Кіріспе
Тіл біліміндегі ұғым. Фонестема (/f//oʊ/'/n//ɛ//s//θ//iː//m/ fohNESStheem; британдық ағылшын тілінде phonaestheme) – тілде белгілі бір мағынамен жүйелі түрде байланыстырылған дыбыстардың үлгісі. Бұл ұғымды 1930 жылы британдық тіл білгісі Дж.Р.Ферт ұсынды, ол терминді грек тілінен – φωνή (phone), "дыбыс", және αἴσθημα (aisthema), "қабылдау" (αίσθάνομαι (aisthanomai), "мен қабылдаймын" дегеннен) аударған. Мысалы, "sl" тіркесі ағылшын тілінде "slide", "slick" және "sled" сияқты төмен үйкелісті қозғалысты білдіретін сөздерде кездеседі. Фонестема фонемадан (сөзді ажырататын дыбыстың негізгі бірлігі) немесе морфемадан (мағынаның негізгі бірлігі) өзгеше, себебі ол құралымдылықтың қалыпты өлшеміне сай келмейді. С.С. Пирстің "белгілер теориясы" бойынша фонестема "символ" немесе "индекс" емес, "икона" саналады.
A phonestheme (/f//oʊ/'/n//ɛ//s//θ//iː//m/ fohNESStheem; phonaestheme in British English) is a pattern of sounds systematically paired with a certain meaning in a language. The concept was proposed in 1930 by British linguist J. R. Firth, who coined the term from the Greek φωνή phone, "sound", and αἴσθημα aisthema, "perception" (from αίσθάνομαι aisthanomai, "I perceive"). For example, sequence "sl " appears in English words denoting low friction motion, like "slide", "slick" and "sled". A phonestheme is different from a phoneme (a basic unit of word differentiating sound) or a morpheme (a basic unit of meaning) because it does not meet the normal criterion of compositionality. Within C. S. Peirce's "theory of signs" the phonestheme is considered to be an "icon" rather than a "symbol" or an "index".
Сәйкестендіру
Фонестемалар сөздердің ішкі құрылымын зерттейтін студенттер үшін маңызды, себебі олар сөздің ішкі құрылысының композициялық емес болуын көрсетеді; яғни, фонестемасы бар сөздің құрамында морфема емес материал болады. Бен Циммердің айтуынша, фонестемалар "кейбір тіл білімі мамандарын қызықтырады", ал бұл процесс "мистикалық" немесе "ғылыми емес" сипатқа ие болуы мүмкін. Мысалы, ағылшын тіліндегі "gl" фонестемасы жарыққа немесе көруге қатысты көптеген сөздерде кездеседі, мысалы, "glitter" (жыпылықтау), "glisten" (жылтылдау), "glow" (жарықтану), "gleam" (сәулелену), "glare" (көру қабілетін жоғалту), "glint" (шағылысу), "glimmer" (жымырлау), "gloss" (жылтырлық) және т.б.; алайда, осыған қарамастан, әр сөздің қалған бөлігінің өзі фонестема емес (яғни, форма мен мағынаның үйлесімі); мысалы, "isten", "ow" және "eam" бөліктері "glisten", "glow" және "gleam" сөздерінің мағынасына тікелей үлес қоспайды. Фонестемаларды эмпирикалық түрде анықтаудың бірнеше негізгі тәсілі бар.
Корпустық зерттеулер
Біріншісі – корпус зерттеулері арқылы, онда тілдің сөздері статистикалық талдауға түсіріледі және нақты форма-мағына жұптасуы, я болмаса фонестема, лексикада күтілмеген таралымды құрай ма, құрамай ма екені анықталады. Корпус зерттеулері зерттеушіге лексиканың қазіргі күйі туралы мәлімет бере алады, бұл маңызды алғы қадам, бірақ тіл қолданушыларының санасында фонестемалар қалай ұсынылған және олардың қалай жұмыс істейтіні туралы сұрақтарға жауап беруге қабілетсіз.
