмет сандары мен шығыс бағдарламалары жөніндегі арнайы топтың есебі (сонымен қатар Маккарти есебі деп белгілі) ұзақ тізімдегі ұсыныстардың бірі ретінде институтты Дублин университетінің колледжіне немесе Дублин Тринити колледжіне біріктіруді ұсынды. Есепте 79 қызметкерге мемлекеттік қазынадан 6,7 миллион евро төленгені, яғни бір адамға шаққанда жылына орташа 85 000 евро төленгені көрсетілді. Дегенмен, 2009 жылғы жылдық есептегі тексерілген есептерде мемлекеттік қазынадан төленетін жалақыға 1 миллион евродан астам зейнетақы төлемдері, сондай-ақ қонақтарға төленген кіші сомалар енгізілгені және жалақының нақты сомасы 5,1 миллион евроны құрағаны, осылайша орташа көрсеткіш 65 000 евроға дейін төмендегені анықталды. Содан кейін, 2013 жылы Жоғары білім беру органы жоғары білім беру саласын және оның мекемелерін жан-жақты қарап шығып, былай деп ұсынды: «Даблин жоғары оқу орындары институтының жағдайында, кельттану, ғарыштық физика және теориялық физика салаларындағы іргелі зерттеулерді жүзеге асыратын бұл заңмен бекітілген, тәуелсіз ғылыми-зерттеу институтының құрылымына ешқандай өзгеріс енгізілмейді. Алайда, институтқа қаржы бөлуге жауапкершілік Білім және дағдылар министрлігінен Жоғары білім беру органына ауыстырылады». Білім және дағдылар министрі жоғары білім беру жүйесін кең ауқымда қайта құру аясында бұл ұсынысты қабылдады. 2018 жылдан бастап DIAS Білім және дағдылар министрлігіне есеп беретін тәуелсіз орган болып қала береді.

Қазіргі жағдай және штаттық штаты

2022 жылы институтта 115 команда мүшесі болды, олардың 96-сы жоғары оқу/зерттеу жұмысына тікелей қатысты, ал 19-ы жалпы әкімшілік/қолдау және зерттеумен байланысты емес лауазымдарда жұмыс істеді. Карьерасының басындағы зерттеушілердің 59% сыртқы, бәсекелестік негізде таңдалған қаржыландыруға ие болды. 2022 жылы DIAS зерттеушілері әлемнің 24 елінен келді.

Тарих

Кельт зерттеулері мектебі (Scoil an Léinn Cheiltigh) 1940 жылы Дублин жоғары оқу орталығының негізін қалаушы екі мектептің бірі ретінде құрылды. Оның алғашқы директоры Осборн Бергин болды. Бұл мектепте бұрын жұмыс істеген танымал ғалымдардың қатарында Т. Ф. О’Рахили, Дэниел Бинчи, Сесиль О’Рахили, Р. И. Бест, Джеймс Карни, Майлс Диллон, Проинсиас Мак Кана, Дэвид Грин, Брайан О Куив, Брендан О Буачалла, Ропарц Хемон және Генрих Вагнер бар. Мектептің қазіргі директоры – Руари О’Хюгинн. Мектеп Дублин қаласының 4-ауданында, Бурлингтон жолы, 10 мекенжайында орналасқан.

