Кіріспе

Грузияның патшалық князі Александр (, aleksandre batonishvili) (1770–1844) – Грузияның Багратиони әулетінің патшалық князі (batonishvili), Грузиядағы орыс үстемдігіне қарсы бірнеше көтеріліс ұйымдастырған. Ол Парсыда Эскандар Мирза (اسکندرمیرزا), Ресейде царевич Александр Ираклиевич (Царевич Александр Ираклиевич), ал Батыс Еуропада Александр Мирза деп аталды. Александр – Шығыс Грузиядағы Картли-Кахетия Корольдігінің соңғы патшасы Ираклий II-нің ұлы, ол оған түрлі әскери және басқарушылық міндеттерді тапсырған. 1798 жылы Ираклий қайтыс болғаннан кейін, ол өгей бауыры Георгий XII-нің таққа отыруына және жаңа патшаның Ресейден қорғау іздеуіне қарсы шықты. 1801 жылы Грузия Ресейге қосылғаннан кейін Александр елден қашып, ондаған жылдар бойы Ресейдің өз Отанына бақылауын әлсіретуге тырысты. Ақырында Александрдың парсылық қолдауға және Солтүстік Кавказдық жалдамалы әскерлерге сүйенуі халықтың қолдауын жоғалтты. 1812 жылы оның соңғы ірі көтерілісі жеңілгеннен кейін Александр Парсыға қоныстанды, ол 1844 жылы беймәлім күйде қайтыс болды.

Ерте өмір

Александр Грузияның шығысындағы Картли-Кахетия патшасы II Гераклий мен оның үшінші әйелі Дарижан Дадианидің ұлы болды. Ол әкесінің сарайындағы католик миссионерлерден білім алды. 12-13 жасында Тифлис қаласында тұратын неміс авантюрисі және дәрігері Якоб Рейнеггстің шәкірті және көмекшісі болды, ол 1783 жылы Ресей империясына зейнетке шыққанға дейін орыс-грузин дипломатиясында маңызды рөл атқарды. Александр өте ерте жасынан бастап елдің саясаты мен басқару ісіне қатысты. 1793 жылы Гераклий оған Қазақ ауданының басқаруын сеніп тапсырды, ал 1794 жылы Сомхитидегі иелікпен қамтамасыз етті. Осы кезеңде Александр Гераклий жіберген әскермен бірге, оның немересі Имеретия патшасы II Сүлейменнің қарсыласы Дәуітке қарсы қолдау көрсетуге аттанды. 1795 жылы Александр Иранның ықпалына қарсы Қарабоғ ханы Ибрагим Халилге көмекке жіберілген грузин жасағына жетекшілік етті. Маусым айында одақтастар Аға Мохаммад Хан Қажардың 20 мыңдық әскеріне қарсы Қарабақта шайқасты. 1795 жылғы шілдеде Грузияға оралған Александр күтілген ирандық шабуылға қарсы Қарабақтан әкелінген түркі жалдамалы әскерін жинады. Әкесінің жанында соғысып, Александр Аға Мохаммад Хан Қажардың шабуылы кезінде Тифлис қаласының тонауын көрді, ол Гераклийдің Ресей империясымен жақындасуына наразы болып, Грузияның Иранға адалдығын қайтаруды талап еткен. Сәтсіздікке ұшыраған Гераклий, 75 жасқа толып, туған жері Телавиге қайтып, Тифлисті қалпына келтіруді Александрға тапсырды.

Георг XII-ден ажырасу

1798 жылы Гераклий қайтыс болғаннан кейін Александр анасы Дарежанмен және ағасы Иулонмен бірге жартылай бауыры Георгий XII-нің таққа отыруына қарсылық көрсетті. Гераклийдің ұлдары арасындағы қақтығыс әкесінің тірілігінде-ақ күшейіп, енді ашық соғысқа ұласты. Александр Қазақ, Борчало және Шамшадил аудандарын, мұсылман халқы басым тұратын жерлерді басып алып, жаңа патшаға бағынудан бас тартты. Денсаулығы нашарлап, әлсіз болғандықтан Георгий XII ресейліктердің қорғауына сүйенді. Александр елдегі ресейліктердің болуының ақырында толық аннексияға алып келетінін сезіп, Иран шахы Фатх Али Шах Каджардың ықпалымен 1799 жылы Грузиядан кетуге және Дағыстанның Авар хандығының билеушісі Умма Ханмен, Гераклий II-нің бұрынғы жауымен күш біріктіруге көнді. Фатх Али Александрдың Грузия тағына талабын қолдауға уәде беріп, оның сатқындығы үшін сыйлық берді. Александр әскер жинауға кірісіп, Картли-Кахетия халқына үндеу таратты, грузиндердің дәстүрлі жауымен одақтас болғандығын түсіндіруге тырысты және Әуәр әскері елді тонау үшін емес, оның таққа құқығын қорғау үшін жиналғанына Әулие Ниноның қабіріне ант берді. Сонымен қатар, ол анасы мен бауырларына хат жолдап, оларды орыс зорлығынан құтқаратынын уәделеді. 1800 жылдың қараша айында Александр мен Умма Хан Кахетияға әскерін бастап келді, бірақ 7 қарашада Иори өзенінің жағасында орыс-грузин бірлескен әскерімен кездесіп, ауыр жеңіліске ұшырады. Ұрыс кезінде жараланған Умма Хан Дағыстан тауларына шегінді, ал Александр мен оның жақтастары Қарабақтың Ибрагим Халил ханына, содан кейін Дағыстанға қашып кетті. Осы кезде одақтастарының жеңілісі Фатх Алиді Грузияға жоспарланған жорықтан бас тартуға мәжбүр етті және ол әскерін Тәбризге қайтарды. Орыстар оны өлтірілсе де, тірі ұстауға бұйрық беріп, сатқын деп жариялағандықтан Александр үш он жылдық бойы қарсылық күресін жалғастырды.

