Кіріспе

Каталон ашылуы — ақтар d4 және c4 ойнайтын және ақ пілді g2-де фианкеттейтін шахмат ашылуы. Көбінесе қолданылатын ашылу тізбегі 1. d4 Nf6 2. c4 e6 3. g3, бірақ түрлі басқа ашылулар да Каталонға көшуі мүмкін. Шахмат ашылу энциклопедиясы (ЭКО) 1. d4 Nf6 2. c4 e6 3. g3 d5 4. Bg2 жүйесі үшін E01–E09 кодтарын, ал қалған жүйелер E00 кодына жатады. Каталон ашылуында ақтар патшайымның гамбиті мен Рети ашылуының комбинациясын қолданады. Ақтар d4 және c4 қозғалыстарын g3 қозғалысымен үйлестіріп, патша пілін фианкеттеуге дайындалады. Бұл негізінен патшайым жағына қысым жасайды, сонымен қатар ақ патшаның қауіпсіздігін ұзақ мерзімді перспективада сақтауға тырысады. Дегенмен, c4 пеоны осал болуы мүмкін, сондықтан ақтар пеонды құрбан етуге мәжбүр болуы да жақсы. Қаралар Каталонға қарсы ойнаудың екі негізгі жолы бар: Ашық Каталонда қаралар dxc4 ойнайды және b5 арқылы пеонды сақтап қалуға тырысады немесе оны қайтарып алып, ойынды ашық етуге ұмтылады. Жабық Каталонда қаралар c4-те пеонды алмайды; олардың ойыны біраз уақытқа дейін белгісіз болуы мүмкін, бірақ соңында белсенді болады. Сонымен қатар, қаралар Каталоннан қашудың да жолдары бар. Каталонды шахматтың жоғары деңгейінде Владимир Крамник, Висванатан Ананд және Магнус Карлсен сияқты шеберлер қолданған. Фабиано Каруана, Даниил Дубов, Аниш Гири және Динг Лирен де сәтті түрде Каталон ашылуын ойнаған.

Тарих

Каталоншаның атауы Каталониядан шыққан, 1929 жылы Барселонада өткен турнир ұйымдастырушылары Савиелли Тартаковерден аймақтың шахмат тарихына құрмет көрсетіп, жаңа вариант жасауды сұрады. Бірақ, Тартаковер турнирде қолданғанға дейін бұл вариант бірнеше рет ойналған: мысалы, Рети – Леонхардт, Берлин 1928 партиясы Ашық Каталонға ауысты. Бұл дебют 1930-1940 жылдардағы әлем чемпиондары Хосе Рауль Капабланка, Александр Алехин және Михаил Ботвинник, сондай-ақ Сало Флор, Пол Керес және Самуил Решевский сияқты мықты гроссмейстерлердің репертуарына енді. Каталон дебюті ең жоғары деңгейде танымал болды, өйткені Гарри Каспаров пен Виктор Корчной 1983 жылы Лондонда өткен кандидаттардың жартылай финалында оны ойнады: он бір партияның бесеуі Каталон дебютімен басталды. 2004 жылы Рубен Фелгаер «Барселона 1929» турнирінің 75 жылдығы мен Каталон дебютінің тууына арналған турнирде жеңіске жетті, осы турнирде гроссмейстерлер Виктор Корчной, Михай Марин, Ллуис Комас және Виктор Москаленко, сондай-ақ халықаралық шебер Манель Гранадос қатысты. Барселонада өткен турнирдегі әрбір партия 1. d4 d5 2. c4 e6 3. g3 Nf6 қимылдарымен басталды. Владимир Крамник оны қолданғаннан кейін, 2010 жылдары Каталон дебюті жоғары деңгейдегі гроссмейстерлердің назарына ілікті. Крамник 2006 жылғы Әлем шахмат чемпионатында осы дебютті үш рет ойнады. Висванатан Ананд 2010 жылғы Әлем шахмат чемпионатында Каталон дебютін төрт рет ойнады; екі жағдайда да оның қарсыласы Веселин Топалов болды, және әрбір жағдайда ақ фигуралар қарадан екі ұпай артық жинады. Магнус Карлсен 2010 жылдардың соңында Каталон дебютін өзінің негізгі дебюті ретінде қолдана бастады, ең бастысы 2021 жылғы Әлем шахмат чемпионатының екінші партиясында Ян Непомнящийге қарсы және 2022 жылғы Tata Steel шахмат турнирінде кеңінен қолданды.