Зерттеу

Мектептің барлық кельт тілдері мен барлық кезеңдерді қамтитын кең құзыреті бар. Оның зерттеулерінің көп бөлігі ирланд тілі мен әдебиетінің тарихына, ең ерте заманнан бері қарай, арналған. Мектептің негізгі міндеттері: ирланд қолжазбаларын тізімдеу; қолжазбалардан ирланд мәтіндерін жариялау; ирланд тілінің грамматикасын және уақыт өте келе дамуын зерттеу; ирланд тілінің сөйлеу диалектілерін жазу және зерттеу; ирланд әдебиетінің ирланд қоғамының тарихына қосқан үлесін зерттеу (мысалы, ерте ирланд заңдары); және басқа кельт тілдеріндегі ұқсас зерттеулер жүргізу. «Огам 3D жобасы» огам әліпбиіндегі барлық ерте ортағасырлық жазулардың 3D-дигиталдық суреттерін түсіріп, тізімдеуді мақсат етеді. Мектеп ирланд тіл білімі мен әдебиетінің электрондық библиографиясын жүргізеді. Оның веб-сайтында тәуелсіз жобалар – Monasticon Hibernicum және Бард поэзиясының дерекқоры да орналастырылған. Мектеп кельттану бойынша баспагерлік қызметін де жүзеге асырады. Оның 1946 жылы құрылған және кельттанудың барлық салалары бойынша зерттеулер жариялайтын Celtica атты өзінің журналы бар. Celtica дәстүрлі түрде белгілі бір аралықтармен жарық көрген, бірақ 2016 жылдан бастап жыл сайын қараша айында шығатын жылдық басылымға айналды. Мектеп кітапханасы академиялық қызметкерлерге және озық білім алушы студенттерге өтініш бойынша қолжетімді. Үш жыл сайын жазғы мектеп ұйымдастырылады, онда көне ирланд, ерте заманауи ирланд және орта валлий тілдерінен курстар өтеді. Мектеп сондай-ақ кейде күндізгі конференциялар мен қараша айында өтетін «Tionól» («жиналыс») деп аталатын жылдық конференция өткізеді. Мектеп зерттеушілерге О’Донован стипендиясын ұсынады. Олар үш жылға беріледі, әдетте бір уақытта төрт стипендия беріледі. Бергин стипендиясы жоғары білікті зерттеушілерге ұсынылады және бес жылға созылады.

Тарих

Теориялық физика мектебі бастапқыда бір ғана мүшеден – профессор Эрвин Шредингерден тұрды, ол 1941 жылдың ақпан айында 65 Меррион алаңына көшіп келді. Шредингер мектеп директоры қызметін кванттық теория бойынша екі курс оқып бастады. Осыған дейін Ирландияда осы деңгейдегі курстар болған емес. Лекциялар екі деңгейде ұсынылды: төменгі деңгейде толқын механикасының негіздері, кванттық механикалық жүйелердің бұзылыстар теориясы, электронның спині және Дирактың релятивистік толқын теңдеуі қарастырылды. Жоғары деңгейде мектепте жүргізіліп жатқан зерттеулерге кіріспе берілді. 1941 жылдың маусым айында Вальтер Гейтлер Шредингерге қосылды, ол профессордың көмекшісі лауазымын иеленді. Гейтлер студенттерді химиялық байланыстың кванттық теориясымен таныстыруға бағытталған дәрістер курсын өткізді. Бұл дәрістер Дублин аймағындағы жоғары білім беру мекемелерінің қызметкерлері мен студенттерін біріктіріп, оларды ХХ ғасырдың теориялық физикасымен таныстырды. Сол кездегі математикалық қоғамдастықтың өкілдері Шредингер мен Гейтлердің лекцияларын тыңдау мүмкіндігін пайдаланды, ал бірнеше жыл ішінде талқыланған материалдар университеттердегі бакалавриат курстарына енгізіле бастады. Бұл, сондай-ақ, сол кезде Фойнстегі Ирландия Метеорологиялық қызметінде жұмыс істеген Лео Венцель Поллак дайындаған ұсынысқа жауап ретінде жасалды, ол Ирландияда геофизикалық зерттеу орталығының қажеттігін дәлелдеді. Бұл, сонымен қатар, Эмон де Валеранның Дунсинк обсерваториясын және оның ғылыми мұрасын сақтау ниетін іске асыру мақсатында құрылды. Жаңа мектептің үш негізгі зерттеу бағыты болды: Дунсинк обсерваториясындағы астрономия, сондай-ақ 5 Меррион алаңындағы геофизика және ғарыш сәулелерін зерттеу. Мектеп Ирландияның екі бөлігі арасындағы алғашқы үкіметаралық келісімге және Оңтүстік жарты шардағы ортақ бақылау құрылғысын пайдалану туралы алғашқы халықаралық келісімге – 1947 жылы қол қойылған Армаг Дунсинк Гарвард келісіміне – қатысты, ол Оңтүстік Африкадағы Бойден обсерваториясында үлкен Шмидт телескопын пайдалануға бағытталған. Мектеп сонымен қатар ғарыш миссияларында ұшуға арналған алғашқы ирландтық эксперименттерге қатысты, Калифорния университетімен (Беркли) бірлесіп, Аполлон 16 және Аполлон 17 миссияларында Айға ғарыш сәулелері эксперименттерін ұшырды. Мектеп Гамбург университетімен бірлесіп Солтүстік Атлантиканың сейсмикалық зерттеуін жүргізіп, Ирландияның континенттік шельфі бұрынғыдан әлдеқайда алысқа созылатынын және Ирландия үшін әлеуетті маңызды экономикалық пайда әкелетінін анықтады. Соңғы жылдары мектеп PRTLI бағдарламасының 3 және 4 кезеңдерінен қаржыландырылып, жалпыұлттық ғылыми-зерттеу инфрақұрылымына инвестиция жасады, нәтижесінде ICHEC – жоғары деңгейдегі есептеулер бойынша Ирландия орталығы құрылды. 2009 жылдың қарашасында Сыртқы істер министрі Мишель Мартин CTBTO (Жалпы ядролық сынақтарға тыйым салу ұйымы) дайындық комиссиясы үшін DIAS Геофизика бөлімінде Ұлттық деректер орталығын (NDC) құруға келісім берді. Ол ресми түрде 2012 жылдың 22 маусымында ашылды. NDC Жалпы ядролық сынақтарға тыйым салу шартын (ЖЖТКШ) қолдайтын сейсмикалық станциялардан мәліметтер алады.