Ресей-парсы соғысы

Георгий XII 1800 жылдың желтоқсанында қайтыс болғаннан кейін Ресей үкіметі оның мұрагері, принц Давидтің таққа отыруына бөгет қойып, Картли-Кахетияны тікелей өзінің бақылауына алды. 1801 жылдың 12 қыркүйегінде Ресей императоры Александр I Грузия монархиясын жойғандығы және Ресей әкімшілігін орнатуды жариялаған манифест шығарды. Ресейліктердің грузин патшалық отбасын Ресейге жер аударуын бастаған кезде көптеген князьдер ашық қарсылық көрсетті. Александрдың інілері, Иулон мен Парнаоз, Батыс Грузиядағы Имеретия патшасы II Сәлімге қашып кетті, ал оның жартылай жүрегі, қайтыс болған король Георгий XII-нің ұлы және болашақ тарихшы Теймураз, Дагестанға оған қосылды. 1803 жылы Александр Грузияда жаңа тағайындалған орыс қолбасшысы, грузин тегіндес князь Павел Цицианovты өзіне жақындатуға тырысты. Цицианovқа жолданған жылы хатында Александр «грузин топырағының ұлы» қолбасшы болып тағайындалғанына қуанды және грузин патшалығы Ресей қамқорлығында қайта жаңғырылса, татуласуға уәде берді. Орыс империясының адал қызметшісі, Грузияның Ресейден басқа болашағын көре алмаған Цицианov генерал Василий Гуляковты Александр мен Теймуразды баспана берген таулы қоғамдар – Яр Балаканды жаулап алуға жіберді. Екеуі де Тәбризге қашып, жаңадан құрылған парсы армиясына қосылды, Александр мұрагер ханзада Аббас Мирзаның аға кеңесшісі, ал Теймураз артиллерия командирі болды. Кавказ шекарасындағы жағдай шиеленіскен кезде Александр, Пир Қоли Хан Каджармен бірге Гәнжәдегі парсы күштеріне жетекшілік етті. 1804 жылдың маусымында орыс-парсы соғысы ашық басталғанда, Аббас Мирза мен Александр басқарған парсы әскері 20 маусымда Ечмиадзинде орыс әскерімен шешімсіз шайқасты, содан кейін Ереванды сәтті қорғап, 1804 жылдың қыркүйегінде генерал Цицианovты Грузияға қайта шегінуге мәжбүр етті. Сол уақытта Александр Грузиядағы барлық маңызды тұлғаларға, сондай-ақ грузин және осетин көтерілісші таулы халықтарына хаттар жіберіп, парсы әскерімен бірге Ресей үстемдігін аяқтауға келе жатқанын уәде берді. 1810 жылы Александр Грузияны басып алуға бағытталған біріккен парсы-османдық әрекетіне қосылды, оған Имеретияның қашқан королі II Сәлім және Александрдың жүрегі Леон да қолдау көрсетті. Алайда Османдықтардың жұмылдырылуы кешіктірілді және парсы күштерінің бірі 1810 жылдың қыркүйегінде Ахалкалаки маңындағы орыстардың күтпеген түнгі шабуылынан шашырап кетті. Александр тұтқындалудан мүжілгендей қашып, Тәбризге қайтып оралды, ал Сәлім Трапезундқа кетіп, 1815 жылы соңғы билік құрған грузин патшасы қайтыс болды. Александртың көңілі тоңған жүрегі Теймураз, өзінің ұстазы, ақын Петре Ларадзедің ықпалымен парсы лагерінен қашып, орыс билігіне басынып берді.

