1762-1801 жылдардағы Картли-Кахети патшалығы

Кіріспе

1762 жылдан 1801 жылға дейін Кавказдағы Грузия мемлекеті. Картли-Кахетия Корольдігі (1762–1801) 1762 жылы екі шығыс грузин патшалығы – Картли мен Кахетияның бірігуі арқылы құрылды. 16 ғасырдың басынан бері, 1555 жылғы Амасия шарты бойынша, бұл екі патшалық Иранның бақылауында болды. 1744 жылы Надир шах Теймураз II-ге Картли патшалығын, ал оның ұлы Геракли II-ге Кахетияны олардың адалдығы үшін сыйлық ретінде берді. 1747 жылы Надир шах қайтыс болғаннан кейін, Теймураз II және Геракли II Ирандағы тұрақсыздықтан пайдаланып, де-факто тәуелсіздік жариялады. 1762 жылы Теймураз II қайтыс болғаннан кейін, Геракли Картлидің билеушісі болды, осылайша екі патшалықты біріктірді. Геракли, Грузияға ғасырлар бойы Иран үстемдігі болғаннан кейін, Надир шахтың өлімінен кейін туған хаоста патшалығының автономиясын сақтауға қол жеткізді. Ол үш ғасырдан кейін алғаш рет саяси біртұтас шығыс Грузияның патшасы болды. Геракли 1762 жылы біріккеннен кейін жаңадан құрылған Занд әулетіне номиналдық бағынуын білдіргенімен, патшалық келесі үш онжылдық бойы де-факто дербес болды. 1783 жылы Геракли Ресей империясымен Георгиевск шартына қол қойды, осы арқылы Картли-Кахетияның билігін Ресей монархына жүктеді және патшалықты Ресейдің протектораты етті. Бұл, ең алдымен, Иранның немесе кез келген басқа күштің Шығыс Грузияны қайта басып алуына немесе шабуылдауына қарсы номиналды кепілдік берді. 1790 жылдары Аға Мохаммад хан Каджар басшылығымен жаңа, күшті Иран әулеті – Каджарлар пайда болды, ол осы қысқа өмір сүрген патшалықтың тарихында шешуші рөл атқарды. Келесі бірнеше жылда Иранның негізгі бөлігін бағындырғаннан кейін, жаңа Иран патшасы Кавказды қайта басып алуға және аймаққа дәстүрлі үстемдігін қайта орнатуға кірісті. Геракли II Ресеймен жасалған келісімді растаудан бас тартып, патшалығының тыныштығы мен өркендеуі үшін Иранның үстемдігін қайта қабылдаудан бас тартқаннан кейін, Аға Мохаммад хан Картли-Кахетияға шабуыл жасап, Тбилисиді басып алып, тонады, осылайша оны Иранның бақылауына қайтарды. Алайда бұл ұзаққа созылмады, өйткені Аға Мохаммад хан екі жылдан кейін қаза тапты. Геракли II одан бір жыл өткен соң қайтыс болды. Келесі жылдардағы жағдайлар 1801 жылы корольдікті Ресей империясына ресми қосып алумен аяқталды, Гераклидің ұлы Георгий XII Картли-Кахетия тағына номиналды түрде отырды. 1804–1813 жылдардағы орыс-парсы соғысынан кейін Иран патшалықты Ресейге ресми түрде өткізді, осымен грузин тарихында Ресейге бағытталған жаңа кезең басталды.

Georgian state in the Caucasus from 1762 1801

The Kingdom of Kartli Kakheti (; 1762–1801) was created in 1762 by the unification of the two eastern Georgian kingdoms of Kartli and Kakheti. From the early 16th century, according to the 1555 Peace of Amasya, these two kingdoms were under Iranian control. In 1744, Nader Shah granted the kingship of Kartli to Teimuraz II and that of Kakheti to his son Heraclius II, as a reward for their loyalty. When Nader Shah died in 1747, Teimuraz II and Heraclius II capitalized on the instability in Iran proper, and declared de facto independence. After Teimuraz II died in 1762, Heraclius succeeded him as ruler of Kartli, thus unifying the two kingdoms. Heraclius was able, after centuries of Iranian suzerainty over Georgia, to guarantee the autonomy of his kingdom throughout the chaos that had erupted following Nader Shah's death. He became the new Georgian king of a politically united eastern Georgia for the first time in three centuries. Though Heraclius tendered his de jure submission to the newly established Zand dynasty quickly after the unification in 1762, the kingdom remained de facto autonomous for the next three decades to come. In 1783, Heraclius signed the Treaty of Georgievsk with the Russian Empire, by which he formally laid Kartli Kakheti's investiture in the hands of the Russian monarch, and made the kingdom a Russian protectorate. Amongst others, this provided the nominal guarantee for protection against new Iranian attempts, or by any others, to (re)conquer or attack eastern Georgia. By the 1790s, a new strong Iranian dynasty, the Qajar dynasty, had emerged under Agha Mohammad Khan Qajar, which would prove pivotal in the history of the short lived kingdom. In the next few years, having secured mainland Iran, the new Iranian king set out to reconquer the Caucasus and to re impose its traditional suzerainty over the region. After Heraclius II refused to denounce the treaty with Russia and to voluntarily reaccept Iran's suzerainty in return for peace and prosperity for his kingdom, Agha Mohammad Khan invaded Kartli Kakheti, captured and sacked Tbilisi, effectively bringing it back under Iranian control. This was short lived, however, for Agha Mohammad Khan was assassinated two years later. Heraclius II himself died a year after that. The following years, which were spent in confusion, culminated in 1801 with the official annexation of the kingdom by Paul I within the Russian Empire during the nominal ascension of Heraclius's son George XII to the Kartli Kakhetian throne. Following the Russo Persian War of 1804 1813, Iran officially ceded the kingdom to Russia, marking the start of a Russian centred chapter in Georgian history.