Ашық каталан, классикалық желі

Ашық Каталондық, классикалық желі (ECO коды E05) 1. d4 Nf6 2. c4 e6 3. g3 d5 4. Bg2 dxc4 5. Nf3 Be7. Ақтар пешканы құрбан етеді, дамуда басымдыққа ие болу үшін. d5-те қара пешка болмағанда, ақтардың слоны қаралардың дамуына кедергі келтіреді. Ашық Каталондық желі қара ретінде Анатолий Карпов пен Ефим Геллердің, ал ақ ретінде Олег Романишиннің сүйікті желісі болған. Әдетте, ақтар Qc2 және содан кейін a4, Ne5 немесе Qa4+ арқылы пешканы қайтарып алады. Пешканы ұстап тұру үшін қаралар патшалық қанатында a6 және b5 жүргізу арқылы елеулі түрде әлсіреуге мәжбүр болады.

Ойындардың мысалы

Крамник vs. Ананд, Вийк-ан-Зее 2007 1. d4 Nf6 2. c4 e6 3. g3 d5 4. Bg2 Be7 5. Nf3 0-0 6. 0-0 dxc4 7. Qc2 a6 8. Qxc4 b5 9. Qc2 Bb7 10. Bd2 Ra7 11. Rc1 Be4 12. Qb3 Nc6 13. e3 Qa8 14. Qd1 Nb8 15. Ba5 Rc8 16. a3 Bd6 17. Nbd2 Bd5 18. Qf1 Nbd7 19. b4 e5 20. dxe5 Bxe5 21. Nxe5 Nxe5 22. f3 Nc4 23. Nxc4 Bxc4 24. Qf2 Re8 25. e4 c6 26. Rd1 Rd7 27. Rxd7 Nxd7 28. Rd1 Qb7 29. Rd6 f6 30. f4 Re6 31. Rd2 Re7 32. Qd4 Nf8 33. Qd8 Rd7 34. Rxd7 Qxd7 35. Qxd7 Nxd7 36. e5 fxe5 37. Bxc6 Nf6 38. Bb7 exf4 39. gxf4 Nd5 40. Kf2 Nxf4 41. Ke3 g5 42. Bxa6 Kf7 43. a4 Ke7 44. Bxb5 Bxb5 45. axb5 Kd7 46. Ke4 Ne2 47. Bb6 g4 48. Bf2 Nc3 49. Kf5 Nxb5 50. Kxg4 Ke6 51. Kg5 Kf7 52. Kf5 Ke7 53. Bc5

Крамник vs. Карлсен, Дортмунд Sparkassen Chess Meeting 2007 1. Nf3 Nf6 2. c4 e6 3. g3 d5 4. d4 Be7 5. Bg2 0-0 6. 0-0 dxc4 7. Qc2 a6 8. Qxc4 b5 9. Qc2 Bb7 10. Bd2 Nc6 11. e3 Nb4 12. Bxb4 Bxb4 13. a3 Be7 14. Nbd2 Rc8 15. b4 a5 16. Ne5 Nd5 17. Nb3 axb4 18. Na5 Ba8 19. Nac6 Bxc6 20. Nxc6 Qd7 21. Bxd5 exd5 22. axb4 Rfe8 23. Ra5 Bf8 24. Ne5 Qe6 25. Rxb5 Rb8 26. Rxb8 Rxb8 27. Qxc7 Bd6 28. Qa5 Bxb4 29. Rb1 Qd6 30. Qa4 1–0