Зерттеу

Жылдар бойы Космикалық физика мектебінің әртүрлі бөлімдері жоғары тұрған қызметкерлердің қызығушылықтарының өзгеруімен қатар, сыртқы ортаның да өзгеруіне жауап ретінде зерттеу салаларын өзгертіп келді. Космикалық сәулелер бөлімі ақырында жоғары энергиялы, жылулық емес құбылыстарға, сондай-ақ жұлдыздардың қалыптасуына ерекше назар аударатын теориялық астрофизика бөліміне айналды және астрономия бөлімімен бірігіп, жалғыз астрономия және астрофизика бөлімін құрады. Геофизика бөлімі атмосфералық физика саласындағы бастапқы жұмыстарынан алшақтап, сейсмикалық зерттеулерге баса назар аударған қатты Жер геофизикасына шоғырланды. Астрономия және астрофизикадағы қазіргі зерттеулердің негізгі салалары – жұлдыздар мен планеталардың қалыптасуы, массивті жұлдыздардың эволюциясы, жоғары энергиялы құбылыстар және астробөлшектер физикасы (космикалық сәулелер физикасының тарихи мұрасын пайдалана отырып). Геофизикалық зерттеулерге бүкіл Жерді қамтитын жаһандық телесейсмикалық зерттеулер, жанартаулардың сейсмикалық зерттеулері, спутниктік және жер бетіндегі деректерді пайдалана отырып, Жердің гравитациялық және магниттік өрістерін егжей-тегжейлі зерттеулер, Ирландияда және басқа жерлердегі жергілікті зерттеулер кіреді, олар әртүрлі техникаларды қолдана отырып, негізгі геофизикалық процестерді зерттейді. DIAS және Geological Survey Ireland Ирландияның Ұлттық сейсмикалық желісін бірлесіп басқарады.