Тарих

1747 жылы Надир шах қайтыс болғаннан кейін, Ираклий II және Теймураз II Иран құрлығындағы хаосқа түскен кездегі мүмкіндікті пайдаланды. Одан кейін Ираклий II аймақтың хандарымен одақ құрып, Оңтүстік Кавказда басты орынға ие болды және Ресейден көмек сұрады. 1762 жылы ол әкесінен Картли патшасының тағын мұрагерлік етті, ал Кахетия патшасы болғандықтан, Шығыс Грузия үш ғасырдан кейін алғаш рет саяси біртұтас болды. Шамамен 1760 жылы Кәрім хан Зандтың Иранның жаңа билеушісі болғаны анық болды. Одан немесекей, 1762-1763 жылдары Кәрім ханның Әзірбайжанға жасаған жорықтары кезінде Ираклий II оған формалды түрде бағынып, Горжестан (Грузия) аймағының валиі (“губернаторы”, “вице-королі”) лауазымын алды. Бұл дәстүрлі Сафавид лауазымы еді, бірақ сол кезде ол тек “атақ белгісі” ғана болып қалған еді. Дегенмен, 1779 жылы Кәрім хан қайтыс болды, ал Персия тағы да хаосқа ұшырады. Тәуелсіздігін сақтап қалуға тырысып, сонымен қатар мемлекетінің сыртқы саясаты үшін сыртқы одақтасқа мұқтаж екенін түсінген Ираклий II 1783 жылы Ресеймен Георгиевск шартын жасасты. Нәтижесінде, Шығыс Грузияның қорғанысы мен сыртқы істеріне жауапкершілік Ресейге берілді. Ираклий одан кейін өзінің теориялық одақтасы, Ресей императрицасы Екатерина II-ге кем дегенде 3000 орыс әскерін жіберуді сұрады. Бірақ Аға Мұхаммед хан кейін Арыс өзенін кешіп, Ериван мен Ганжа хандарынан қолдау алып, Ираклийге соңғы ультиматум жіберді, ол да одан бас тартты, бірақ Санкт-Петербургке елші жіберді. Георгиевскіде отырған Гудович Ираклийге “қаржы шығындарын және қиындықтарды” болдырмауды бұйырды. Осылайша, Тбилисиді басып алғаннан кейін және Шығыс Грузияны толық бақылауға алғаннан кейін, Аға Мұхаммед 1796 жылы Мұған жазығында ресми түрде шах болып жарияланды. Иранның Кембридж тарихында айтылғандай: “Ресейдің клиенті Грузия жазаланды, ал Ресейдің беделіне нұқсан келді”. Ираклий II Тбилисиге қаланы қайта құру үшін оралды, бірақ оның астанасының қирауы оның үміттеріне және жоспарларына соққы болды. Тбилисинің құлауын естіген генерал Гудович кінәні грузиндерге жапты. Ресейдің беделін қалпына келтіру үшін Екатерина II Гудовичтің ұсынысымен Парсыға соғыс жариялады және сол жылдың сәуір айында Валериан Зубов басқаратын әскерді Каджар иеліктеріне жіберді, бірақ қарашада Екатеринаның орнына келген жаңа император Павел I оны көп ұзамай қайтарып алды.