Кахетиядағы көтеріліс

1812 жылдың қыркүйегінде Александр шамамен 100 ізбасармен бірге Кахетияға өтіп, аймақтағы орысқа қарсы қозғалысты қайта жандандыруға тырысты. Оның грузин көтерілісшілері мен дағыстандық көмекшілері 1812 жылдың қарашасында генерал Димитрий Орбелианиден жеңіліске ұшырағанға дейін ресейлік әскерлермен бірнеше шайқас жүргізді. Осы уақытта 1812 жылдың қазан айында генерал Петр Котляревский Асландуз шайқасында Аббас Мирзаның Грузияға қарай жылжу әрекетін тоқтатты. Грузияға шабуыл жасағанда Александрмен бірге болған британдық офицер Уильям Монтейттің айтуынша, көтерілісші князь лезгин көмекшілеріне жалақы төлеуге шамасы келмей, олардың грузин құлдарын алып жүруге рұқсат беруге мәжбүр болды. Соның салдарынан Александрдың әскері таратылды, ол Кевсур таулы аймағына қашып кетті. Генерал Шталлдың басшылығымен ресейлік әскерлер Кевсур ауылдарын қиратты, Александрды кавказдық аварлар мен басқа да таулы тайпаларына қашуға мәжбүр етті. Ресей билігі тау тұрғындарынан қашқан князьді ұстап беруді талап етті, бірақ Монтейттің сөзімен айтқанда, олар оған "Куллоден шайқасынан кейін ұқсас жағдайда Чарльз Эдуардқа көрсетілген таулықтардың адалдығымен тең" сезіммен қарады. Александрдың аварлармен байланысы 19 ғасырда аймақта кеңінен таралған аңызға әкелді, оған сәйкес, болашақтағы Кавказ қарсылығының көшбасшысы Имам Шамил оның туған ұлы болған. Калугада тұтқында болған Шамилді басқарған офицер Аполлон Руновский өзінің күнделіктерінде Шамилдің грузин таулықтарының қолдауын алу үшін осы аңызды өзі құрастырғанын жазды.

Парсыдағы өмір

Ресейдің мұқият іздеуіне қарамастан, 1818 жылдың қыркүйегінде Александр Осман империясының аумағындағы Ахалцихеге дейін жол тартты. Ресейдің бас қолбасшысы Алексей Ермолов Александрды тірі болмаса, өлгенін қалаған, оның сүйегін Тифлисте "кейбір құрметпен" жерлеуге және "әр түрлі қиянаттардың" алдын алуға ниеттенген. Ермоловтың нұсқауларына сәйкес, генерал Велияминов Ресейдің беделін "барлық Еуропаның алдында" дақсыз сақтау үшін Осман немесе Парсы аумағына тікелей басып кірмей, Александрды өлтіруден аулақ болды, бірақ полковник Ладинскийге Александрдың түрік серіктерін немесе жергілікті жетекшілерді ханзаданы өлтіру үшін пара беруге рұхсат берді. Бұл әрекеттер сәтсіз аяқталды және жергілікті Осман билігінің бірнеше айлық кешігуінен кейін, Александр 1819 жылдың қаңтарында Персияға қауіпсіз жетті. Шах Александрға зейнетақы тағайындады және Салмас маңындағы армян халқы тұратын бірнеше ауылдарды иеленуге рұхсат берді. Досы, тәж мұрагері Аббас Мирзаның және Армян Католикосы Ефремнің көмегімен Александр Ереван хандығының армяндарының рухани және әлеуметтік басшысы (мелик) Сахак Агамлянның қызы Мариамға үйленді. Александр да, парсы үкіметі де бұл неке армян халқының ресейліктерге қарсы қолдауын қамтамасыз етеді деп үміттенді. Персиядағы паналық өмірінде Александр еуропалық дипломаттармен және саяхатшылармен байланыс күйінде болды. Олардың арасында еврей-христиан миссионері Жозеф Вольф те болды, Александр оны Хосровадағы өз поместьесінде кездестірді. Ханзада Вольф үшін Багратиони әулетінің тегі туралы, соның ішінде Давидтен тарағандығы және Грузиядағы еврейлердің болуы туралы ақпарат көзіне айналды. 1819 жылы Табризде Александрды көрген сэр Роберт Кер Портер оның "батыл тәуелсіздігін" және Грузияның орыс иелігіне қарсы тұруын атап өтті, сондай-ақ паналаған ханзаданы "туған жерінен қуылған, бірақ әлі де жақын маңайда жүзіп, билігін бұзған жат жұрттықтарға үнемі қауіп төндіретін мақтанышпен жалғыздыққа күркіреген патшалық арыстанға" теңеді. Уильям Монтейт Александрдың "туған тегімен мақтанбағанын, жоғалған байлығы мен ханзадалық мәртебесіне қанағаттанбағанын, бірақ оның басынан өткен оқиғалары туралы айтуға және олар туралы сұраған кез келген ақпаратты беруге дайын болғанын" еске алды. Иранның Александрға берген қорғанысы мәселесі 1819 жылы Ресей үкіметі Иранға тұрақты резиденттік дипломатиялық миссия ретінде жіберген Семен И. Мазаровичтің елшілік миссиясы кезіндегі негізгі мәселелердің бірі болды, оған жас ақын Александр Грибоедов та қосылды.