Неологизмдердегі үлгілерді зерттеу
Екінші тәсіл фонестемалардың неологизмдерді (яғни тілдегі жаңа сөздерді) жасауға және түсіндіруге қатысу бейімділігін пайдаланады. Әр түрлі зерттеулер көрсеткендей, жаңа сөздерді ойлап табуға немесе түсіндіруге шақырылған адамдар өз тіліндегі фонестемалардың күткен үлгілерін қайталайды. Мысалы, «bangle» сөзі хинди тілінен қабылданған, бірақ сөйлейтіндер оны ағылшын тіліндегі «bang» сияқты дыбырқолданумен байланыстырады. Бұл тәсіл фонестемалық үлгілердің күшті екенін көрсетсе де, фонестемалардың сөйлеушілер мен тыңдаушылардың санасында қалай бейнеленгені туралы ешқандай мәлімет бермейді.
Тілдік өңдеу үлгілерін зерттеу
Дәлелдің соңғы түрі психолингвистика әдістерін қолданып, фонестемалардың тілдік өңдеуге қалай қатысатынын дәл зерттейді. Мұндай әдістердің бірі – фонестемалық приминг, ол морфологиялық примингке ұқсас, және фонестемалар құралымдық емес болғанына қарамастан, адамдар оларды әдеттегі морфемалар сияқты бейнелейтінін көрсетеді. Фонестезия туралы пікірталастар көбінесе дыбыстық символизм аясында басқа да құбылыстармен біріктіріледі.
Тілдік ұқсастықтар
Фонестемалар тілге тән болғанымен, адамдар кейбір фонестемаларға (мысалы, /fl/ немесе /tr/) ана тілінің сөздігінде дыбыс пен мағына арасындағы сәйкестік қай тілде болса да (мысалы, ағылшын, француз, испан немесе македон тілінде) сезімтал болуы мүмкін екендігі көрсетілген.
Тарату
Фонестемалар әртүрлі тілдер отбасыларының көптеген тілдерінде тіркелген, соның ішінде ағылшын, швед және басқа да үнді-еуропа тілдерінде, австронезиялық тілдерде және жапон тілінде. Фонестемалар көбінесе сөздер мен буынның басында анықталғанмен, олардың басқа да түрлері болуы мүмкін. Ағылшын тіліндегі "ash" және "ack" сияқты тіркестер күшті, қиратушы байланысты білдіретін сөздерде ("smash", "crash", "bash" т.б.) және кенеттен соқтығысуды білдіретін сөздерде ("smack", "whack", "crack" т.б.) байқалатын үлгіге байланысты фонестемалар қызметін атқарады деп саналады. Фонестемалардың таралуымен қатар, тіл білімі мамандары олардың себептерін де қарастырады. Кейбір жағдайларда фонестемалардың осы формада пайда болуының түсінікті дыбыстамалық негіздері болуы мүмкін. Мысалы, "ack" фонестемасын бөлісетін сөздер, олардың мағыналары ұқсас дыбыс тудыратын оқиғаларды білдіретіндіктен, осылай болуы мүмкін. Бірақ, ең бастысы, "gl" сияқты дыбыстамалық негізі жоқ көптеген фонестемалар бар, себебі олардың мағыналары ("жарыққа немесе көруге қатысты" сияқты) дыбыссыз. Тірі тілдерді зерттеу көп болғанымен, көне тілдерге қатысты зерттеулер жетіспейді, бірақ фонестемалардың алғашқы жазбада қалған мысалы б.з.д. төртінші ғасырға дейін барады: Платонның "Кратил" атты еңбегінде "gl" (бұрын талқыланғаннан өзгеше, себебі бұл сөздер грек тілінен емес) және "st" фонестемалары айтылып, олардың себептері дыбыстамалық тұрғысынан түсіндірілген.
Cratylus clearly mentioned a gl phonestheme (a different one from that discussed previously, as those words are not of Greek origin) as well as an st one and gave an explanation in terms of phonosemantics.