After Nader Shah's death in 1747, Heraclius II and Teimuraz II capitalized on the eruption of chaos in mainland Iran. In the ensuing period Heraclius II made alliances with the khans of the area, established a leading position in the southern Caucasus, and requested Russian aid. In 1762, he succeeded his father as king of Kartli, and with already being king of Kakheti, eastern Georgia thus became politically unified for the first time in three centuries. Around 1760, it had become evident as well that Karim Khan Zand had become the new ruler of Iran. Shortly after, in 1762 1763, during Karim Khan's campaigns in Azerbaijan, Heraclius II tendered his de jure submission to him and received his investiture as vali ("governor", "viceroy") of Gorjestan (Georgia), the traditional Safavid office, which by this time however had become an "empty honorific". Karim Khan died in 1779 however, with Persia again being engulfed into chaos. Seeking to remain independent, but also realizing that he would need a foreign protector with regard to his kingdom's foreign policy, King Heraclius II concluded the Treaty of Georgievsk with Russia in 1783, resulting in the transfer of responsibility for defense and foreign affairs in the eastern kingdom, Heraclius appealed then to his theoretical protector, Empress Catherine II of Russia, asking for at least 3,000 Russian troops, Nevertheless, Heraclius II still rejected the shah's ultimatum. Agha Mohammad Khan subsequently crossed the Aras River, and after a turn of events by which he gathered more support from his subordinate khans of Erivan and Ganja, he sent Heraclius a last ultimatum, which he also declined, but, sent couriers to St. Petersburg. Gudovich, who sat in Georgievsk at the time, instructed Heraclius to avoid "expense and fuss",

By this, after the conquest of Tbilisi and being in effective control of eastern Georgia, Agha Mohammad was formally crowned Shah in 1796 in the Mughan plain. As the Cambridge History of Iran notes; "Russia's client, Georgia, had been punished, and Russia's prestige, damaged." Heraclius II returned to Tbilisi to rebuild the city, but the destruction of his capital was a death blow to his hopes and projects. Upon learning of the fall of Tbilisi General Gudovich put the blame on the Georgians themselves. To restore Russian prestige, Catherine II declared war on Persia, upon the proposal of Gudovich, and sent an army under Valerian Zubov to the Qajar possessions on April of that year, but the new Tsar Paul I, who succeeded Catherine in November, shortly recalled it.

Ресей империясына қосылу

Грузияға Иран билігін қайта орнату бұл жолы қысқа ғасырлы болды, ал келесі бірнеше жыл шатасу мен маңызсыздыққа толы жылдар еді. 1797 жылы Аға Мұхаммед хан бірнеше күн бұрын басып алған Қарабақ хандығының астанасы Шушадағы шатырында қаза тапты. 1798 жылдың 14 қаңтарында король Гераклий II қайтыс болды, оның орнына үлкен ұлы Георгий XII (1746–1800) таққа отырды. 1799 жылдың 22 ақпанында ол өзінің үлкен ұлы Давидті (Давит Багратиони Батонишвили, 1767–1819) ресми мұрагер деп жариялады. Сол жылы, Аға Мұхаммед ханның өлімінен туған Грузиядағы билік вакуумын пайдаланып, орыс әскерлері Тбилисиге енді. 1783 жылғы шарттың VI бабына сәйкес, император Павел 1799 жылдың 18 сәуірінде Давидтің болашақ патша ретіндегі талабын растады. Бірақ Георгий патшаның көптеген ұлдары мен оның қайтыс болған әкесінің ұлдары арасында тақ үшін күрес басталды. Гераклий II үшінші әйелі Дариянның (Дарья) ықпалымен мұрагерлік тәртібін өзгертті, нәтижесінде қайтыс болған патшалардың кіші ағалары өз ұлдарынан бұрын таққа отыру мүмкіндігіне ие болды. Бұл династиялық дүрбелең Георгий патшаны Ресейдің Павел I-ін Картли-Кахетияға басып кіруге, Багратиони ханзадаларын бағындыруға және Санкт-Петербургтен патшалықты басқаруға жасырын шақыруға мәжбүр етті. Георгий мен оның ұрпақтары номиналды түрде билік етуді жалғастыруға рұқсат етілген жағдайда, Романов императорлары тұсында Багратиони әулетін тәуелді етуді ұсынды. Персия тарапынан қысым көрсету де Георгий XII-ні Ресейдің араласуын сұрауға итермеледі. Павел бұл ұсынысты күмәнмен қабылдады, бірақ келіссөздер аяқталмас бұрын, ол ойын өзгертті және 1800 жылдың 18 желтоқсанында Картли-Кахетияны Ресейге қосып, Багратидтерді биліктен шеттету туралы жарлық шығарды. Павел өзі де көп ұзамай қаза тапты. Оның мұрагері, император Александр I, Багратид мұрагерінің пайдасына аннексияны кері қайтаруды қарастырған, бірақ тақты сақтай алатын лайықты үміткерді таба алмағандықтан, 1801 жылдың 12 қыркүйегінде аннексияны растады. Осы уақытта Георгий патша 1800 жылдың 28 желтоқсанында тағын жоғалтқанын білмей қайтыс болды. Келесі сәуірде орыс әскерлері елдің әкімшілігін өз бақылауына алды, ал 1803 жылдың ақпанында патша Давид Багратиониді Тбилисиден Санкт-Петербургке орыс әскерлері сүйемелдеп алып кетті. Иран үшін Грузиядан бас тарту мүмкін емес еді, өйткені ол ғасырлар бойы Иранның концепциясының бір бөлігі болды, сияқты оның басқа Кавказ аймақтары. Картли-Кахетияның аннексиясы тікелей XIX ғасырдың орыс-парсы соғыстарына, атап айтқанда 1804–1813 және 1826–1828 жылдарға әкелді. 1804–1813 жылдардағы соғыста орыстар Загам өзеніндегі шайқаста Иран армиясынан шешуші жеңіске жетіп, Тбилисиді Иранның қайта басып алуынан сақтап қалды. Соғыс ақырында Гулистан шартымен аяқталды, ол Иранды Шығыс Грузияны, Дагестанды және қазіргі Әзірбайжан Республикасының көп бөлігін Ресейге ресми түрде беруге мәжбүр етті. 1826–1828 жылдардағы соғысқа қарай Ресей Ираннан қазіргі Арменияны, Нахичеван хандығын, Ланкаран хандығын және Ығдырды алды. Осылайша, 1828 жылға қарай орыстар Кавказда өте күшті бекініс орнатты. Батыс Грузияның кейбір бөліктері сол кезеңде Осман империясымен соғыстар арқылы империя құрамына қосылды.