Кейінгі жылдар

Александр Грузияның әр түрлі провинцияларында орыстарға қарсы көтерілістерді қоздыруға тырысты. 1826–1828 жылдардағы орыс-парсы соғысы кезінде ол Чар қауымдастығында болып, жергілікті руларды Кахетияға жоспарланған шабуылға дайындауға тырысты, бірақ бұл жоспар іске аспады. Сол кездегі "Азия журналында" Александрдың Ирандағы негізгі босқындар басшыларының бірі және белсенді адам болғаны айтылған. Бірақ грузиндер оның дағыстандық көмекші күштерін пайдалануына күмәнмен қарады және билікке қарсы көтерілуге ниет білдірмеді. 1832 жылы Грузияның бірқатар көрнекті ақсүйектері мен зиялылары Ресей үкіметіне қарсы төңкеріс құрды. Олардың жоспары бойынша, Ресейдің бас шенеуніктері бір кешке шақырылып, онда тұтқындалатын немесе өлтірілетін. Содан кейін Александр Грузия тағына, мүмкін конституциялық монарх ретінде отыруға шақырылатын болды. Александр заговоршылармен хат алмасып, олардың арасында өзінің өкілі болды, бірақ ханзаде өзін тікелей қатысуға тым ескі деп санады және грузиндерге "өздеріне қалауынша әрекет етуге" айтты. Ақырында, бұл жоспар жарияланды және оның басшылары Ресей билігімен ұсталды. Грузияға оралу үмітін жоғалтқан Александр жеке өмір сүре берді және 1844 жылы Тегеранда қарапайым өмірден озды. Ол Арменияның Сент-Таддей және Варфоломей шіркеуінің ауласына жерленді.

Отбасы және ұрпақтары

Әкесінің тірі кезінде, 1790 жылы Александр Үлкен Кабардадан шыққан черкес басшысының қызына, Мисостов руынан шыққан қызға үйленді. Александрдан Сохраб хан Горжи деген ұлы болды, бірақ ол екі жылдан кейін қайтыс болды. Кейіннен Александр 1825 жылы Ереванда армян ақсақалы Сахак Мелик Агамлянның қызы Мариамға (12 тамыз 1808 – 7 қазан 1882) үйленді. Ереван хандығының ирандық әкімі Хосейн хан Сардар Сахақпен жақсы қарым-қатынаста болды және осы некені ұйымдастыруда маңызды рөл атқарды. Мариам анасы арқылы белгілі армян жазушысы Хачатур Абовянның туысы болды. 1827 жылы ол ұлы Ираклиймен бірге туған жері – Ресей басып алған Ереванға көшіп келді. 1834 жылы Ресей үкіметі оған Санкт-Петербургке көшіп баруды бұйырды, онда ол "Грузиялық" деген мағынадағы Мария Исаковна Грузинская цәревицасы деп аталды және 1882 жылы қайтыс болғанға дейін мемлекеттік зейнетақымен өмір сүрді. Мариамның денесі Тифлис қаласына көшіріліп, Армян Ванк соборының солтүстік қабырғасына жерленді. 1930 жылы Совет үкіметі соборды бұзғаннан кейін, оның мармарлы бейіті – орыс, армян және грузин тілдерінде жазылған жазуымен – Тифлистегі (қазіргі Тбилиси) Грузия тарихының мемлекеттік мұражайына көшірілді. Александрдың ұлы, ханзада Ираклий (18 тамыз 1826 – 27 сәуір 1882) Ресей армиясында офицер болып қызмет етті. Ираклийдің ханшайым Тамар Чавчавадземен некесінен туған жалғыз ұлы Александр 1879 жылы 2 жасында қайтыс болды. Оның қыздары Елизавета (1870–1942) және Екатерина (1872–1917) сәйкесінше Мамука Орбелиани және Иван Ратьев ханзадаларына тұрмысқа шықты. Александртың Елизавета есімді заңды емес қызы да болды (13 шілде 1811 – 17 қыркүйек 1836), ол Ресейден қашқан Самсон ханның (Самсон Яковлевич Макинцев; 1770–1853) екінші әйелі болды, ол Қажар армиясында жоғары шенді қолбасшы болған. Самсонның осы некеден туған ұлы Жәбірейіл хан кейіннен шаһ Насер әл-Диннің жеке хатшысы болды.