Reestablishment of Iranian rule over Georgia was short lived this time, and the next few years were years of muddling and confusion. In 1797, Agha Mohammad Khan was assassinated in his tent in Shusha, the capital of the Karabakh khanate, which he had taken just some days earlier. On January 14, 1798, as King Heraclius II died, and he was succeeded on the throne by his eldest son, George XII (1746–1800) who, on February 22, 1799, recognized his own eldest son, the Tsarevich David (Davit Bagrationi batonishvili), 1767–1819, as official heir apparent. In the same year, following the power vacuum in Georgia that got created mainly due to Agha Mohammad Khan's death, the Russian troops entered Tbilisi. Pursuant to article VI of the 1783 treaty, Emperor Paul confirmed David's claim to reign as the next king on April 18, 1799. But strife broke out among King George's many sons and those of his late father over the throne, Heraclius II having changed the succession order at the behest of his third wife, Queen Darejan (Darya), to favor the accession of younger brothers of deceased kings over their own sons. The resulting dynastic upheaval prompted King George to secretly invite Paul I of Russia to invade Kartli Kakheti, subdue the Bagrationi princes, and govern the kingdom from St. Petersburg, on the condition that George and his descendants be allowed to continue to reign nominally – in effect, offering to mediatise the Bagrationi dynasty under the Romanov emperors. Continued pressure from Persia, also prompted George XII's request for Russian intervention. Paul tentatively accepted this offer, but before negotiations could be finalized, he changed his mind and issued a decree on December 18, 1800 annexing Kartli Kakheti to Russia and deposing the Bagratids. Paul himself was assassinated shortly thereafter. It is said that his successor, Emperor Alexander I, considered retracting the annexation in favor of a Bagratid heir, but being unable to identify one likely to retain the crown, on September 12, 1801 Alexander proceeded to confirm annexation. Meanwhile, King George had died on December 28, 1800, before learning that he had lost his throne. By the following April, Russian troops took control of the country's administration and in February 1803 Tsarevich David Bagrationi was escorted by Russian troops from Tbilisi to St. Petersburg. As it was impossible for Iran to give up Georgia, which had made part of the concept of Iran for centuries like the rest of its Caucasian territories, the annexation of Kartli Kakheti led directly to the Russo Persian Wars of the 19th century, namely that of 1804 1813 and 1826 1828. During the 1804 1813 war, the Russians scored a crucial victory over the Iranian army at the Zagam river saving Tbilisi from Iranian reconquest. The war eventually ended with the Treaty of Gulistan, which forced Iran to officially cede eastern Georgia, Dagestan, as well as most of the modern day Azerbaijan Republic to Russia. By the 1826 28 war, Russia took modern day Armenia, the Nakhichevan Khanate, the Lankaran Khanate and Iğdır from Iran. Thus, by 1828, the Russians had gained an immensely strong foothold in the Caucasus. Parts of western Georgia were added to the empire during the same period through wars with the Ottoman Empire.